کتاب آداب معاشرت از دیدگاه معصومان

152- باب تحريم غيبت كردن از مؤمن‌

1-[1]امام صادق (ع) فرمود: كه پيغمبر6فرموده است مؤمن كسى است كه مؤمنين او را بر جان و مال خودشان امين دانند، و مسلمان كسى است كه مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند؛ و مهاجر كسى است كه از گناهان دورى جويد و آنچه را كه خدا حرام نموده ترك نمايد و همچنين ستم كردن، خوار داشتن، و غيبت نمودن، و طرد كردن مؤمن، بر مؤمن حرام است.

2-[2]امام صادق (ع) فرمود: هر كه در داد و ستدش به مردم ستم نكند و در گفتارش به آنان دروغ نگويد، و در وعده‌اى كه به مردم مى‌دهد خلف وعده ننمايد، از كسانى است كه غيبتش بر ديگران حرام، مروّتش كامل، و عدالتش ظاهر است، دوستى و برادرى چنين شخص بر ديگران واجب است.

3-[3]حرث بن مغيره گويد امام صادق (ع) فرمود: مسلمان برادر مسلمان، و چشم و آينه و راهنماى اوست. نسبت به او خيانت نمى‌كند، فريبش نمى‌دهد، بر او ستم روا نمى‌دارد وى را دروغگو نمى‌پندارد، و از او غيبت نمى‌كند.

4-[4]فضيل بن يسار گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه مى‌فرمود: مسلمان برادر مسلمان است، به او ستم نمى‌كند، و او را خوار نمى‌دارد.

5-[5]امام صادق (ع) فرمود: مسلمان برادر مسلمان است، به او ستم نمى‌كند، خوارش نمى‌دارد، غيبت او را نمى‌كند، وى را فريب نمى‌دهد، و از عطايا محرومش نمى‌كند.

[1]-( باب 152:) اصول كافى، ص 425 و 426.

[2]- اصول كافى، ص 428، صحيفة الرضا، ص 7؛ عيون اخبار الرضا، ص 198.

[3]- اصول كافى، ص 392( باب اخوة المؤمنين ...)

[4]- اصول كافى، ص 392( باب اخوة المؤمنين ...)

[5]- اصول كافى، ص 392( باب اخوة المؤمنين ...)

6-[1]امام صادق (ع) فرمود: هر كه در مورد مؤمنى آنچه را كه ديده و يا شنيده براى ديگران بازگو كند، جزء كسانى است كه خداى عز و جل در باره آنها فرموده است: «آنان كه مى‌خواهند در باره مؤمنين عمل زشتى را اشاعه دهند براى آنان عذاب دردناك است»[2].

7-[3]امام صادق (ع) فرمود: كه پيغمبر6فرموده است: تأثير غيبت در نابودى دين شخص مسلمان از اثر مرض خوره در درونش سريعتر است.

8-[4]پيغمبر6فرمود: نشستن در مسجد به انتظار نماز عبادت است تا وقتى كه صحبت نكند، عرض كردند يا رسول اللَّه، آن صحبت چه باشد؟ فرمود: غيبت كردن.

9-[5]ابو ذر گويد: پيغمبر6در يكى از نصايحش به من فرمود: اى ابا ذر، از غيبت كردن بپرهيز زيرا غيبت بدتر از زناست. عرض كردم يا رسول اللَّه چرا چنان است؟ فرمود: براى اين كه زناكار اگر توبه و استغفار نمايد، خدا توبه‌اش را مى‌پذيرد. ولى گناه غيبت بخشوده نمى‌شود مگر اين كه صاحبش عفو نمايد.

اى ابا ذر، دشنام دادن به مسلمان فسق، و جنگ با او كفر است، غيبت كردن از او سرپيچى از فرمان خدا، و مالش مانند خونش محترم است، عرض كردم يا رسول اللَّه غيبت چيست؟ فرمود: در باره برادرت چيزى بگويى كه او خوش ندارد. عرض كردم يا رسول اللَّه اگر آنچه كه گفته مى‌شود در او باشد چطور؟

فرمود بدان كه هر گاه در باره او چيزى بگويى كه در او هست از او غيبت كرده‌اى و اگر چيزى بگويى كه در او نيست، به او بهتان بسته‌اى.

10-[6]پيغمبر6فرمود: بهشت بر سه گروه حرام است، 1- آنان كه‌

[1]- اصول كافى، ص 472.

[2]-إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ‌.

[3]- اصول كافى، ص 472.

[4]- اصول كافى، ص 472.

[5]- مجالس شيخ صدوق، ص 341.

[6]الزّهد، ص 9، ح 17، عقاب الاعمال 8/ 164.

بر ديگران منّت گذارند. 2- كسانى كه از ديگران غيبت كنند. 3- آنان كه دايم الخمر باشند.

11-[1]پيغمبر6فرمود: آيا مردم در روز قيامت جز بر اثر نتيجه زبانشان براى چيز ديگر هم سرنگون به آتش انداخته مى‌شوند؟

12-[2]امام باقر (ع) فرمود كه پيغمبر6فرموده است: دشنام دادن به مؤمن فسق، و جنگ با او كفر است، غيبت كردن از او سرپيچى از فرمان خدا، و مالش مانند خونش محترم است.

13-[3]امام صادق (ع) از پدرانش نقل مى‌كند: كه در حديث مناهى پيغمبر6مردم را از غيبت كردن، و سخن چينى، و گوش دادن به آنها نهى نموده است، و فرمود: هيچ سخن چينى به بهشت نمى‌رود، و از غيبت كردن و گفت و شنودى كه انسان را از خدا دور مى‌كند نيز نهى كرده است. آنگاه فرمود:

هر كه غيبت مرد مسلمانى بكند روزه‌اش باطل و وضويش شكسته مى‌شود، و در روز قيامت بيايد در حالى كه از دهن او بويى گنديده‌تر از مردار پخش مى‌گردد كه سبب آزار اهل قيامت مى‌شود، و اگر قبل از توبه كردن بميرد در حالى مرده كه حرام خدا را حلال دانسته است. آگاه باش هر كس غيبت برادر دينى‌اش را در مجلسى بشنود و از او دفاع كند و غيبت را ردّ نمايد خداوند هزار نوع شر را در دنيا و آخرت از او دفع مى‌كند و اگر قدرت دفع داشته باشد ولى از وى دفاع نكند، كيفر گناهش هفتاد برابر گناه غيبت‌كننده خواهد بود.

14-[4]امام صادق (ع) فرمود: غيبت عبارت است از گفتن چيزى در باره برادر دينى كه خدا آن را بر او پوشيده نگهداشته است و اگر چيزى را كه در او وجود ندارد به او

[1]الزّهد، ص 10 ح 18.

[2]الزهد، ص 11، ح 23. در عقاب الاعمال، از كافى، محاسن برقى، من لا يحضره الفقيه استخراج شده.

[3]من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 195 و 198.

[4]مجالس صدوق، ص 203( م 54) معانى الاخبار، ص 57.

نسبت دهى بهتان به شمار مى‌آيد.

15-[1]امام صادق (ع) فرمود: زنازاده را سه نشانه است: 1- زشتى پيشگاهش (يعنى همنشينى با او زشت است) 2- به زنا اشتياق دارد. 3- ما اهل بيت را دشمن مى‌دارد.

16-[2]نوف بكالى گويد: در صحن مسجد كوفه خدمت امير مؤمنان (ع) رسيدم و سلام عرض كردم. حضرت جواب سلام را فرمود، گفتم: يا امير المؤمنين مرا موعظه‌اى بفرما، فرمود: اى نوف نيكى كن تا به تو نيكى كنند، تا اين كه فرمود ... عرض كردم بيشتر موعظه فرما، فرمود: از غيبت اجتناب كن زيرا غيبت خورش سگهاى جهنم است سپس فرمود: اى نوف كسى كه به وسيله غيبت كردن گوشت مردم را بخورد، به دروغ گمان كرده كه حلال زاده است.

17-[3]امام رضا (ع) از پدرش نقل مى‌كند كه امام صادق (ع) فرمود: خانه‌اى را كه در آن گوشت باشد و گوشت چربى را خدا دوست ندارد، راوى گويد: عرض كردند يا ابن رسول اللَّه ما گوشت را دوست داريم، و خانه ما خالى از گوشت نيست، فرمود آن طورى كه شما فكر مى‌كنيد نيست، بلكه مقصود از خانه‌اى كه گوشت دارد، خانه‌اى است كه در آن به وسيله غيبت كردن گوشت مردم را بخورند، و منظور از گوشت چربى كسى است كه در راه رفتن تكبّر و خودنمايى و فخر از خود نشان دهد.

18-[4]پيغمبر6فرمود: غيبت، كيفرش شديدتر از زناست عرض كردند يا رسول اللَّه چرا چنين است؟ فرمود: چون زناكار اگر توبه نمايد خدا توبه‌اش را مى‌پذيرد، امّا غيبت‌كننده توبه مى‌كند ولى خداوند از او نمى‌پذيرد تا كسى كه‌

[1]مجالس صدوق، ص 204( م 54)، خصال صدوق، ج 1، ص 102.

[2]مجالس صدوق، ص 126( م 38)

[3]عيون اخبار الرضا، ص 174، معانى الاخبار، ص 110.

[4]علل الشرائع، ص 186.

وى از او غيبت كرده است او را عفو نمايد. و در جاى ديگر از جابر نقل شده كه پيغمبر6فرمود: از غيبت كردن بپرهيزيد، زيرا غيبت از زنا هم بدتر است، و سپس دنباله حديث را مانند حديث بالا بيان فرمود:

19-[1]پيغمبر6فرمود: آيا آگاه نكنم شما را به چيزى كه از زنا هم بدتر است، و آن عبارت است از اين كه شخص از برادرش بد گويى كند (با غيبت كردن) 20-[2]امام صادق (ع) فرمود: كسى را كه با چشم خود نديده‌اى مرتكب گناه شود، و در نزد تو دو نفر عليه او گواهى نداده‌اند، چنين شخص عادل است و شهادتش پذيرفته مى‌شود گر چه در باطن گناهكار هم باشد، هر كه از او غيبت بكند از دوستى خدا خارج و جزء دوستان شيطان است، سپس از اجدادش نقل مى‌كند كه پيغمبر6فرمود: هر كه از مؤمنى با صفاتى كه در او هست غيبت كند خداوند در بهشت هرگز آنها را يك جا جمع نمى‌كند و هر كه از مؤمنى با صفاتى كه در او نيست غيبت كند تعهدات دينى ميان آنان منقطع و غيبت‌كننده در آتش هميشگى است و چه بدجايى است آن آتش.

21-[3]پيغمبر6فرمود: هر كه از برادر مسلمانش غيبت بكند، روزه‌اش باطل و وضويش شكسته مى‌شود، و اگر در آن حال بميرد در حالى مرده كه حرام خدا را حلال دانسته، تا اين كه فرمود: هر كه براى يارى دادن و كمك رساندن به برادرش قدم بردارد، ثواب جهادگران در راه خدا را دارد. و هر كه در جستجوى عيب و كشف اسرار برادرش گام بردارد، نخستين گامى كه برمى‌دارد در جهنم خواهد گذاشت، و خداوند در پيش آفريدگان اسرار او را فاش مى‌كند. و هر كه در انجام خواسته‌هاى خويشاوندانش قدم بردارد، خداوند پاداش صد شهيد به او عطا فرمايد.

[1]مصادقة الاخوان، ص 48.

[2]مجالس صدوق، ص 63( م 22)

[3]عقاب الاعمال، ص 47.

و اگر از وى چيزى بخواهند و او با جان و مال خواسته خويشاوندان را برآورده كند براى هر قدمش چهل ميليون حسنه است و مقامش چهل ميليون درجه بالا رود، مثل اين كه صد سال خدا را عبادت كرده، و هر كه براى فساد بين خويشاوندان و قطع رحم از آنها قدم بردارد، خداوند بر او غضبناك شود و در دنيا و آخرت بر او لعنت فرستد، و گناهش به اندازه معصيت كسى است كه قطع رحم كرده باشد.

22-[1]امام صادق (ع) فرمود: غيبت عبارت است از اين كه در باره برادرت بگويى آنچه را كه خداوند پنهان نگهداشته، و اگر صفاتى را كه در او نيست بيان كنى، شامل فرمايش خداست «البته بهتان و گناه آشكار را متحمل گرديد»[2].

153- باب تحريم تهمت زدن بر مرد مؤمن و زن مؤمن‌

1-[3]ابن ابى يعفور گويد: امام صادق (ع) فرمود: هر كس بر مرد يا زن مؤمن به آنچه در آنها نيست بهتان ببندد، خداوند در روز رستاخيز او را در موضع طينت خبال برانگيخته و نگه دارد. تا از عهده آنچه گفته بيرون آيد، راوى گويد عرض كردم «طينت خبال» چيست؟ فرمود: چركى است كه از فرج زنان بدكاره بيرون آيد.

2-[4]امام رضا (ع) از پدرانش نقل مى‌كند كه پيغمبر6فرمود: هر كه بر مرد يا زن مؤمن تهمت بزند، و يا چيزى را كه در آنها نيست به آنان نسبت دهد، در روز رستاخيز خدا او را بر تلّى از آتش بر پا نگه دارد تا از عهده آنچه گفته است بيرون آيد.

[1]تفسير عياشى، ج 1 ص 275.

[2]فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِيناً، النساء- 112.

[3]-( باب 153:) اصول كافى، ص 472؛ عقاب الاعمال، ص 24؛ محاسن برقى، ص 101؛ معانى الاخبار، ص 52.

[4]- عيون اخبار الرضا، ص 201؛ صحيفة الرضا، ص 8.

154- باب موارد جواز غيبت كردن‌

1-[1]داود بن سرحان گويد: از امام صادق (ع) پرسيدم: غيبت چيست؟ فرمود:

غيبت عبارت است از گفتن چيزى در مورد امور دينى برادرت كه وى انجام نداده و انتشار چيزى بر عليه او كه خداوند آن را برايش مخفى نگه داشته و حدّى اقامه نكرده است.

2-[2]عبد الرحمن بن سيابه گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه مى‌فرمود:

غيبت آن است كه در باره برادرت چيزى بگويى كه خداوند بر او پوشانده است، امّا گفتن امور ظاهرى مانند صفات تند خويى، شتابزدگى و مانند آنها، غيبت نيست، ولى گفتن چيزى را كه در او نيست بهتان و افتراست.

3-[3]يحيى ازرق گويد: كه امام موسى كاظم (ع) به من فرمود: هر كه پشت سر مردى چيزى را كه در اوست و مردم هم مى‌دانند بگويد از او غيبت نكرده است، و اگر صفاتى را ذكر كند كه در اوست ولى مردم نمى‌دانند از او غيبت كرده و اگر صفاتى را كه در او نيست بگويد به او بهتان زده است.

4-[4]امام صادق (ع) فرمود: هر گاه فاسق فسق خود را آشكار كند، در بين مردم آبرو ندارد، و غيبتش جايز است 5-[5]امام صادق (ع) از پدرش نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمود: سه شخص بين مردم آبرو ندارند 1- بدعت گذار 2- رهبر ستمگر، 3- فاسقى كه آشكارا فسق نمايد.

[1]-( باب 154:) اصول كافى، ص 472، 473

[2]- اصول كافى، ص 472، 473

[3]- اصول كافى، ص 472، 473

[4]- مجالس شيخ صدوق، ص 24.

[5]- قرب الاسناد، ص 82.

6-[1]امام صادق (ع) در مورد آيه‌لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ‌خداوند دوست نمى‌دارد بلند كردن صدا به بدى را مگر در مورد كسى كه مورد ستم واقع شده باشد. فرمود: هر كه گروهى را به مهمانى دعوت كند ولى از آنها خوب پذيرايى نكند جزء ستمگران است، و آنچه مهمانان از بدى پذيرايى او بازگو كنند، گناهى ندارد.

7-[2]در تفسير مجمع البيان در تفسير آية:لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ‌[3]امام صادق (ع) فرمود: چون بر كسى مهمان وارد شود و او از مهمان خوب پذيرايى نكند. براى مهمان اشكال ندارد پذيرايى بد ميزبان را بازگو كند، (يعنى غيبت محسوب نمى‌شود)

155- باب وجوب جبران كيفر غيبت كردن با حلال‌طلبى و استغفار

1-[4]امام صادق (ع) فرمود: از پيغمبر6پرسيدند: كفّاره غيبت چيست؟

فرمود: از خدا طلب آمرزش كنى براى كسى كه از او غيبت كرده‌اى هر وقت او را به ياد آرى.

[1]- تفسير عياشى، ج 1 ص 283.

[2]- مجمع البيان، ج 3، ص 131.

[3]- النساء- 148.

[4]-( باب 155:) اصول كافى، ص 472( باب غيبت)