مفاتيح الجنان، سفينة البحار، و الكنى و الالقاب[1]
2. امام خمينى (1320- 1409 ه. ق)، رهبر كبير انقلاب اسلامى ايران و صاحب مؤلفاتى همچون: مكاسب محرمه، اربعين حديث، ديوان اشعار و كتاب الطهارة
3. آيت اللّه حاج سيد محمّد رضا موسوى گلپايگانى (1316- 1412 ه. ق)، صاحب كتاب القضاء، كتاب الحج و كتاب الحدود
4. آيت اللّه مير سيد حسن برقعى رضوى قمى (1306-؟)
5. آيت اللّه حاج ميرزا محمّد فيض قمى (1293- 1370 ه. ق)، صاحب كتاب الفيض و نجاة العباد
6. آيت اللّه سيد شهاب الدين مرعشى نجفى (1315- 1411 ه. ق)، صاحب المسلسلات فى الاجازات و تعليقات احقاق الحق كه از معظم له اجازه روايت دارد.[2]
7. آيت اللّه حاج سيد احمد شبيرى زنجانى (1308- 1393 ه. ق)، صاحب الكلام يجر الكلام و افواه الرجال
8. آيت اللّه آخوند ملا على همدانى (1312- 1398 ه. ق)، صاحب شرح حال ابو بصير، اجتهاد و تقليد، و قاعدة لا ضرر
9. آيت اللّه حاج ميرزا عبد اللّه چهلستونى تهرانى (1305- 1391 ه. ق)، صاحب اصول فلسفه، سنن النبى و حاشيه كفايه
10. آيت اللّه حاج ميرزا محمود روحانى قمى (1307- 1381 ه. ق)
11. آيت اللّه حاج ميرزا ابو الفضل زاهدى قمى (1309- 1398 ه. ق)، صاحب مقصد الحسين و منطق الحسين
12. حاج سيد مصطفى صفائى خوانسارى (1321- 1411 ه. ق)، صاحب الديانة الاسلامية و الجواهر المودعة
13. حاج سيد سجاد علوى گرگانى (1322- 1407 ه. ق)
[1]. دوانى، مفاخر اسلام، ج 11، ص 245.
[2]. مرعشى نجفى، الاجازة الكبيرة، ص 13.
14. حاج شيخ مهدى حرم پناهى قمى (1319- 1374 ه. ق)، صاحب كتابى در اصول
15. حاج سيد رضا بهاء الدينى قمى (1322- 1418 ه. ق)
16. حاج شيخ على اصغر اشعرى قمى (1318- 1406 ه. ق)
17. حاج ميرزا محمّد تقى اشراقى قمى (1313- 1368 ه. ق)، صاحب تفسير سوره يوسف و تفسير سوره قلم
18. حاج شيخ عبد الهادى حاج آخوند قمى (ح 1300- 1378 ه. ق)
19. حاج شيخ ابو القاسم نحوى قمى (1300- 1385 ه. ق)
20. حاج سيد عبد الستار محمّدى ميانجى (د. 1421 ه. ق)، كه از معظم له اجازه روايت دارد.
21. حاج سيد محمّد علوى قزوينى (1316- بعد 1380 ه. ق)
22. حاج آقا ضياء استرآبادى تهرانى (1323- 1424 ق.)، صاحب كتاب الخمس و كتاب الزكاة
23. شيخ محمّد صادق صدر الشريعه تنكابنى (1315- 1400 ه. ق)، صاحب ديوان اشعار و تفسير منظوم
24. شيخ محمّد حسين ناصر الشريعه قمى
25. حاج سيد احمد مشرف حسينى قمى
26. شيخ قوام جاسبى قمى
27. حاج شيخ حبيب اللّه زاهدى قمى
28. شيخ محمّد باقر خازنى قمى
29. شيخ محمّد حسن آقا نجفى قمى، فرزند معظم له
30. شيخ شعبان راسخى لنگرودى
31. سيد عباد على هندى
32. ميرزا محمود نجفى
تأليفات
از آن فقيه سترگ، به دليل كثرت مشاغل اجتماعى و مراجعات مردمى، تأليف بسيار برجاى نماند. اما برخى از آثارش در فقه، اصول و تفسير، عبارتند از:
1. حاشيه بر كفاية الاصول استادش، محقق خراسانى
2. حاشيه بر تفسير صافى ملا محسن فيض كاشانى[1]
3. رسالة عمليه: وى رساله خود را براى چاپ به چاپخانه داده بود، اما با ورود آيت اللّه حائرى به قم و براى پرهيز از تعدد مرجع تقليد، رسالهاش را از چاپخانه بازپس گرفت.[2]
4. تصحيح و مقدمه بر جمال الاسبوع سيد بن طاوس (چاپ 1330 ه. ق)[3]
همراهى در تأسيس حوزه علميه قم
هنگامى كه آيت اللّه حاج شيخ عبد الكريم حائرى در سال 1340 ه. ق/ 1300 ه. ش به قصد زيارت حرم حضرت معصومه عليها السّلام به قم آمدند، علماى قم همراه با طلاب، تجار و عموم مردم، همگى به استقبال وى شتافتند و با اصرار بسيار، از او اقامت دائم و تأسيس حوزه را درخواست كردند. از جمله كسانى كه در اين راه كوشش فراوان نمود، آيت اللّه حاج شيخ ابو القاسم كبير قمى بود. از آيت اللّه سيد مصطفى صفائى خوانسارى نقل شده است:
«زمانى كه آقاى حاج شيخ ابو القاسم و آقاى حاج ميرزا محمّد ارباب به ديدن حاج شيخ عبد الكريم آمده بودند، بحثى فقهى بين اين سه بزرگوار درمىگيرد. در بازگشت، آقاى ارباب به حاج شيخ ابو القاسم مىگويد:
[1]. مرعشى نجفى، الاجازة الكبيرة، ص 19.
[2]. باقرى بيدهندى،« آيت اللّه شيخ ابو القاسم كبير قمى» مجله نور علم، سال 1366، شماره 22، ص 93.
[3]. تهرانى، نقباء البشر، ج 1، ص 69.
حاج شيخ با ما فرق مىكند. هركجا كه وى باشد، حوزه تشكيل مىدهد.
پس چه بهتر كه در قم تشكيل گردد و ما قميها هم در آن سهيم باشيم. آقاى كبير مىگويد: من هم مىخواستم همين را بگويم».
و لذا، بنا مىگذارند كه برگردند و از آقاى حائرى درخواست اقامت بنمايند. و اين كار را هم مىكنند.[1]
آيت اللّه شبيرى زنجانى از امام خمينى (ره) نقل مىكند:
«علت موفقيت مرحوم حاج شيخ عبد الكريم اين بود كه علماى قم، افرادى متقى و پرهيزگار بودند. و الا اگر ايشان جاى ديگر مىرفت، ممكن بود از معظم له استقبالى كه درخور شخصيتشان باشد به عمل نمىآمد؛ و قهرا، ايشان در كار خود موفق نمىشد».
از همينرو، آن فقيه بزرگ و خداترس به هنگام ورود مرحوم آيت اللّه حائرى، رساله خود را از چاپخانه پس گرفت و از چاپ آن منصرف شد. وى مكرر مىفرمود:
«خدا طول عمر به آقاى حاج شيخ بدهد، آمد شهر ما را آباد كرد».[2]
آيت اللّه شبيرى زنجانى در اينباره مىگويد:
«از يكى از آقايان شنيدم كه مىگفت: روز عيدى براى ديدن آقاى حاج شيخ ابو القاسم به منزل ايشان رفتم، ولى تشريف نداشت. پس از مدتى كه آقا تشريف آوردند، معلوم شد كه براى تبريك عيد به خانه حاج شيخ عبد الكريم تشريف برده بود».[3]
و هم اينكه، معظم له در روز عيد غديرى پس از آنكه به بيرونى تشريف آورد و كثرت جمعيت را مشاهده نمود، فرمود: مردم! بياييد جايى كه من مىروم، برويم.
[1]. باقرى بيدهندى،« آيت اللّه شيخ ابو القاسم كبير قمى» مجله نور علم، سال 1366، شماره 22، ص 86.
[2]. زنجانى، الكلام يجز الكلام، ج 1، ص 107.
[3]. مجله نور علم، شماره 22، ص 89.
و عصايش را بلند كرد و فرمود: ما يك علم داريم، و همگى بايد دور او (آيت اللّه حاج شيخ عبد الكريم حائرى) بچرخيم.
در مجلسى كه آقاى حائرى هم حضور نداشت، واعظ در منبر از ايشان به عنوان آيت اللّه نام برد. معظم له فورا رو به منبرى كرد و فرمود: «آيت اللّه»، آقاى حاج شيخ عبد الكريم است و ديگر به من آيت اللّه نگوييد.[1]
آرى! اين است نمونه عينى تقوا، ترك هوا و هوس، گذشت براى خدا و پرهيز از حب جاه و مقام.
شيوه زندگى
زندگى آن فقيه سترگ، يادآور زندگى ائمه اطهار عليهم السّلام و ياران ايشان بود.
«آن بزرگوار بسيار كريم الطبع، زكى النفس، نقى القلب، وسيع الصدر و حسن الخلق، زاهد و متقى و پارسا بود ... مواظبت و مراقبتش در عبادات بسيار، حزم و احتياطش در امور بىاندازه ... فقيهى بود ربانى و مجتهدى بود الهى، محضرش ذكر و رؤيتش ذكر و منطقش ذكر، سجيهاش تواضع و رويهاش انذار و تنبه. راستى، چراغ روشنى بود، كه از ايوان دين خاموش شد و ستاره درخشانى بود، كه از آسمان علم غروب نمود».[2]
وى در زهد و بىاعتنايى به دنيا، به مرتبهاى والا دست يافته بود؛ به گونهاى كه «زهدش، علم و دانش او را پوشانيده بود».[3]
آيت اللّه اراكى فرمود:
«وى در سهم امام تصرف نمىكرد، و بر اين عقيده بود كه اموراتش بايد به غير سهم بگذرد».
[1]. استادى، شرح حال آيت اللّه اراكى، ص 70.
[2]. رازى آثار الحجه، ج 1، ص 39.
[3]. مرعشى نجفى، الاجازة الكبيره، ص 19.
آيت اللّه بهاء الدينى بيان داشت:
«زهد و تقواى مرحوم آقا ميرزا ابو القاسم قمى، نمونه بود. ايشان با تمام محبوبيت و نفوذى كه داشت، فقط با سادات، اهل علم و طبقه ضعيف خوب بود و به آنان روى خوش نشان مىداد. وى زندگى كاملا درويشى و بىآلايشى داشت، حتى خادمى نداشت كه به كارهاى بيرونى او برسد.
يكى از سادات كه ميرزا از سهم سادات به او كمك مىكرد گاهى در بيرونى ايشان چاى و غليانى درست مىكرد».[1]
معظم له تمام كارهايش را خودش انجام مىداد. يكى از آقايان مىگفت:
«روزى آقا را ديدم كه با آن پيرى و كهولت سن، كوزهاى در دست گرفته است و مىخواهد آب بياورد. جلو رفتم تا كوزه را از ايشان بگيرم و پر كنم. آقا فرمود: اگر اجازه دهيد، ابو القاسم خودش اين كار را انجام دهد بيشتر ممنون مىشود. و نگذاشت تا من اين كار را انجام دهم».[2]
معظم له به هنگام خريد نان، گوشت و ميوه از بازار، مقيد بود از افرادى كه او را نمىشناسند خريد كند. در وقت كشيدن ترازو، وى پشت خود را به صاحب مغازه مىكرد تا از آقا خجالت نكشد و هرچه مىخواهد براى ايشان بگذارد. و اگر صاحب مغازه مىخواست جنس بهترى برايش بگذارد، مىگفت: مگر من با ديگران چه فرقى دارم؟ مگر خون ابو القاسم از ديگران رنگينتر است؟ و از قبول آن خوددارى مىكرد.
او بر بهرهورى از وقت و رعايت نظم، اصرار مىورزيد. هنگامى كه وى به نجف اشرف مشرف گشته بود و علما و طلاب به ديدنش مىآمدند، معظم له به علت آنكه براى درس و بحث طلاب اهميت فراوان قائل بود و نمىخواست وقت آنان
[1]. مجله حوزه، شماره 16.
[2]. باقرى بيدهندى،« آيت اللّه شيخ ابو القاسم كبير قمى» مجله نور علم، سال 1366، شماره 22، ص 89.
تلف شود به آقازادهاش، حجت الاسلام آقا شيخ محمّد حسن، گفته بود: آقايان طلبهها چه وقت چاى مىخورند؟ همان وقت ما براى بازديد آنان برويم.[1]
ويژگيهاى اخلاقى
آيت اللّه حاج شيخ ابو القاسم قمى، ويژگيهاى اخلاقى منحصر به فردى داشت، كه او را از ديگران متمايز ساخته بود. آيت اللّه گلپايگانى به اين بنده فرمود:
«ما عمدتا براى استفاده از اخلاق و انفاس قدسى ايشان به درسش مىرفتيم و علاوه بر آن، از علمش هم بهره مىبرديم».
و همين مطلب را هم آيت اللّه شبيرى زنجانى از امام خمينى (ره) و پدرشان، آيت اللّه سيد احمد زنجانى، نقل كرده است.[2]نيز از امام خمينى (ره) نقل شده است كه فرمودند:
«در زمان ما در قم، درس رسمى اخلاق نبود. اما نمونههاى اخلاقى در حوزه از قبيل آيت اللّه حاج شيخ ابو القاسم قمى وجود داشت، كه انسان مىتوانست زندگى آنان را الگو و سرمشق قرار دهد».[3]
آيت اللّه حاج آقا حسين قمى هم گفته بود:
«من منكر بودم كه در اين زمان و در شرايط فعلى و فساد عمومى، آدم خوب و كامل پيدا شود، تا اينكه در قم آقا شيخ ابو القاسم قمى و در نجف آقا سيد مرتضى كشميرى را ديدم و يقين كردم كه در اين عصر هم، انسان كامل و مؤمن حقيقى پيدا مىشود».[4]
[1]. مجله نور علم، ص 84.
[2]. همان، ص 87.
[3]. همان، ص 87.
[4]. رازى، گنجينه دانشمندان، ج 1، ص 129.
احترام به سادات
يكى از ويژگيهاى آن بزرگوار، احترام و اكرام به سادات بود. نقل شده است كه همسر وى علويه و بسيار مورد احترام ايشان بود؛ به گونهاى كه خود از نان جو استفاده مىكرد، ولى مقيد بود كه براى وى نان گندم تهيه كنند. آيت اللّه سيد مصطفى صفائى خوانسارى در اين باره گفت:
«روزى در جلسهاى، وى يكى از سادات را بر خويش به هنگام خروج مقدم داشت. يكى از علماى قم به او گفت: چرا آبروى ما را مىبرى؟
وى در جواب گفت: مىخواهى آبروى مرا جلو پيغمبر ببرى؟ او سيد است و بايد مقدم داشته شود».[1]
ايشان معمولا كنار سفره خود، فقرا و سادات مستمند را مىنشاند و از آن غذايى كه خود مىخورد، به آنان هم مىخورانيد.
دورى از حاكمان وقت
ديگر از ويژگيهايش، دورى از ارباب قدرت و پرهيز از مراوده با آنان بود. شبى صمصام، رئيس شهربانى وقت قم، براى وى كيسهاى پول مىفرستد. معظم له آن پول را به وسيله فرزندش بازمىگرداند، و به فرزندش كه مىگفت: پدر! با اينكه ما در فشاريم، چرا اين پول را پس مىفرستيد؟ فرمود:
«بابا! خدا يك عقلى به من بدهد، يك دينى به شما. اينها پول مىآورند، و بعد از ما انتظاراتى دارند. ما نمىتوانيم از آنان پول بگيريم».[2]
[1]. مجله نور علم، شماره 22، ص 87.
[2]. باقرى بيدهندى،« آيت اللّه شيخ ابو القاسم كبير قمى» مجله نور علم، سال 1366، شماره 22، ص 87.