کتاب اختران فقاهت بررسی زندگی علمی و سیاسی گروهی از علمای سده اخیر

منابع:

1. حسينى دهكردى، سيد ابو القاسم، منبر الوسيلة، تحقيق مجيد جلالى دهكردى، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، قم‌

2. روضاتى، سيد محمّد على، زندگانى آيت اللّه چهارسوقى، اصفهان‌

3. مرعشى، سيد محمود، المسلسلات فى الاجازات، كتابخانه آيت اللّه مرعشى، قم‌

4. مرعشى نجفى، سيد شهاب الدين، الاجازة الكبيرة، كتابخانه آيت اللّه مرعشى، قم‌

5. معلم حبيب‌آبادى، ميرزا محمّد على، مكارم الآثار، اصفهان‌

6. موسوى خمينى، سيد روح اللّه [امام‌] اربعين حديث، قم‌

7. مهدوى، سيد مصلح الدين، تاريخ علمى و اجتماعى اصفهان، نشر الهداية، قم‌

8. نيكزاد، كريم، شناخت سرزمين چهارمحال و بختيارى‌

آيت اللّه حاج شيخ ابو القاسم كبير قمى‌

[1]مقدمه‌

قم، شهرى است كه در طول 14 قرن، هماره آكنده از عالمان، دانشمندان، فقيهان و محدثان بوده است. اما در اين ميان، قرن چهارم و قرن چهاردهم هجرى، درخشش خاصى داشته، و شمار دانش‌پژوهان در اين دو قرن، بيش از زمانهاى ديگر بوده است. قم در نيمه اول قرن چهاردهم هجرى، شاهد تأسيس حوزه علميه (1340 ه. ق)، رونق بيش از پيش علوم اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السّلام و

[1](*). اين مقاله نخستين بار در مجله مسجد، سال 1379، شماره 52، صص 82- 89، به چاپ رسيده است.

مهاجرت عده بسيارى از تشنگان معارف شيعى بود. يكى از نام‌آورترين عالمان و مدرسان قم، در آن زمان آيت اللّه حاج شيخ ابو القاسم قمى، معروف به كبير بود؛ فقيهى بزرگ، كه هنوز آوازه سجاياى اخلاقى و مراتب علمى‌اش در شهر قم، شهرت فراوان دارد. اينك، در اين مقال كوتاه به ذكر گوشه‌اى از زندگانى پربارش مى‌پردازيم.

ولادت‌

آيت اللّه حاج شيخ ابو القاسم قمى، در حدود سال 1280 يا 1281 ه. ق، در بيت علم و فضيلت زاده شد. پدرش، شيخ ملا محمّد تقى قمى، يكى از افاضل قم بود.[1]البته، به سال ولادتش در جايى تصريح نشده است، اما از آنجا كه در سال 1353 ه. ق، در سنين بيش از 70 سالگى بدرود حيات گفت، پس سال تولدش در حدود 1280 ه. ق است.[2]

تحصيلات‌

حاج شيخ ابو القاسم، دروس مقدماتى و ادبيات، و سطوح اوليه را در قم، كاشان و اصفهان نزد اساتيد وقت فراگرفت. استادانش عبارت بودند از:[3]

1. شيخ محمّد حسن نادى (د. 1317 ه. ق)، نويسنده رد الشيخية، كه از بزرگان قم و ابو الزوجه‌اش بود.

2. شيخ محمّد جواد قمى (د. 1314 ه. ق)، از اعاظم علماى قم‌

3. ملا محمّد نراقى‌

4. ميرزا فخر الدين نراقى (د. 1325 ه. ق)

5. آقا منير الدين بروجردى (د. 1342 ه. ق)، صاحب الفرق بين الفريضة[4]

[1]. تهرانى، نقباء البشر، ج 1، ص 63.

[2]. امين عاملى، اعيان الشيعة، ج 2، ص 70؛ ريحان يزدى، آينه دانشوران، ص 144.

[3]. مرعشى نجفى، الاجازة الكبيره، ص 19.

[4]انصارى قمى، ناصر الدين، اختران فقاهت بررسى زندگى علمى و سياسى گروهى از علماى سده اخير، 2جلد، دليل ما - قم، چاپ: دوم، 1387.

و النافلة و منظومه در فقه و اصول‌

پس از آن، وى به تهران مهاجرت كرد و رسائل را هم در محضر آيت اللّه محمّد حسن آشتيانى (د. 1319 ه. ق) آموخت. وى در برخى از علوم، همچون:

ادبيات و حسن خط، مهارت بسيارى كسب كرد.[1]

هجرت به نجف‌

در حدود سال 1312 ه. ق، وى رهسپار نجف اشرف شد و ساليان بسيار، با تلاش و كوشش فراوان همراه با فقر و فاقه، تنگى معيشت و تشتت خيال‌[2]در فراگيرى علم كوشيد. برخى از استادان اين فقيه سعيد در نجف، عبارتند از آيات عظام:

1. آقا رضا همدانى (ح 1250- 1322 ه. ق)، صاحب مصباح الفقيه فى شرح شرايع الاسلام‌

2. ميرزا حسين خليلى تهرانى (د. 1326 ه. ق)

3. آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى (1255- 1329 ه. ق)، صاحب كفاية الاصول و فوائد الاصول‌

4. سيد محمّد كاظم طباطبايى يزدى (1247- 1337 ه. ق)، صاحب عروة الوثقى و حاشيه مكاسب‌

وى در نجف، آنقدر كوشيد تا به درجه اجتهاد نايل آمد. در همان جا، او از علماى بزرگ، فقهاى سترگ و مروجان شرع مقدس- به گفتار و كردارش- به شمار مى‌رفت.[3]

آيت اللّه حاج شيخ ابو القاسم قمى به هنگام تحصيل در اصفهان، كاشان و نجف، از گروهى اجازه روايت اخذ كرد كه آنان عبارتند از آيات عظام:

1. ميرزا ابو المعالى كلباسى (د. 1315 ه. ق)، نويسنده الجبر و التفويض،

[1]. دوانى، مفاخر اسلام، ج 11، ص 245 و 247.

[2]. تهرانى، نقباء البشر، ج 1، ص 63.

[3]. همان.

و الاستشفاء بالتربة الحسينية

2. ميرزا محمّد هاشم چهارسوقى اصفهانى (د. 1318 ه. ق)، صاحب مبانى الاصول و اصول آل الرسول‌

3. آقا منير الدين بروجردى اصفهانى (1269- 1342 ه. ق)، صاحب منظومه در شرح حال اصحاب اجماع و شرح حال روات‌

4. سيد محمّد علوى بروجردى كاشانى (د. 1362 ه. ق)

5. آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى (د. 1329 ه. ق)، صاحب الفوائد الفقهية و الاصولية، و قضا و شهادات‌

6. سيد محمّد كاظم طباطبائى يزدى (د. 1337 ه. ق)، صاحب تعادل و تراجيح، و اجتماع امر و نهى‌

خاطره‌اى از دوران تحصيل‌

آيت اللّه شبيرى زنجانى به نقل از آقاى حاج ميرزا مهدى ولايى، يكى از نويسندگان فاضل فهرست كتب خطى كتابخانه آستان قدس، نقل كرده است:

«زمانى آقاى حاج شيخ ابو القاسم قمى، به نجف اشرف مشرف شد در ضمن سخنانش گفت: وضع شما طلبه‌ها، الان خيلى اعيانى و شاهانه است، در زمانى كه ما تحصيل مى‌كرديم، طلبه‌هاى معمولى هفته‌اى يك نوبت پختنى داشتند، و طلبه‌هاى اعيان هفته‌اى دو بار، و طلبه‌هاى فقير ماهى يك وعده. در يكى از سالهاى تحصيل كه دو ماه گوشت نخورده بودم، از كنار حجره طلبه‌اى رد مى‌شدم كه ديدم آبگوشت را از درون ديزى در كاسه مى‌ريزد. بوى آبگوشت كه در فضا پيچيده بود، پاى مرا سست كرد. آن طلبه به من تعارف نمود و من قبول نكردم و گفتم: من نهار خورده‌ام، چون پيشتر با مقدارى تربچه خود را سير كرده بودم».[1]

[1]. باقرى بيدهندى،« آيت اللّه شيخ ابو القاسم كبير قمى» مجله نور علم، سال 1366، شماره 22، ص 84.

بازگشت به قم‌

سال بازگشت او به قم، دقيقا معلوم نيست. اما اگر مدت توقف و زندگى‌اش را در قم حدود 30 سال بدانيم، بازگشتش بايد در سال 1322 ه. ق بوده باشد. وى در حالى به قم بازگشت، كه يكى از علماى مشهور و دانشمندان نام‌آور قمى حوزه نجف به شمار مى‌رفت. لذا، معظم له در قم با استقبال بسيار مواجه شد، مردم و طلاب گرد او جمع شدند و او را پيشواى دينى خود قرار دادند.[1]وى در قم به اقامه جماعت (ظهر و شب) در مسجد امام حسن عسكرى عليه السّلام، تدريس فقه و اصول، و حل مشكلات مردم پرداخت. همچنين، خزانه‌دارى نفايس، ضريح و حرم حضرت فاطمه معصومه عليها السّلام- كه منصب آبا و اجدادى‌اش بود- بر عهده وى قرار گرفت؛ تا بدانجا كه يكى از القاب مشهورش، «خازن الحرم» بود.[2]مردم قم و اطراف آن، تقليد از او را پذيرفتند.[3]

تدريس‌

معظم له در طول ساليان فراوان تدريس فقه، شاگردان بسيارى را پروراند. پيش از ورود آيت اللّه حائرى به قم و تأسيس حوزه علميه (1340 ه. ق/ 1300 ه. ش)، عموم شاگردانش را طلاب و فضلاى قمى تشكيل مى‌دادند. البته، ايشان همه روزه براى برخى از بازاريان باسواد، يك درس مكاسب هم داشتند كه حاج سيد على بلورفروش و حاج شيخ على سقطفروش، از آن جمله بودند. پس از ورود آيت اللّه حائرى هم، بسيارى از شاگردان معظم له به حلقه درسى حاج شيخ ابو القاسم قمى پيوستند و از او هم بهره بردند.

[1]. تهرانى، نقباء البشر، ج 1، ص 64.

[2]. مرعشى نجفى، الاجازة الكبيرة، ص 19؛ تهرانى، نقباء البشر، ج 1، ص 64.

[3]. واعظ خيابانى، علماء معاصرين، ص 155.

سبك تدريس ايشان، مبتنى بر دقت بسيار و ژرف‌نگرى بود. لذا، مسئله‌اى را كه عنوان مى‌كرد، دير به پايان مى‌رسيد. شاگردانش با وى بسيار بحث مى‌كردند، و اكثر روزها مباحثة بين الاثنينى مى‌شد. اين روش، سبك تدريس ميرزاى شيرازى نيز بود؛ كه در پرورش قوه اجتهاد و ملكه استنباط در شاگردان، نقش مؤثرى دارد.

علم، فضل و دانش گسترده وى در قم، تا بدانجا مشهور بود كه حتى آيت اللّه حائرى در درس اصول خويش، به طرح برخى نظرات وى پرداخت و بعضى از آنها را قبول كرد. آيت اللّه اراكى مى‌فرمودند:

«روزى، آقاى حاج شيخ فرمودند: شيخ انصارى (ره) در رسائل، حديث «رفع» را ظاهر در خصوص رفع مؤاخذه دانسته، ولى از صحيحه بزنطى برمى‌آيد كه رفع جميع آثار- حكم وضعى و حكم تكليفى- مراد است. بنابراين، بايد از ظاهر حديث رفع دست برداشت؛ و اين، نظر آقاى حاج شيخ ابو القاسم است. ايشان مى‌فرمود: معلوم نيست سؤال سائل از حكم وضعى باشد، بلكه چون حلف به طلاق و عتاق (به نحو شرط نتيجه) خود حرام تكليفى است، امكان دارد سؤال از اين باشد كه حالا كه كسى مجبور شده به حلف، آيا مرتكب كار حرامى شده است؟ و آيا اين حلف، عقوبت دارد و بايد كفاره بدهد».[1]

از آيت اللّه گلپايگانى هم نقل شده است،

«روزى آقاى حاج شيخ عبد الكريم مطالبى را از حاج شيخ ابو القاسم نقل كردند و دو اشكال از اشكالات ايشان را قبول و دوتاى ديگر را رد كردند».[2]

علامه سيد محسن امين هم درباره‌اش مى‌نويسد:

«وى عالمى فاضل، محقق مدقق، فقيه اصولى، و متقى زاهد، و مشهور

[1]. باقرى بيدهندى، مجله نور علم، شماره 22، صص 85- 86.

[2]. همان.

به فضل، دقت نظر و گستردگى معلومات بود. از نظر علمى، بعضى ايشان را بر آيت اللّه حائرى ترجيح مى‌دادند، ولى رياست حوزه از آن حاج شيخ عبد الكريم بود. در سال 1353 ه. ق، ايشان را در قم ديدم، پيرامون برخى مسائل فقهى گفتگو كرديم، و فضل و دقت نظرش را از آن فهميدم. فضلاى قم ايشان را مى‌ستودند».[1]

شيخ آقا بزرگ تهرانى هم مى‌نويسد:

«... طلاب، مجلس درس او را مغتنم و مقام استفاده مى‌شمردند. و اين، به خاطر وفور علم و كثرت دانش وى بود».[2]

مرحوم واعظ خيابانى هم مى‌نويسد:

«امام اورع ازهد و حبر فقيه اوحد، آقا شيخ ابو القاسم، شيخ علماى قم و مرجع تقليد ايشان،[3]وى همين عالم مقدس ربانى است كه در قم بر جنازه آيت اللّه ميرزا صادق آقا مجتهد تبريزى با قاطبه علما و مجتهدان، و اهالى قم از زوار و مجاوران نماز خواند».[4]

با اينكه موقعيت علمى ايشان در قم و در اوساط علمى شيعه معروف بود، و طلاب فراوانى در درس او شركت مى‌كردند، اما فقط به اين تعداد از شاگردانش در كتب تراجم دست يافتيم.

شاگردان‌

برخى از تلامذه آن فقيه بزرگ، عبارتند از آيات عظام و حجج اسلام:

1. آيت اللّه حاج شيخ عباس محدث قمى (1290- 1359 ه. ق)، صاحب‌

[1]. امين عاملى، اعيان الشيعة، ج 2، ص 410.

[2]. تهرانى، نقباء البشر، ج 1، ص 69.

[3]. واعظ خيابانى، علماى معاصرين، ص 155.

[4]. همان، ص 387.