ستمگر و گرسنگى ستمديده، آرام ننشينند، من ريسمان شتر خلافت را بر كوهانش مىانداختم (تا هر كس مىخواهد زمام آنرا به دست گيرد).
پس يكى از علل عمده قبول مسؤوليت از طرف آن حضرت «ستم ستيزى» و «يارى مظلوم» بوده است. در خطبه ديگرى براى انجام اين وظيفه خطير، ازمردم يارى طلبيده، چنين مىفرمايد:
«اعينُونى عَلى انْفُسِكُمْ وَايْمُ اللَّهِ لَانْصِفَنَّ الْمَظْلُومَ مِنْ ظالِمِهِ وَلَاقُودَنَّ الظَّالِمَ بِخَزامَتِهِ حَتَّى اورِدَهُ مَنْهَلَ الْحَقِّ وَانْ كانَ كارِهاً»[1]
مرا در مورد پشتيبانى از خودتان يارى كنيد، به خدا سوگند من حق مظلوم را منصفانه از ستمگرش خواهم ستاند و بينى ستمگر را به خاك مىمالم، تا به راه حق در آيد، هر چند خودش نخواهد.
همچنين فرمود:
«احْسَنُ الْعَدْلِ نُصْرَةُ الْمَظْلُومِ»[2]
بهترين عدالت، يارى ستمديده است.
نكوهش ترك يارى مظلوم
فرهنگ اسلامى به ما مىآموزد كه هرگاه و هر جامظلومى يافتيم به كمكش بشتابيم واو را از چنگ ستم رهايى بخشيم، اگر جز اين كرديم، مسلمان واقعى نيستيم.
رسول خدا (ص) فرمود:
«مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يُنادى يا لَلْمُسْلِمينَ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ»[3]
[1]- نهج البلاغه، فيض، خطبه 136، ص 417
[2]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 2، ص 394
[3]- وسائل الشيعه، ج 11، ص 108
هر كس فرياد مردى كه مسلمانان را به يارى مىطلبد بشنود و او را اجابت و يارى نكند، مسلمان نيست.
در عصر حاضر فرياد مظلومانه مستضعفان مسلمان و غير مسلمان از هر جا به گوش مىرسد و اين وظيفه بر دوش ماست كه در حد توان، آنان را يارى كنيم و عدالت و آزادى در سايه اسلام را براى آنان به ارمغان آوريم.
پيامدهاى يارى نكردن مظلوم
انسان جوانمرد و باعاطفه نمىتواند شاهدستم قلدران و مظلوميت بيچارگان باشد و واكنشى نشان ندهد. شكيبايى و سكوت در برابر ستمگران مهر تأييدى برستم آنها و نشان مرگِ ارزشهاى والايى چون غيرت و مردانگى و عاطفه و بروز ناهنجاريهايى چون بىرگى، ناجوانمردى و بىعرضگى درتماشاچيان است.
تو كز محنت ديگران بىغمى
نشايد كه نامت نهند آدمى
آن كس كه همنوع خويش را زير بار ستم، خوار و درمانده رها كند، خداوند او را خوار خواهد ساخت و مسلمانى كه فرياد كمك خواهى محرومان را نشنيده بگيرد، خدا نيز صداى دعا و مناجات او را نخواهد شنيد.
امام صادق عليهالسلام فرمود:
«ما مِنْ مُؤْمِنٍ يَخْذُلُ اخاهُ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلى نُصْرَتِهِ الَّا خَذَلَهُ اللَّهُ فِى الدُنْيا وَالْاخِرَةِ»[1]
هر مؤمنى كه با داشتن توان، برادرش را يارى نكند خداوند او را در دنيا و آخرت وامىگذارد.
امير مؤمنان (ع) فرمود:
[1]- ثواب الاعمال، ص 177
«مَنْ لَمْ يُنْصِفِ الْمَظْلُومَ مِنَ الظَّالِمِ عَظُمَتْ اثامُهُ»[1]
هر كس حق مظلوم را از ظالم به انصاف نگيرد، گناهانش بزرگ شده است.
از امام صادق عليهالسلام نقل شده است كه فرمود:
«قبر مرد نيكوكارى را پر از آتش كردند به خاطر اينكه نماز بى وضو خوانده بود و ضعيفى را يارى نكرده بود.»[2]
وحضرت امام زين العابدين (ع) درمقام دعا چنين عرض مىكند:
«اللَّهُمَّ انى اعْتَذِرُ الَيْكَ مِنْ مَظْلُومٍ ظُلِمَ بِحَضْرَتى فَلَمْ انْصُرْهُ»[3]
خدايا من از اينكه به مظلومى در پيش چشمم ستم شود و من او را يارى نكنم، عذر مىخواهم.
به اميد روزى كه جمهورى اسلامى انتقام ستمديدگان را از بيداد گران گرفته و حقوقشان را استيفا كند. انشاءاللّه.
[1]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 5، ص 358
[2]- ثواب الاعمال، ص 267
[3]- صحيفه سجاديه، دعاى 38
^ خلاصه درس
اسلام در مورد يارى مظلوم، تأكيد كرده و نمىپسندد كه مسلمانان نسبت به افراد ستمديده ومظلوم، بى تفاوت باشند. پيشوايان معصوم نيز پيروان خود را ترغيب كردهاند كه دشمن ستمگران و ياور مظلومان باشند و مسلمانانى را كه در اين امر خطير سستى كرده، يا بى تفاوت هستند از جرگه مسلمانان خارج مىداند.
اولياى گرامى اسلام همواره ياور مظلومان و ستمديدگان بودند. يارى نكردن مظلوم، پيامدهاى نامطلوبى به دنبال دارد كه خوارى در دنيا و آخرت از جمله آنهاست.
^ پرسش
1- اهميت يارى مظلوم را ازديدگاه اسلام بنويسيد.
2- اميرمؤمنان در بستر شهادت، درباره يارى مظلوم چه فرمود؟
3- يك روايت درباره يارى مظلوم بنويسيد.
4- على (ع) چگونه ياور مظلومان بود؟
5- پيامدهاى يارى نكردن مظلومان را توضيح دهيد.
درس سى و هشتم: همسايه آزارى
مراعات حقوق ديگران و تنظيم روابط اجتماعى بين انسانها از جمله مسائلى است كه مورد توجّه خاص اسلام است.
همسايگى و حقوق و حدودآن يكى از آنهاست.
قرآن كريم مىفرمايد:
«وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى وَ الْجارِ الْجُنُبِ ...»[1]
خدا را بپرستيد و به او شرك نورزيد و به پدر ومادر و خويشان ويتيمان و فقيران و همسايه خويشاوند و همسايه نزديك نيكى كنيد.
پيامبراكرم (ص) رعايت احترام همسايه را همچون رعايت احترام مادر
[1]- نساء، آيه 36
مىدانست. امام صادق عليه السلام از پدرش چنين نقل مىكند:
«دركتاب على عليهالسلام خواندم كه رسول خدا (ص) ضمن پيمان نامهاى بين انصار و مهاجران و ديگر ساكنان مدينه نوشت:
«انَّ الْجارَ كَالنَّفْسِغَيْرِ مُضارٍّ وَلا اثِمٍ وَحُرْمَةُ الْجارِ كَحُرْمَةِ امِّهِ»[1]
همسايه مثل خود انسان است، نبايد به او زيانى برسد و نبايد گناهكار به حساب آيد و احترام او همچون احترام مادر لازم است.»
رسول خدا (ص) درجواب كسى كه از آن حضرت سؤال كرد آيا د رمال، غير از زكات، حق ديگرى هم هست؟ فرمود: بله، نيكى به خويشاوند در صورتى كه قهر كرده است و رسيدگى به همسايه مسلمان.
كسى كه سير بخوابد در صورتى كه همسايه مسلمانش گرسنه است، به من ايمان نياورده است. سپس فرمود: هميشه جبرئيل سفارش همسايگان را به من مىكند بطورى كه گمان كردم همسايه از همسايه ارث خواهد برد.[2]
اين مطلب نشان دهنده آن است كه حقوق همسايه بسيار است. سركشى، احوالپرسى، كمك به هنگام نياز و همراهى در مصايب و مشكلات از موارد معمول و متداول مراعات حقوق همسايه است.
چه كارهايى همسايه آزارى است؟
بدون شك، هر عملى كه موجب ناراحتى همسايه گردد، همسايه آزارى محسوب مىشود، امّا شكلهاى متفاوت ونتايج مختلفى دارد. به عنوان مثال، رفت و آمد بى موقع، به صدا در آوردن دربها، نقل كردن ضعفهاى او براى ديگران، وارد ساختن خسارت مالى مثل حفر چاه يا احداث باغچه يا نصب ناودانى كه موجب رسيدن رطوبت به خانه
[1]- اصول كافى، مترجم، ج 4، ص 490
[2]- بحارالانوار، ج 71، ص 94، بيروت
همسايه باشد، نگاه كردن به داخل خانه همسايه، سرزده وارد شدن درخانههايى كه درب مشترك دارند، ايجاد سر و صدا و بلند كردن صداى راديو و تلويزيون، پرتاب اشيايى به وسيله كودكان به داخل خانه همسايه، بالا بردن ارتفاع خانه بگونهاى كه نور خانه همسايه گرفته شود يا به خانه او اشراف پيداكند، قرار دادن دريچه مشرف به خانه ديگران، نابهنگام بالاى بام رفتن يا بى خبر به موضع مشرفى نسبت به خانه همسايه قرار گرفتن، ريختن زباله دركنار كوچه و خانه ديگران، جلوگيرى نكردن از دود و دوده بخارى و دودكش حمام، ريختن برف و مصالح ساختمانى بر سر راه و مانند آن از موارد آزار همسايه به حساب مىآيند.
پيامبر اكرم (ص) فرمود:
«كسى كه به خانه همسايهاش نگاه كند، و عورت مردى يا موى زنى يا جايى از بدنش را ببيند، خداوند حق دارد كه او با منافقان كه عيوب مردم را جستجو مىكنند داخل آتش اندازد و از اين دنيا خارج نمىشود تا اينكه خدا او را رسوا نمايد و در آخرت نيز عيوب او را براى مردم آشكار مىكند.»[1]
پيامبراكرم (ص)، سرزده داخل خانه همسايه شدن را ازموارد آزار و اذيت و زيان رساندن به همسايه مىدانست.
زراره از امام باقر عليهالسلام نقل مىكند كه «سمرة بن جندب» در خانه يكى از انصار، درخت خرمايى داشت. گاهى اوقات كه براى رسيدگى به درخت خود مىرفت، سرزده و بدون اطلاع وارد مىشد و به اهل خانه نگاه مىكرد. صاحب خانه، نزد پيامبر (ص) رفت و از رفتار وى شكايت كرده، گفت: اى رسول خدا! سمره بدون اذن، داخل خانه ما مىشود، اگر ممكن است، كسى را نزد او بفرستيد و بفرماييد كه هر وقت مىخواهد داخل خانه شود، اطلاع دهد، تا اهل خانه، خود را بپوشانند.
پيامبر اكرم (ص) كسى را به سراغ او فرستاد، هنگامى كه آمد به او فرمود:
[1]- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص 332
«اى سمره! چه شده است كه فلانى از تو شكايت مىكند و مىگويد: بدون اذن داخل خانه مىشوى و زن و بچهاش را نگاه مىكنى. هرگاه خواستى داخل شوى، اجازه بگير.»
سمره از پذيرفتن اين كار خوددارى كرد. پيامبر اكرم (ص) به او فرمود:
«آيا دوست دارى درمقابل درختت، درختى در بهشت داشته باشى؟ سمره گفت: نه، پيامبر (ص) فرمود: سه درخت چطور؟ گفت: نه. هر قدر پيامبر (ص) تعداد را بالابرد، سمره از پذيرفتن آن خوددارى كرد. وقتى پيامبر (ص) سرسختى سمره را مشاهده كرد، به او فرمود:
اى سمره! تو به همسايهات زيان مىرسانى و در اسلام كسى حق ندارد به ديگرى زيانى برساند. سپس به مرد انصارى فرمود: آن درخت را بكن و جلوى او بينداز.»[1]
برخورد اسلام با فرد همسايه آزار
روايات و احاديث، در مورد نكوهش همسايه آزارى فراوان است در اينجا به چند نمونه از آنها اشاره مىشود:
امام صادق عليهالسلام فرمود: روزى فاطمه زهرا (س) نزد پدرش رفت و از بعضى چيزها شكايت كرد. پيامبر اكرم (ص) نوشته كوچكى به او داد و فرمود: آنچه در آن است ياد گير. يكى از جملات آن نوشته، چنين بود:
«مَنْ كانَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْاخِرِ فَلا يُؤْذى جارَهُ»[2]
كسى كه به خداو روز قيامت ايمان دارد، همسايهاش را آزار ندهد.
امام باقر عليهالسلام فرمود:
«شخصى نزد پيامبر اكرم (ص) آمد و از اذيت همسايهاش شكايت كرد. آن حضرت فرمود:
صبر كن، براى مرتبه دوم آمد و شكايت كرد، باز هم پيامبر اكرم (ص) فرمود: صبر كن، مرتبه سوم وقتى آن شخص آمد و از آزار همسايهاش شكايت كرد، رسول خدا (ص) به او فرمود: روز
[1]- وسايل الشيعه، ج 17، ص 341
[2]- اصول كافى، مترجم، ج 4، ص 491