درس پنجاهم: احسان به پدر و مادر (2
) آثار نيكى به پدر ومادر
خدمت ونيكى نسبت به هر كس، آثار وفوايد ارزندهاى در دنيا و آخرت دارد، ولى احترام و نيكى به پدر ومادر از اهميت بيشترى برخوردار بوده، آثار مهمترى در بر دارد، كه به برخى از آنها اشاره مىكنيم:
الف- همنشينى با پيامبران در بهشت:
روزى حضرت موسى (ع) در مناجات خود از خداوند تقاضا كرد كه وى را از همنشين خود در بهشت، آگاه سازد. به او خبر داده شد كه همنشينت فلان قصّاب در فلان محل است. موسى به راه افتاد و به جستجويش پرداخت، تا اينكه او را پيدا كرد. جوان ساده و بى ريا بود كه گوشت مىفروخت. هنگام غروب، جوان مقدارى گوشت برداشت و به سوى خانه راه افتاد. موسى هم به دنبال او حركت كردتابه خانه جوان رسيد. به او گفت:
آيا مهمان مىخواهى؟ جوان پاسخ داد: خوش آمديد، بفرماييد. هر دو وارد خانه شدند. جوان، غذا فراهم كرد. آنگاه زنبيلى را از سقف به زير اورد و پير زن
فرتوت و كهنسال را از زنبيل خارج كرد. او را شستشو داده، غذايش را با دست خويش به او خورانيد. موقعى كه خواست زنبيل را به جاى خود آويزان كند، زبان پير زن به كلماتى كه فهميده نمىشد، باز شد. بعد از آن جوان غذا آورد و با حضرت موسى خوردند. آن حضرت حكايت پير زن را سؤال كرد. جوان گفت:
مادر من است؛ چون قدرت خريد كنيز ندارم، تا به او خدمت كند بناچار، خود كمر به خدمتش بستهام. حضرت پرسيد: آن كلماتى كه بر زبان جارى كرد، چه بود؟ گفت: هروقت او را شستشو مىدهم و غذا به او مىخورانم مىگويد:
«غَفَرَ اللَّهُ لَكَ وَ جَعَلَكَ جَليسَ مُوسى يَوْمَ الْقِيامَةِ فى قُبَّتِهِ وَ دَرَجَتِهِ»
خداوند تو را ببخشد و تورا همنشين حضرت موسى در بهشت قرار دهد، درجايگاه و درجه او.
حضرت موسى (ع) فرمود: اى جوان به تو بشارت مىدهم كه خداوند دعاى او را دربارهات مستجاب كرده است. جبرئيل به من خبر داد كه تو در بهشت همنشين من هستى.[1]
ب- طولانى شدن عمر:
خدمت به پدر ومادر به عمر انسان مىافزايد.
حضرت باقر عليهالسلام فرمود:
«وَالْبِرُّ يَزيدُ فِى الْعُمْرِ»[2]
نيكى، سبب زيادى عمر مىشود.
ج- برخوردارى از ثواب حج قبول شده:
پيامبر اسلام فرمود:
«ما مِنْ وَلَدٍ بارٍّ يَنْظُرُ الى والِدَيْهِ نَظَرَ رَحْمَةٍ الَّا كانَ لَهُ بِكُلِّ نَظْرَةٍ حَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ
[1]- پند تاريخ، ج 1، ص 70
[2]- بحارالانوار، ج 71، ص 85
قالُوا يا رَسُولَ اللَّهِ وَانْ نَظَرَ كُلَّ يَوْمٍ مِاةَ مَرَّةٍ؟ قالَ: نَعَمْ ...»[1]
فرزندى كه به پدر ومادرش نگاه محبت آميز كند، براى هر نظرى ثواب يك حج مقبول دارد. پرسيدند: اى رسول خدا! اگر در يك روز صدبار هم نگاه كند باز چنين است؟ فرمود: آرى. باز فرمود:
«... وَالنَّظَرُ الَى الْوالِدَيْنِ بِرَأْفَةٍ وَرَحْمَةٍ عِبادَةٌ»[2]
نگاه پرمهر و محبت به پدر ومادر، عبادت است.
د- خوشنودى پيامبر (ص) وائمه (ع):
روزى خواهر رضاعى پيامبر (ص) به حضور ايشان آمد. حضرت روانداز خود را زير پايش انداخت كه بنشيند سپس با گشادهرويى به او نگريست و به او لبخند زد و با چهره باز و خندان از او پذيرايى كرد تا از حضور آن حضرت مرخّص شد. از اتفاق، درهمان روز برادر رضاعى رسول خدا (ص) به حضور ايشان آمد، ولى رسول خدا مانند خواهرش با او رفتار نكرد. شخصى پرسيد: اى رسول خدا (ص)! علّت چه بود كه به خواهرت بيشتر مهربانى كردى؟ فرمود: علّتش اين بود كه اين دختر به پدر ومادرش بيشتر محبت و نيكى مىكند.[3]
عماربن حيان مىگويد: خدمت امام صادق عليهالسلام عرض كردم: پسرم اسماعيل به من محبت زيادى دارد. امام فرمود: او را دوست مىداشتم و اكنون دوستيم نسبت به او بيشتر شد.[4]
ه- مرگ آسان:
امام صادق عليهالسلام فرمود:
«مَنْ احَبَّ انْ يُخَفِّفَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَنْهُ سَكَراتِ الْمَوْتِ فَلْيَكُنْ لِقَرابَتِهِ وَ صُولًا وَبِوالِدَيْهِ بارّاً فَاذا كانَ كَذالِكَ هَوَّنَ اللَّهُ عَلَيْهِ سَكَراتِ الْمَوْتِ ييوَلَمْ يُصِبْهُ فى
[1]- همان مدرك، ص 80
[2]- همان مدرك، ص 73
[3]- اصول كافى، ج 2 ص 129
[4]- همان مدرك
حَياتِةِ فَقْراً ابَداً»[1]
هركس دوست دارد كه خداوند مرگ و لحظات جان دادن را براو سبك كند، نسبت به بستگانش صله رحم و نسبت به پدر ومادرش نيكى كند. هرگا كسى چنين كند، خداوند مرگ را بر او آسان مىكند و در زندگى به فقر و تهيدستى مبتلايش نمىسازد.
و نيكى فرزندان به انسان:
كسانى كه مايلند، فرزندانشان به آنان وفادار باشند و درهنگام پيرى و مشكلات به آنها رسيدگى نمايند بايد به پدر ومادر خود نيكى كنند.
امام صادق عليهالسّلام فرمود:
«بِرّوا ابائَكُمْ يَبِرُّكُمْ ابْنائُكُمْ»[2]
به پد ومادرخود نيكى كنيد تا فرزندانتان به شما نيكى كنند.
نتايج بدرفتارى نسبت به پدر ومادر
بدرفتارى، اذيت و نافرمانى پدر ومادر، بگونهاى كه دل آنان را شكسته و آزرده كند (عاق والدين شدن) آثار سوء ونتايج درد آورى را در زندگى انسان پديد مىآورد. اين نتيجه، به خاطر ناسپاسى و قدرنشناسى از زحمات و خدمات فراوان آنا ن است. به يك نمونه از آن توجه كنيد:
بدى به پدرومادر (هرچند بدكار و نااهل باشند) عمر انسان را كوتاه مىكند وباعث جوانمرگى مىشود. متوكل عباسى، كينه و دشمنى خاصى نسبت به اهل بيت (ع) داشت، بطورى كه هفده بار مرقد مطهر سيدالشهدا (ع) را خراب كرد. از جمله كارهايش آن بود كه دلقك مخصوص دربارش را وادار مىكرد كه اداى حركات حضرت على عليهالسلام را در آورد و اهل مجلس را بخنداند.
[1]- بحارالانوار، ج 71، ص 66
[2]- بحارالانوار، ج 71، ص 65
روزى در حين اين اهانت، فرزند متوكل به نام منتصر كه درمجلس بود، خشمگين شد و رو به پدر كرد و گفت: اين شخص كه دلقك او را مسخره مىكند و شما مىخنديد، پسر عموى توست و مابه او افتخار مى كنيم. متوكل ناراحت شد و شعرى را كه ناسزاى به پسرش بود خواند و به نوازندگان دستور داد كه بنوازند و دلقك به كار خود ادامه دهد.
فرزند كينه پدر را به دل گرفت و با استادش احمدبن عصيد پيرامون كشتن پدر مشورت كرد. استاد گفت: كشتن چنين شخصى واجب است. ولى شخصى كه پدرش را بكشد جوانمرگ مىشود. منتصر به چند نفر از غلامان خود دستور داد كه در مجلس شراب، بر سر پدرش بريزند و او را بكشند. آنها نيز دستو راو را اجرا كردند و متوكل را كشتند، ولى منتصر هم بيش ازشش ماه زنده نماند.[1]
فرمان خدا يا دستور پدر ومادر؟
با همه تشويقها و تأكيدهايى كه نسبت به پيروى از امر پدر ومادر واجتناب از رنجش آنان بيان شد، بايد توجه داشت كه اينها در حالى است كه خواسته يا دستور پدر ومادر، مخالف احكام و دستورات الهى نباشد و گرنه وظيفه آن است كه فرمان الهى را مقدم بداريم.
قرآن كريم دراين باره مىفرمايد:
«وَانْ جاهَداكَ عَلى انْ تُشْرِكَ بى مالَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَصاحِبْهُما فِى الدُّنْيا مَعْرُوفاً»[2]
اگر پدر ومادر ترا بر شرك به خدا كه آنرا حق نميدانى وادار كنند، دراين صورت ديگرفرمان آنها را اطاعت مكن ليكن در دنيا با آنها بخوبى رفتار كن.
حضرت على عليهالسلام دراين باره فرمود:
[1]- تتمة المنتهى، ص 322 و 330
[2]- لقمان، آيه 15
«لا طاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فى مَعْصَيَةِ الْخالِقِ»[1]
نبايد با اطاعت و فرمانبردارى از مخلوق، معصيت خالق را انجام داد.
حقوق پدران معنوى
همچنان كه اطاعت از پدر ومادر، موجب سعادت دنيا و آخرت است ومخالفت با آنان نكبت و بيچارگى در دو جهان را به همراه دارد، پيشوايان مذهبى هم كه پدران معنوى ما هستند حقوقى به گردن ما دارند كه بايد آنها را رعايت كرد.
اصبغ بن نباته يكى از ياوران حضرت على (ع) مىگويد: پس از ضربت خوردن على عليهالسلام كه درخانه بسترى بود، به حضورش شرفياب شدم واز او تقاضا كردم كه حديثى ازرسول خدا (ص) نقل كند. حضرت مرا به نزد خود فراخواند و فرمود: اى اصبغ! همينطور كه تو بر بالين من آمدى واز من خواستى از پيامبر (ص) برايت بگويم، من نيز به بالين رسول خدا (ص) رفتم. آن حضرت مرابه نزد خود فراخواند و فرمود: به مسجد برو و به مردم بگو: هر كس پدر ومادرخود را ترك كند و عاق شودو هر كس به زير دست خود ستم نمايد، خداوند او را لعنت خواهد كرد. من چنان كردم كه فرموده بود و آنگاه كه سخنانم تمام شد، مردى از گوشه مسجد برخاست وگفت: اى على! سخن مبهم بود، برايمان تفسير كن كه مراد از والدين آيا تنهاپدر ومادرند؟ من سخنان آن مرد را به رسول خدا (ص) گفتم تا تفسيرش را از خود آن حضرت بشنوم. پيامبر (ص) دست مرا گرفت و نزد خود نشاند و فرمود:
«يا ابَاالْحَسَنِ الا وَانّى وَانْتَ ابَوا هذِهِ الْامَّةِ فَمَنْ عَقَّنا فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ، الا انى وَانْتَ مَوْلَياهذِهِ الْامَّةِ فَعَلى مَنْ ابِقَ لَعْنَةُ اللَّهِ»[2]
اى على! من و تو، دو پدر اين امّتيم هر كس مارا ترك كند و بيازارد، لعنت خدا
[1]- بحارالانوار، ج 71، ص 85
[2]- بحارالانوار، ج 40، ص 45
براو باد. من وتو سرپرست و سرور اين امّتيم، هر كس ازما بگريزد، لعنت خدا براو باد.
اميد است كه با شناخت حقوق پدر ومادر وانجام خدمت به آنان وفراهم كردن اسباب خشنودى آنها، توفيق الهى شامل حال ما گردد و با احترام به اوليا و پدران ومادران، جامعهاى صالح و روابط اسلامى و مكتبى داشته باشيم. پيوند دلها، استوارترين پيوندهاست. اسلام، ازطريق دعوت به احترام به پدر ومادر، اين ارتباط درونى و عاطفى را مستحكمتر مىكند.
^ خلاصه درس
آثار نيكى به پدر ومادر عبارتند از: همنشينى با پيامبران دربهشت، طولانى شدن عمر، ثواب حج، خشنودى پيامبر (ص) وامامان (ع)، آسانى مرگ و نيكى فرزندان نسبت به انسان.
بىاحترامى وبدرفتارى به پدرومادر در اسلام نكوهش شده و آثار نامطلوبى به دنبال دارد. ازجمله آنكه عمر انسان را كوتاه مىكند.
اطاعت از پدر ومادر، زمانى واجب است كه خواسته يا دستور شان مخالف احكام الهى نباشد و گرنه وظيفه آن است كه فرمان الهى مقدم داشته شود.
پيشوايان مذهبى، پدران معنوى ماهستند. بر ما لازم است از آنان پيروى كرده و احترام آنان را نگهداشته و نسبت به آنان نيكى كنيم.
^ پرسش
1- آثار نيكى به پدر ومادر را بنويسيد.
2- از داستان جوان قصاب چه برداشتى داريد؟
3- نتايج بدرفتارى به پدر ومادر چيست؟
4- پدران معنوى چه كسانى هستند و چه حقوقى دارند؟
5- اگر خواستههاى پدر ومادر با فرمان خدامخالف باشد، چه بايد كرد؟ به چه دليل؟