کتاب آداب معاشرت از دیدگاه معصومان

وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى‌ بَعْضٍ‌[1]پرسيدم، آرزو مبريد بر آنچه كه خداوند فزونى نهاد برخى از شما را بر بعضى ديگر، فرمود: هرگز كسى آرزوى تصاحب زن يا دختر شخص ديگر را نبايد داشته باشد، ولى آرزوى داشتن مانند آنها عيبى ندارد.

138- باب تحريم دروغ‌

1-[2]امام باقر (ع) فرمود: نخستين كسى كه دروغگو را تكذيب مى‌كند خداى عزّ و جلّ است، سپس دو فرشته‌اى كه با خود شخص همراهند، سپس خود شخص نيز مى‌داند كه دروغگوست.

2-[3]عمر بن يزيد گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه مى‌فرمود: دروغگو با برهانهاى روشن هلاك مى‌گردد، و پيروانش به وسيله شبهات، (يعنى شبهاتى كه به وسيله دروغ او به وجود آمده است) 3-[4]امام باقر (ع) فرمود: خداوند براى پليديها قفلهايى قرار داده و شراب را كليد آنها قرار داده، و دروغ بدتر از شراب است.

4-[5]امام باقر (ع) فرمود: دروغ ويرانگر ايمان است.

5-[6]امام صادق (ع) فرمود: كه عيسى بن مريم چنين گفته است، هر كه دروغش زياد شود، آبرويش برود.

6-[7]على (ع) فرمود: براى مرد مسلمان سزاوار است كه از دوستى و رفاقت‌

[1]- النساء- 32.

[2]-( باب 138): اصول كافى، ص 466.

[3]-: اصول كافى، ص 466.

[4]- اصول كافى، ص 465.

[5]- اصول كافى، ص 465.

[6]- اصول كافى، ص 465.

[7]- اصول كافى، ص 466.

دروغگو پرهيز كند، زيرا او آن قدر دروغ گويد كه اگر راست هم بگويد كسى آن را باور نكند.

7-[1]زراره گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه مى‌فرمود: از جمله چيزهايى كه خداوند به وسيله آن به دروغگويان كمك كرده است فراموشى است (يعنى دروغگو فراموشكار است) 8-[2]ابو اسحاق خراسانى گويد علىّ (ع) مى‌فرمود: از دروغ بپرهيزيد، چون هر شخص اميدوار، جوينده است، و هر بيمناكى گريزان «از واقعيّت» است.

9-[3]عبد الرحمن بن حجّاج گويد: به امام صادق (ع) عرض كردم: آيا دروغگو كسى است كه در مورد موضوعى دروغ بگويد؟ فرمود: نه، زيرا كسى نيست كه اين عمل از او سر نزند، ولى مقصود آن شخصى است كه به دروغگويى عادت كرده است.

10-[4]ابو بصير گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه مى‌فرمود: همانا بنده خدا دروغ گويد تا آن جا كه از دروغگويان به شمار آيد، وقتى كه دروغ گفت خداى عزّ و جل مى‌فرمايد: دروغ گفت و از حق دور شد.

11-[5]امام رضا (ع) فرمود: از پيغمبر6سؤال شد. ممكن است مؤمن ترسو باشد؟ فرمود: آرى، عرض شد آيا بخيل مى‌شود؟ فرمود: آرى. عرض شد ممكن است دروغگو باشد؟ فرمود: نه 12-[6]از كلمات رسول اللَّه6است. كه بدترين نوع ربا دروغ گفتن است.

[1]- اصول كافى، ص 466.

[2]- اصول كافى، ص 467.

[3]- اصول كافى، ص 466.

[4]- محاسن برقى، ص 118.

[5]محاسن برقى، ص 118.

[6]من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 342.

13-[1]على (ع) مى‌فرمود: راستگو باشيد، زيرا خداوند با راستگويان است، و از دروغ اجتناب كنيد، زيرا دروغ انسان را از ايمان دور مى‌كند، و بدانيد كه راستگو بر ساحل نجات و بزرگوارى قرار دارد، و دروغگو در پرتگاه ذلّت و هلاكت است، سخن نيك بگوييد تا به آن شناخته شويد، عمل خير انجام دهيد تا از اهل خير باشيد، امانت كسى را كه شما را امين دانسته به او برگردانيد، و به خويشاوندانى كه از شما بريده‌اند بپيونديد، و اگر كسى شما را از چيزى محروم ساخته است با فضل و احسان به سويش برگرديد.

14-[2]امام باقر (ع) فرمود: كه پيغمبر6فرموده است: شيطان داراى سه وسيله است، سرمه، عسل، و داروى بينى، سرمه‌اش چرت است، عسلش دروغ است، داروى بينى يا انفيه‌اش تكبّر است.

15-[3]عبد اللَّه بن عجلان گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه مى‌فرمود: بنده خدا چون راست گويد، نخستين كسى كه او را تصديق كند خداست و خودش هم مى‌داند كه راستگوست. و هر گاه دروغ گويد اوّلين كسى كه او را تكذيب كند خداست، و خود شخص هم مى‌داند كه دروغگوست.

139- باب تحريم دروغ بستن بر خدا، و پيغمبر و ائمه:‌

1-[4]ابو نعمان گويد: امام باقر (ع) مى‌فرمود: اى ابو نعمان. بر ما دروغى مبند

[1]من لا يحضره الفقيه، ج 1، ص 76.

[2]معانى الاخبار، ص 46.

[3]ثواب الاعمال، ص 97.

[4]-( باب 139): اصول كافى، ص 465.

تا دين خود را به باد دهى، مبادا بخواهى كه سر باشى «در جلو قرار بگيرى» تا دم شوى «عقب بمانى» و ما را وسيله روزى خوردنت از مردم قرار نده كه فقير مى‌شوى، زيرا ترا آزاد نمى‌گذارند و حتما از تو پرسش مى‌كنند، اگر راست بگويى تصديقت مى‌كنيم، و اگر دروغ بگويى تكذيبت مى‌كنيم.

2-[1]در حديثى مرفوع روايت شده كه در محضر امام صادق (ع) گفته شد كه بافنده از رحمت خدا دور است؟، حضرت فرمود: همانا اين آن بافنده‌اى است كه بر خدا و پيغمبرش دروغ ببافد.

3-[2]امام صادق (ع) فرمود: دروغ بستن بر خدا و پيغمبر6از گناهان كبيره است.

4-[3]امام صادق (ع) در گفتگويى با مرد شامى فرمود: اى برادر شامى، سخن ما را گوش كن، و بر ما دروغ مبند، زيرا هر كه در مورد چيزى بر ما دروغ بندد، بر پيغمبر6دروغ بسته، و هر كه بر پيغمبر6دروغ ببندد، به خدا دروغ بسته و هر كه به خدا نسبت دروغ بدهد خداى عزّ و جل وى را عذاب مى‌كند.

5-[4]امام صادق (ع) از اجدادش نقل مى‌كند: كه پيغمبر6در وصيتش به على (ع) فرمود: اى على هر كه به من نسبت دروغ بدهد، حتما جايگاهش پر از آتش خواهد شد.

6-[5]امام صادق (ع) فرمود: دروغ بستن بر خدا و پيغمبر خدا و اوصياى پيغمبر6از گناهان كبيره است. سپس امام فرمود: كه پيغمبر6فرموده است: هر كس چيزى را كه من نگفته‌ام به من نسبت دهد نشيمنگاهش پر از آتش خواهد شد.

[1]- اصول كافى، ص 466.

[2]- اصول كافى، ص 466.

[3]- فروع كافى، جلد 4، ص 187.

[4]- من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 338.

[5]- عقاب الاعمال، ص 39، محاسن برقى، ص 118.

140- باب تحريم دروغ، بزرگ و كوچك، شوخى و جدى و غيره‌

1-[1]امام باقر (ع) فرمود كه پدرم على بن الحسين (ع) به فرزندانش مى‌فرمود: از دروغ گفتن بپرهيزيد، چه بزرگ و چه كوچك، شوخى و يا جدّى باشد، زيرا شخص وقتى كه در چيز كوچك دروغ بگويد به بزرگش نيز جرأت پيدا مى‌كند، مگر نمى‌دانيد كه پيغمبر6فرمود: بنده خدا همواره راست گويد تا خداوند او را راستگو نويسد و پيوسته دروغ بگويد تا پروردگار او را دروغگو نويسد.

2-[2]على (ع) فرمود: هيچ بنده‌اى طعم ايمان را نچشد مگر اين كه دروغ را ترك كند چه شوخى باشد و چه جدّى.

3-[3]على (ع) فرمود: دروغ چه شوخى باشد چه جدى شايسته نيست و سزاوار نيست كه يكى از شما به بچه‌اش وعده‌اى بدهد كه بعدا بدان وفا نمى‌كند. زيرا دروغ به فساد مى‌كشاند، و فساد به سوى آتش، و مادامى كه يكى از شما دروغ گويد، تا بگويند دروغ گفت و معصيت كرد، و مادامى كه يكى از شما دروغ گويد تا به اندازه سر سوزن جاى راستگويى نماند، «در اين صورت» در نزد خداوند هم كذّاب ناميده مى‌شود.

4-[4]ابو ذر گويد: كه پيغمبر6در مقام نصيحت به او فرمودند: اى ابا ذر، هر كه بر زبان و عورتش تسلط داشته باشد، وارد بهشت شود، عرض كردم يا

[1]-( باب 140): اصول كافى، ص 465.

[2]- اصول كافى، ص 466، محاسن برقى، ص 118.

[3]- مجالس شيخ صدوق، ص 252.

[4]- مجالس شيخ صدوق، ص 340.

رسول اللَّه آيا به گفتار زبانمان مؤاخذه مى‌شويم؟ فرمود: آيا مردم به غير از نتايج زبانشان به سبب چيز ديگرى هم به رو به آتش افكنده مى‌شود. پيوسته در امانى تا سخن نگفته‌اى و چون سخن گفتى آن حرف به سود يا زيان تو نوشته مى‌شود.

اى ابا ذر، اگر شخصى سخنى بگويد كه موجب رضاى خداست، روز قيامت بهشت برايش منظور گردد. و اگر در مجلسى سخن لغوى بگويد تا ديگران را با آن بخنداند، به جهنمى كه بين آسمان و زمين است افكنده مى‌شود.

اى ابا ذر، واى بر كسى كه در سخنانش دروغ بگويد تا گروهى را بخنداند، و سه بار فرمود واى بر او.

اى ابا ذر، هر كه سكوت اختيار كرد نجات يافت، بر تو باد به سكوت هرگز دروغى از دهانت خارج نشود، عرض كردم: يا رسول اللَّه، شخصى كه عمدا دروغ گفته توبه‌اش چيست؟ فرمود: اداى نماز پنجگانه و طلب آمرزش از خدا گناه آن را مى‌شويد.

141- باب جواز دروغ در اصلاح بين مردم و عدم جواز راستگويى در فساد

1-[1]امام صادق (ع) از پدرانش نقل مى‌كند: در سفارشهاى پيغمبر6به على (ع) هست: يا على، خداوند دروغ را براى اصلاح بين مردم دوست مى‌دارد و راستگويى را كه سبب فساد شود نمى‌پسندد، تا آن جا كه فرمود: يا على در سه مورد دروغ گفتن نيكوست، 1- حيله كردن در جنگ، 2- وعده دادن به همسر خود، 3- اصلاح بين مردم.

[1]-( باب 141): من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 333 و 336.

2-[1]امام صادق (ع) از پدرانش نقل مى‌كند: كه پيغمبر6فرمود: در سه جا دروغ گفتن نيكوست، 1- حيله در جنگ، 2- وعده دادن به همسر خويش، 3- اصلاح بين مردم. و در سه مورد راست گفتن زشت است، 1- در سخن چينى بين مردم، 2- آگاه كردن شخص از جريان خانواده‌اش به آنچه كه دوست ندارد، 3- تكذيب كردن شخصى را در خبرى كه مى‌دهد، فرمود: همنشينى با سه گروه دل را مى‌ميراند، 1- همنشينى با فرومايگان، 2- گفتگو با زنان، 3- همنشينى با ثروتمندان.

3-[2]امام صادق (ع) فرمود: اصلاح‌كننده «بين دو نفر يا دو جمعيت» دروغگو نيست.

4-[3]حسن صيقل گويد: به امام صادق (ع) عرض كردم: از امام باقر (ع) در باره قول حضرت يوسف (ع) كه فرمود: «اى كاروان شما دزد هستيد»[4]براى ما روايت شده كه آن حضرت فرموده است: به خدا قسم آنها دزدى نكردند و يوسف هم دروغ نگفت، و همچنين در باره آنچه كه ابراهيم (ع) فرمود «بلكه بزرگشان اين كار را كرده بپرسيد از آنها اگر حرف مى‌زنند»[5]فرموده است سوگند به خدا آنها آن كار را نكرده‌اند و ابراهيم هم دروغ نگفت؟ امام صادق (ع) فرمود: اى صيقل نظرتان در اين مورد چيست؟ عرض كردم جز تسليم به رأى شما ما نظر ديگرى نداريم، راوى گويد: پس آن حضرت فرمود: خداوند دو چيز را دوست و دو چيز را دشمن دارد خراميدن «با غرور راه رفتن» در بين دو صف (از لشكر اسلام و كفر را) دوست دارد و دروغ را در اصلاح بين مردم مى‌پسندد، و خراميدن در راهها و كوچه‌ها، و دروغ را در غير اصلاح مردم دشمن دارد، بنا بر اين ابراهيم (ع) كه فرمود: «بلكه‌

[1]- خصال صدوق، ج 1، ص 43.

[2]- اصول كافى، ص 467.

[3]- اصول كافى، ص 466.

[4]-أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ‌: يوسف- 70.

[5]-بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ‌: انبياء- 63.

اين كار را بزرگشان كرده» قصد اصلاح داشت، و براى راهنمايى بر اين كه آنها چنين كارى نمى‌توانند انجام دهند، و يوسف هم قصد اصلاح داشت.

5-[1]عيسى بن حسان گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه مى‌فرمود: گوينده هر دروغى روزى مورد سؤال قرار خواهد گرفت.

1- شخصى كه در جنگ حيله كند گناهى بر او نيست، 2- كسى كه قصد اصلاح بين دو نفر را دارد و به يكى از آنها غير آنچه كه به ديگرى گفته بگويد و با اين دروغ اراده اصلاح بين آنها را داشته باشد، 3- كسى كه به همسرش وعده‌اى بدهد كه بعدا قصد انجام آن را نداشته باشد.

6-[2]امام صادق (ع) فرمود: سخن بر سه گونه است، راست، دروغ، و اصلاح بين مردم «راوى گويد» عرض شد قربانت گردم، منظور از اصلاح بين مردم چيست؟ فرمود: از كسى در باره شخص ديگر سخنى مى‌شنوى كه اگر آن سخن به او برسد رنجيده مى‌شود، پس تو او را ديدار كرده و بر خلاف آنچه كه شنيده‌اى بگويى از فلانى در باره خوبى تو چنين و چنان شنيدم.

7-[3]امام صادق7فرمود: كه پيغمبر6فرموده است: شخص مصلح دروغگو نيست، سپس اين آيه را خواندأَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ‌[4]آنگاه فرمود: قسم به خدا آنان سرقت نكردند و يوسف هم دروغ نگفت، آنگاه اين آيه را خواندبَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ‌سپس فرمود: سوگند به خدا آنها آن كار را نكرده بودند و ابراهيم هم دروغ نگفت.

8-[5]امام صادق (ع) فرمود: در مورد شخصى كه از او اجازه ورود خواستند و او

[1]- اصول كافى، ص 467.

[2]- اصول كافى، ص 466.

[3]- اصول كافى، ص 467.

[4]- يوسف- 70.

[5]- السرائر، ص 483.