لكِنَّهُ حالِقُ الدّينِ ...»[1]
آگاه باشيد! آن بيمارى كه ملتهاى گذشته را نابود كرد، به سوى شما رو آورده است و آن، حسد است كه موى را نمىزدايد، بلكه ايمان را مىبرد ....
امام باقر (ع) فرمود:
«انَّ الْحَسَدَ لَيَأْكُلُ الْايمانَ كَما تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ»[2]
حسد، ايمان را مىخورد، همان طورى كه آتش هيزم را مىخورد.
حضرت امام خمينى قدس سرّه در اين باره مىنويسد:
«تمام اوصاف معنويه و صوريه مؤمن، منافى است با آثارى كه از حسد در ظاهر و باطن، پيدا شود. مؤمن، خوش بين است، به خداى تعالى و راضى است به قسمتهايى كه بين بندگانش (نموده). حسود غضبناك است، به حق تعالى و رو برگردان است از تقديرات او.
رذيله حسد، ايمان را كه سرمايه نجات آخرت و حيات قلوب است، از دست انسان مىگيرد او را مفلس و بى چاره مىكند.»[3]
2- زيان به خويشتن: امام صادق عليهالسلام:
«الْحاسِدُ يُضِرُّ بِنَفْسِهِ قَبْلَ انْ تُضِرَّ بِالْمَحْسُودِ»[4]
حسود! پيش از آنكه به ديگرى ضرر بزند، به خودش زيان مىرساند.
3- از دست دادن دوستان: امام على (ع)
«الْحَسُودُ لا خُلَّةَ لَهُ»[5]
حسود، دوستى ندارد.
[1]- بحارالانوار، ج 73، ص 253
[2]- بحارلانوار، ج 73، ص 273
[3]- چهل حديث، ص 92، فرهنگى رجاء
[4]- مصباح الشريعه، باب 51
[5]- شرح غرر الحكم، آمدى، ج 1، ص 223
4- بى رحمى: در حديثآمده است كه حضرت آدم (ع) ازحسد پرسيدتو كيستى؟
- من حسدم.
- جاى توكجاست؟
- در قلب.
- آيا در آن قلب، مهربانى هم هست؟
- وقتى من وارد قلبى شوم، مهربانى از آن بيرون مىرود.[1]
5- غم واندوه: امام على سلام اللّه عليه:
«لايُوجَدُ الْحَسُودُ مَسْرُوراً»[2]
حسود هيچگاه خوشحال نيست.
6- بيمارى: همان امام:
«الْحَسُودُ ابَداً عَليلٌ»[3]
حسود هميشه بيمار است.
«الْحَسَدُ يُذيبُ الْجَسَدَ»[4]
حسد، بدن را نحيف مىكند.
7- نابودى نيكيها: همان حضرت:
«الْحَسَدُ يَأْكُلُ الْحَسَناتِ كَما تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ»[5]
حسد نيكيهارا مىخورد چنانكه آتش چوب را مىبلعد.
[1]- المواعظ العدديه، آيت ا ... مشكينى، ص 189
[2]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 6، ص 368
[3]- همان مدرك، ج 1، ص 199
[4]- همان مدرك، ص 241
[5]- همان مدرك، ج 2، ص 72
8- پريشانى: همان حضرت:
«اسْوَءُ النَّاسِ عَيْشاً الْحَسُودُ»[1]
زندگى حسود از همه مردم بدتر است.
9- رد شدن اعمال: مرحوم مجلسى روايت كرده:
«در آسمان پنجم فرشتهاى است كه چون خورشيد مىدرخشد، وقتى عمل بندهاى به او مىرسد، گويد: بايست. من فرشته حسد هستم وعمل صاحب حسد را به رويش مىكوبم»[2]
10- مضاعف شدن گناهان: اميرمؤمنان صلوات الله عليه:
«الْحَسُودُ كَثيرُ الْحَسَراتِ، مُتَضاعَفُ السَّيِّئاتِ»[3]
اندوه و حسرت حسود فراوان و گناهانش مضاعف است.
به مفاسد و پيامدهاى فردى حسد به همين اندازه بسنده مىكنيم و به برخى از مفاسد اجتماعى آن مىپردازيم:
ب- پيامدهاى اجتماعى:
حسادت نسبت به ديگران، سبب بروز ناهنجاريهاى اجتماعى نيز مىشود از جمله:
1- بروز فساد: حسد بسان آتشى فراگير، افكار و كردار حسود را شعله ور مىسازد و آنها را به تباهى مىكشاند و در اثر آن به غيبت، سخن چينى، فحش، بهتان، بدگمانى و ...
دچار مىشود.
به تعبيرامير مؤمنان على عليهالسلام:
«اذا مَطَرَ التَّحاسُدُ، نَبَتَ التَّفاسُدُ»[4]
[1]- شرح غررالحكم، ج 2، ص 385
[2]- بحارالانوار، ج 73، ص 262
[3]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 1،، ص 392
[4]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 3، ص 173
وقتى حسد ببارد، فساد مىرويد.
حسد، انگيزه بعضى از جنايتهايى است كه در دنياصورت مىگيرد، و شرارهاى از آتش است كه مىتواند، موجوديت جامعه را به خطر اندازد.
2- قتل نفس: اگر شعلههاى حسد در خرمن وجود افتد، عقل و دين را از انسان مىگيرد، تا آنجا كه كشتن برادر را نيز آسان مىكند، چنان كه قابيل در اثر حسادت، برادرش هابيل را به قتل رساندو بدين وسيله اولين قتل نفس درجهان به سبب حسادت واقع شد. و برادران حضرت يوسف (ع) به خاطر رشك بردن، او را به چاه افكندند.
حتى گاهى اوقات، حسادت سبب مىشود حسود، خود را به قتل برساند تا اينكه از محسود انتقام بگيرد.
يك نمونه تاريخى
در زمان هادى، خليفه عباسى در بغداد مردى توانگر همسايهاى داشت كه از او پايينتر بود و بر او رشك مىبرد. به هرحيلهاى كه امكان داشت، دست زد ولى به مقصود خود نرسيد. كار حسد ورزى او به طول انجاميد و با گذشت زمان بر غضب او افزوده شد. بردهاى خردسال خريد و به تربيت وى همت گمارد و بسيار به او نيكى كرد. وقتى آن غلام، جوان و نيرومند شد، به او گفت: فرزندم. از تو كارى بزرگ را مىطلبم؛ درانجامش چگونهاى؟ گفت: بندهاى در برابر مولى و آن كس كه او را به نيكى پرورده، چگونه خواهد بود؟ سرورم به خدا قسم اگر فرمان دهى كه خويش را در آتش افكنم، سرباز نمىزنم.
ارباب از گفتارش خوشحال شد و او را به سينه چسبانده، بوسيد و گفت: اميدوارم از كسانى باشى كه خواستهام را بخوبى برآورى.
يك سال او را به حال خود گذاشت. آن گاه گفت: فرزندم! وقت كارى كه تورا براى آن پروردهام فرا رسيده است. به آنچه خواهى فرمان ده، كه سراپا گوشم.
- همسايهام بر من چنان پيشى گرفته كه مرگ او را دوست دارم.
- هم اكنون او را خواهم كشت.
- اين را نمىخواهم؛ مىترسم نتوانى؛ اگر هم بتوانى او را بكشى آن را به من نسبت دهند. من چنين انديشيدهام كه تو خود مرابكشى و جسدم را بر بام او افكنى تا او را بگيرند و به جرم قتل من بكشند.
- آيا خودت را با دست خودت مىكشى؟ با اين كار، دلت تسكين نخواهد يافت.
براى من نيز كشتن توناگوار است.
- اين حرفها را واگذار. من تو را فقط براى اين كار پروردهام. مرا از قصدم بازمدار كه خاطرم جز با اين كار آسوده نمىشود.
سرانجام، گفته غلام در وى اثر نكرد و به كشتن او رضايت داد. ارباب، كاردى را با دست خود تيز كرد و به غلام سپرد و سه هزار درهم از مالش به او داده، گفت: پس از قتل من هر جا خواستى برو. پس از نيمه شب با هم به پشت بام همسايه رفتند. غلام سر از تن او جدا كرد و صبح زود به شهر ديگرى سفر كرد. همسايه را كه مردى نيكوكار بود، دستگير كرده به جرم قتل به زندان افكندند.
از اتفاق، غلام در آن شهر، با يكى از آشنايان اربابش برخورد كرد، حال اربابش را از وى پرسيد و او نيز ماجرا را باز گفت. آن مرد گفتههاى غلام را به خليفه گزارش داد.
هادى عبّاسى غلام را احضار كرد و از او توضيح خواست. او نيز ماجرا را شرح داد.
هادى بسيار متعجب شد، غلام و توانگر را كه دستگير شده بودند، آزاد كرد.[1]
ضررهاى ديگر:
امام خمينى رضوان اللّه تعالى عليه مىنويسد:
«كسى كه خارج شد از ولايت حق و بيرنش كردند از زير پرچم رحمت ارحم الراحمين، ديگر
[1]- بحارالانوار، ج 73، ص 259- 260
اميد نجات براى او نيست، شفاعت شافعان نصيب اونخواهد شد ... و تنگى و فشار و كدورت و ظلمتى كه در قلب به واسطه حسد پيدا مىشود، در كمتر از اخلاق فاسده است. در هر حال صاحب اين خلق هم در دنيا معذّب و مبتلا است و هم در قبر در فشار و ظلمت است و هم در آخرت گرفتار و بيچاره است.»[1]
مفاسد حسد فراوان است، به همين مقدار اكتفا نموده، به بيان راه علاج حسد مىپردازيم.
علاج حسد
در حديثى كه از حضرت على عليهالسلام نقل شده،[2]آن حضرت حسد را درد بىدرمان تعبير كرده، از اين رو افراد علاقمند به سلامتى جسم و جان خود، بايد زمينههاى پيدايش حسد را دروجودشان از بين ببرند. پيشگيرى و علاج حسد به دو صورت انجام مىگيرد:
1- از بين بردن زمينههاى پيدايش حسد
2- ايجاد ملكههاى نفسانى مخالف با حسد
امام خمينى راه علاج رذيله حسد را چنين بيان مىكند:
«... و آن (علاج حسد) چنان است كه با تكلّف، اظهار محبت كنى با محسود، و ترتيب آثار آن را دهى و مقصودت از آن، علاج مرض باطنى باشد. نفس تو را دعوت مىكند كه او را اذيت كن، توهين كن، دشمنى داشته باش. مفاسد او و مَساوى او را به تو عرضه مىدارد. تو به خلاف ميل نفس به او ترحم كن و تجليل و توقير نما. زبان را به ذكر خير او وادار كن.
نيكويىهاى او را بر خود و بر ديگران عرضه دار. صفات جميله او را خاطر نشان خود كن.»[3]
امام سجاد عليهالسلام دست به دعا برداشته، از خداوند متعال تقاضا مىكند:
[1]- چهل حديث، ص 93
[2]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 1، ص 363
[3]- چهل حديث، ص 97
«اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَالِهِ وَخَلِصْنى مِنَ الْحَسَدِ ... وَ ارْزُقْنى سَلامَةَ الصَّدْرِ مِنَ الْحَسَدِ حَتَّى لا احْسُدَ احَداً مِنْ خَلْقِكَ عَلى شَىْءٍ مِنْ فَضْلِكَ»[1]
بار خدايا بر محمد (ص) و خاندانش درود فرست و مرا از حسد رهايى بخش ... و سلامت سينه، از حسد را روزىام گردان، تا به هيچ يك از آفريدگان تو، بر چيزى كه با فضل خود بدانان بخشيدى حسد نورزم.
[1]- صحيفه سجاديه، دعاى 22
^ خلاصه درس
حسد از رذايلى است كه مفاسد شومى را در فرد و اجتماع به وجود مىآورد.
از پيامدهاى فردى حسد مىتوان از بى ايمانى، دشمنى با نعمتهاى الهى، خودخورى و پريشانى و از پيامدهاى اجتماعى حسد مىتوان از بروز فساد و قتل نفس نام برد.
خارج شدن از ولايت حق، نااميدى از نجات، عذاب دنيوى، فشار قبر و عذاب اخروى از ديگر مفاسد حسد هستند.
هر كس به اين بيمارى روحى مبتلا باشد، براى درمان حسد، بايد سعى كند با از بين بردن زمينههاى آن و ايجاد ملكههاى نفسانى مخالف حسد خود را نجات دهد.
^ پرسش
1- دو پيامد از پيامدهاى فردى حسد را نام ببريد.
2- پيامدهاى اجتماعى حسد را با ذكر دو روايت، بيان كنيد.
3- ضررهاى حسد را با استفاده از كلام امام خمينى رحمةاللّه عليه بنويسيد.
4- راه علاج حسد را توضيح دهيد.