درس سى و هشتم: همسايه آزارى
مراعات حقوق ديگران و تنظيم روابط اجتماعى بين انسانها از جمله مسائلى است كه مورد توجّه خاص اسلام است.
همسايگى و حقوق و حدودآن يكى از آنهاست.
قرآن كريم مىفرمايد:
«وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى وَ الْجارِ الْجُنُبِ ...»[1]
خدا را بپرستيد و به او شرك نورزيد و به پدر ومادر و خويشان ويتيمان و فقيران و همسايه خويشاوند و همسايه نزديك نيكى كنيد.
پيامبراكرم (ص) رعايت احترام همسايه را همچون رعايت احترام مادر
[1]- نساء، آيه 36
مىدانست. امام صادق عليه السلام از پدرش چنين نقل مىكند:
«دركتاب على عليهالسلام خواندم كه رسول خدا (ص) ضمن پيمان نامهاى بين انصار و مهاجران و ديگر ساكنان مدينه نوشت:
«انَّ الْجارَ كَالنَّفْسِغَيْرِ مُضارٍّ وَلا اثِمٍ وَحُرْمَةُ الْجارِ كَحُرْمَةِ امِّهِ»[1]
همسايه مثل خود انسان است، نبايد به او زيانى برسد و نبايد گناهكار به حساب آيد و احترام او همچون احترام مادر لازم است.»
رسول خدا (ص) درجواب كسى كه از آن حضرت سؤال كرد آيا د رمال، غير از زكات، حق ديگرى هم هست؟ فرمود: بله، نيكى به خويشاوند در صورتى كه قهر كرده است و رسيدگى به همسايه مسلمان.
كسى كه سير بخوابد در صورتى كه همسايه مسلمانش گرسنه است، به من ايمان نياورده است. سپس فرمود: هميشه جبرئيل سفارش همسايگان را به من مىكند بطورى كه گمان كردم همسايه از همسايه ارث خواهد برد.[2]
اين مطلب نشان دهنده آن است كه حقوق همسايه بسيار است. سركشى، احوالپرسى، كمك به هنگام نياز و همراهى در مصايب و مشكلات از موارد معمول و متداول مراعات حقوق همسايه است.
چه كارهايى همسايه آزارى است؟
بدون شك، هر عملى كه موجب ناراحتى همسايه گردد، همسايه آزارى محسوب مىشود، امّا شكلهاى متفاوت ونتايج مختلفى دارد. به عنوان مثال، رفت و آمد بى موقع، به صدا در آوردن دربها، نقل كردن ضعفهاى او براى ديگران، وارد ساختن خسارت مالى مثل حفر چاه يا احداث باغچه يا نصب ناودانى كه موجب رسيدن رطوبت به خانه
[1]- اصول كافى، مترجم، ج 4، ص 490
[2]- بحارالانوار، ج 71، ص 94، بيروت
همسايه باشد، نگاه كردن به داخل خانه همسايه، سرزده وارد شدن درخانههايى كه درب مشترك دارند، ايجاد سر و صدا و بلند كردن صداى راديو و تلويزيون، پرتاب اشيايى به وسيله كودكان به داخل خانه همسايه، بالا بردن ارتفاع خانه بگونهاى كه نور خانه همسايه گرفته شود يا به خانه او اشراف پيداكند، قرار دادن دريچه مشرف به خانه ديگران، نابهنگام بالاى بام رفتن يا بى خبر به موضع مشرفى نسبت به خانه همسايه قرار گرفتن، ريختن زباله دركنار كوچه و خانه ديگران، جلوگيرى نكردن از دود و دوده بخارى و دودكش حمام، ريختن برف و مصالح ساختمانى بر سر راه و مانند آن از موارد آزار همسايه به حساب مىآيند.
پيامبر اكرم (ص) فرمود:
«كسى كه به خانه همسايهاش نگاه كند، و عورت مردى يا موى زنى يا جايى از بدنش را ببيند، خداوند حق دارد كه او با منافقان كه عيوب مردم را جستجو مىكنند داخل آتش اندازد و از اين دنيا خارج نمىشود تا اينكه خدا او را رسوا نمايد و در آخرت نيز عيوب او را براى مردم آشكار مىكند.»[1]
پيامبراكرم (ص)، سرزده داخل خانه همسايه شدن را ازموارد آزار و اذيت و زيان رساندن به همسايه مىدانست.
زراره از امام باقر عليهالسلام نقل مىكند كه «سمرة بن جندب» در خانه يكى از انصار، درخت خرمايى داشت. گاهى اوقات كه براى رسيدگى به درخت خود مىرفت، سرزده و بدون اطلاع وارد مىشد و به اهل خانه نگاه مىكرد. صاحب خانه، نزد پيامبر (ص) رفت و از رفتار وى شكايت كرده، گفت: اى رسول خدا! سمره بدون اذن، داخل خانه ما مىشود، اگر ممكن است، كسى را نزد او بفرستيد و بفرماييد كه هر وقت مىخواهد داخل خانه شود، اطلاع دهد، تا اهل خانه، خود را بپوشانند.
پيامبر اكرم (ص) كسى را به سراغ او فرستاد، هنگامى كه آمد به او فرمود:
[1]- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص 332
«اى سمره! چه شده است كه فلانى از تو شكايت مىكند و مىگويد: بدون اذن داخل خانه مىشوى و زن و بچهاش را نگاه مىكنى. هرگاه خواستى داخل شوى، اجازه بگير.»
سمره از پذيرفتن اين كار خوددارى كرد. پيامبر اكرم (ص) به او فرمود:
«آيا دوست دارى درمقابل درختت، درختى در بهشت داشته باشى؟ سمره گفت: نه، پيامبر (ص) فرمود: سه درخت چطور؟ گفت: نه. هر قدر پيامبر (ص) تعداد را بالابرد، سمره از پذيرفتن آن خوددارى كرد. وقتى پيامبر (ص) سرسختى سمره را مشاهده كرد، به او فرمود:
اى سمره! تو به همسايهات زيان مىرسانى و در اسلام كسى حق ندارد به ديگرى زيانى برساند. سپس به مرد انصارى فرمود: آن درخت را بكن و جلوى او بينداز.»[1]
برخورد اسلام با فرد همسايه آزار
روايات و احاديث، در مورد نكوهش همسايه آزارى فراوان است در اينجا به چند نمونه از آنها اشاره مىشود:
امام صادق عليهالسلام فرمود: روزى فاطمه زهرا (س) نزد پدرش رفت و از بعضى چيزها شكايت كرد. پيامبر اكرم (ص) نوشته كوچكى به او داد و فرمود: آنچه در آن است ياد گير. يكى از جملات آن نوشته، چنين بود:
«مَنْ كانَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْاخِرِ فَلا يُؤْذى جارَهُ»[2]
كسى كه به خداو روز قيامت ايمان دارد، همسايهاش را آزار ندهد.
امام باقر عليهالسلام فرمود:
«شخصى نزد پيامبر اكرم (ص) آمد و از اذيت همسايهاش شكايت كرد. آن حضرت فرمود:
صبر كن، براى مرتبه دوم آمد و شكايت كرد، باز هم پيامبر اكرم (ص) فرمود: صبر كن، مرتبه سوم وقتى آن شخص آمد و از آزار همسايهاش شكايت كرد، رسول خدا (ص) به او فرمود: روز
[1]- وسايل الشيعه، ج 17، ص 341
[2]- اصول كافى، مترجم، ج 4، ص 491
جمعه كه مردم از خانه خارج مىشوند، وسائلت را از خانه خارج كن و سر راه مردم بگذار تا كسانى كه براى نماز جمعه مىروند آن را ببينند. اگر از تو پرسيدند، چرا چنين كردى؟ بگو به خاطر اذيت اين مرد. آن شخص همين كار را كرد. همسايه آزار وقتى اين صحنه را ديد، نزد آن فرد آمد و گفت: وسائلت را داخل خانه ببر، به خدا قسم، ديگر چنين كارى نخواهم كرد.»
امام صادق عليهالسلام فرمود:
«مَلْعُونٌ، مَلْعُونٌ مَنْ اذى جارَهُ»[1]
از رحمت خدا به دور است، از رحمت خدا به دور است، كسى كه همسايه اش را اذيت كند.
درمقابل، كسانى كه رعايت حال همسايگان را بكنند و از اعمال و رفتارى كه موجب ناراحتى آنان مىشود خود دارى كنند، مورد عفو و بخشش خداوند قرار مىگيرند.
ابو بصير مىگويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه فرمود:
«مَنْ كَفَّ اذاهُ عَنْ جارِهِ اقالَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَثْرَتَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ»[2]
كسى كه از آزار و اذيت ديگران خوددارى كند، خداوند عز و جل روز قيامت لغزشش را مىبخشد.
رفتار با همسايه
ممكن است كسى چنين فكر كند كه طبق بحثهاى گذشته، انسان نبايد كارى به كار همسايهاش داشته باشد، چون در اين صورت، ديگر هيچ گونه اذيتى به او نكرده است. امّا اسلام، چنين رفتارى را هم ناپسند دانسته و رعايت حال ديگران را از وظايف دينى و مذهبى انسان مسلمان مىداند.
[1]- بحارالانوار، ج 71، ص 153، بيروت
[2]- همان مدرك، ص 150
امام كاظم عليهالسلام فرمود:
«لَيْسَ حُسْنُ الْجِوارِ كَفُّ الْأَذى وَلكِنْ حُسْنُ الْجِوارِ صَبْرُكَ عَلَى الاذى»[1]
خوشرفتارى با همسايه، تنها به اين نيست كه او را اذيت نكنى، بلكه بايد آزار و اذيت او را نيز تحمّل كنى.
پيامبر اكرم (ص) فرمود:
«وَمَنْ مَنَعَ الْماعُونَ مِنْ جارِهِ اذَا احْتاجَ الَيْهِ مَنَعَهُ اللَّهُ فَضْلَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ وَكَّلَهُ الى نَفْسِهِ وَمَنْ وَكَّلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الى نَفْسِهِ هَلَكَ وَ لا يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ عُذْراً»[2]
كسى كه ماعون[3]را از همسايهاش منع كند، در صورتى كه به آن نياز دارد، خداوند روز قيامت فضل خود را از او منع مىكند و او را به خود واگذار مىكند و هر كسى را كه خداوند عز و جل به خود واگذارد، هلاك شده است و خداوند هيچ گونه عذرى از او نمىپذيرد.
در صورتى كه انسان با همسايگانش خوشرفتارى كند علاوه بر پاداشهاى معنوى و اخروى دريافت مىكند، بلكه در همين دنيا نيز نتايج ارزشمندى نصيبش مىگردد.
امام صادق عليهالسلام فرمود:
«حُسْنُ الْجِوار يَزيدُ فِى الرِّزْقِ»[4]
رفتارنيكو با همسايه، سببزياد شدن روزى مىشود.
همچنين در روايت ديگرى فرمود:
[1]- اصول كافى، مترجم، ج 4، ص 492
[2]- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص 334
[3]- ماعون به چيزى گفته مىشود كه كمكى براى رفع مشكلات مردم باشد مانند وسايل و لوازم خانه كه همسايگان به آناحتياج پيدا مىكنند و از يكديگر عاريه مىگيرند
[4]- اصول كافى، مترجم، ج 4، ص 490
«حُسْنُ الْجِوارِ زِيادَةٌ فِى الْاعْمارِ وَ عِمارَةُ الدِّيارِ»[1]
خوشرفتارى با همسايه، عمرها را زياد و سرزمينها را آباد مىكند.
چه كسانى همسايه محسوب مىشوند
در ابتدا چنين به نظر مىرسد كه همسايه به كسانى گفته مىشود كه خانه آنان كنار هم باشد. امّا اسلام، محدوده همسايگى را فراتر از اين مىداند. درروايات بسيارى حدود همسايگى، چهل خانه از چهار طرف ذكر شده است.
امام صادق عليهالسلام نقل مىكند كه پيامبراكرم (ص) فرمود:
«كُلُّ ارْبَعينَ داراً جيرانٌ؛ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ يَمينِهِ وَ عَنْ شِمالِهِ»[2]
هر چهل خانه همسايهاند، از روبه رو، پشت سر، سمت راست و سمت چپ.
البته بايد توجه داشت كه همسايگى، تنها به خانه خلاصهنمىشود، بلكه در محل كسب و كار، اداره و كارخانه نيز كسانى كه نزديك هم كار مىكنند، همسايه محسوب مىشوند و حقوق و حدود همسايگى شامل آنان نيز مىگردد.
[1]- همان مدرك، ص 491
[2]- اصول كافى،، مترجم، ج 4، ص 494
^ خلاصه درس
حقوق و روابط اجتماعى بين انسانها از جمله مسائلى است كه مورد توجه خاص اسلام است. درمتون اسلامى تأكيد فراوانى نسبت به اين موضوع ديده مىشود.
همسايگى و حقوق و حدود آن در زمره حقوق و روابط اجتماعى است و سفارش شده است.
در قران كريم و روايات معصومين عليهم السلام نسبت به نيكى و مراعات همسايه، زياد سفارش كردهاند، بطورى كه رسول گرامى اسلام حرمت همسايه را همچون حرمت مادر لازم دانسته است.
در قبال سفارشات زياد درباره رعايت حق همسايه، نكوهش شديدى از رعايت نكردن و تضييع حق همسايه نيز شده است.
دين مقدّس اسلام، تنها به سرزنش كسى كه همسايه آزار است اكتفا ننموده، بلكه برخورد عملى را پس از نصيحت و اطمينان از عدم تأثير، جهت تأديب شخصى لازم دانسته است.
خوشرفتارى با همسايه تنها به اين نيست كه او را اذيت نكند، بلكه بايد تحمّل اذيتهاى او را نيز داشته باشد.
^ پرسش
1- چرا دين اسلام رعايت حق همسايه را لازم شمرده است؟
2- رعايت حق همسايه تا چه حد است با ذكر يك روايت شرح دهيد.
3- چه چيزهايى سبب آزار همسايه است؟ تعدادى را نام ببريد؟
4- داستان سمرة بن جندب را بيان كنيد.
5- حدود همسايه از چهار سو چقدر است؟