کتاب آداب معاشرت از دیدگاه معصومان

جمله خصلتهايى كه مؤمن به آن نيازمند مى‌باشد سه چيز است: 1- توفيق از جانب خداى عزّ و جل 2- خود واعظ خويش بودن 3- پذيرفتن نصيحت.

13- باب استحباب دوستى با كسى كه رعايت دوستى را مى‌كند و او را در موقع گرفتارى تنها نمى‌گذارد

1-[1]امام صادق (ع) فرمود: دوستى داراى شرايطى است، كسى كه تمام يا بعضى از اين شرايط را رعايت كند مى‌توان او را دوست دانست، و كسى كه اين شرايط در او نباشد نمى‌توان او را دوست به حساب آورد. آن شرايط عبارتند از:

1- باطن و ظاهرش يكى باشد. 2- عزت تو را عزت خود و عيب تو را عيب خويش بداند. 3- اگر به مقام يا مالى رسيد تغييرى در او ايجاد نشود. 4- قدرت و توانايى او تو را از رسيدن به چيزى باز ندارد. 5- كسى داراى اين خصلتهاست كه در موقع گرفتارى تو را رها نكند.

2- سيّد رضى در (نهج البلاغه) از حضرت على (ع) نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمود: دوست حقيقى آن است كه برادرش را در سه موضع حفظ كند: در گرفتارى، در غياب، و در مرگش.

14- باب استحباب كمك و يارى دادن دوستان به يك ديگر

1-[2]وصّافى گويد: امام محمّد باقر (ع) به من فرمود: آيا مى‌شناسى كسى را

[1]-( باب 13): اصول كافى، ص 610( من يجب مصادقته و مصاحبته)، مصادقة الاخوان، ص 2، از كتاب مجالس صدوق و خصال با اسنادى ديگرى گرفته است.

[2]-( باب 14): مصادقة الاخوان، ص 8؛ در آن كتاب آمده: امام باقر( ع) به من فرمود: اى ابا اسماعيل و نيز در همان كتاب آمده است: اگر بعضى از دوستان لباس اضافى داشته باشند به او بدهد تا لباسى برايش برسد.

كه لباسى نداشته باشد و برادرش لباس خود را به او ببخشد يا لباسى كه اضافه دارد موقتا به او بدهد تا وقتى كه لباسى براى خويش تهيّه كند؟ عرض كردم خير، امام به عنوان تأسف دست بر زانويش زد و فرمود: چنين كسانى برادر نيستند.

2-[1]اسحاق بن عمّار گويد: نزد امام صادق (ع) بودم، سخن از كمك برادران و وظايف آنها نسبت به يك ديگر به ميان آمد. امام مطلبى فرمود كه من تعجب كردم. امام فرمود: زمانى كه قائم ما ظهور كند بر مؤمنين واجب است كه نياز برادرانشان را برطرف كنند و در شادى آنها بكوشند.

3-[2]خلّاد سندى (در حديث مرفوعه‌اى) گويد: مردى دير به خدمت پيامبر6رسيد، پيامبر به او فرمود: چه باعث شده است كه تو را كم ملاقات مى‌كنم؟

پاسخ داد: اى رسول خدا برهنگى مانع آمدنم بود، پيامبر فرمود: آيا همسايه‌ات دو جامه نداشت كه يكى را به تو عاريه دهد؟ پاسخ داد چرا [داشت.] حضرت فرمود: او برادر تو نيست.

4-[3]امام صادق (ع) فرمود: از آنچه به دست مى‌آورى به برادرانت بده، زيرا خداوند مى‌فرمايد: «نيكيها بديها را از بين مى‌برند»[4].

امام صادق (ع) از رسول خدا6نقل فرموده است: سه چيز است كه اين امّت قدرت انجام آن را ندارد: كمك مالى به برادران، رعايت عدالت و ترجيح دادن ديگران بر خود، و در هر حال به ياد خدا بودن، و آن تنها به گفتن‌

«سبحان‌

[1]- مصادقة الاخوان، ص 8؛ در آن آمده: آن قدر سخن امام در نظرم عجيب آمد كه در چهره‌ام آشكار بود.

[2]- مصادقة الاخوان، ص 8.

( حديث مرفوعه حديثى است كه راويان حديث حذف شده باشد-) م.

[3]- مصادقة الاخوان، ص 8.

( حديث مرفوعه حديثى است كه راويان حديث حذف شده باشد-) م.

[4]-«إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ‌»، هود/ 114

اللَّه، و الحمد للَّه، و لا إله الّا اللَّه، و اللَّه اكبر»

نيست، بلكه وقتى در معرض كار حرام قرار گيرد از خدا بترسد و مرتكب آن نشود.

5-[1]ابن اعين گويد: از امام صادق (ع) در باره حقّ مسلمان نسبت به برادر مسلمانش سؤال كردم، امام پاسخ نداد، چون خواستم با حضرت خداحافظى كنم عرض كردم: به من پاسخ نداديد، فرمود: اگر پاسخ بدهم (و شما بدان عمل نكنيد) مى‌ترسم كافر شويد، مسلما از مهمترين چيزهايى كه خدا بر بندگانش واجب كرده سه چيز است: 1- رعايت عدالت در باره ديگران و آنچه را براى خود نمى‌پسندد براى برادر مؤمنش نيز روا ندارد. 2- كمك مالى به برادران مؤمن براى خدا. 3- به ياد خدا بودن در هر حال و ياد خدا تنها به گفتن‌

«سبحان اللَّه و الحمد للَّه»

نيست، بلكه عبارت است از ترك آنچه خدا حرام كرده است.

15- باب كراهت دوستى با بد كار و نادان و دروغگو

1-[2]امام صادق (ع) فرمود: امير المؤمنين (ع) وقتى به منبر مى‌رفت مى‌فرمود:

شايسته است مسلمان از دوستى با سه گروه اجتناب كند: از بى‌حياى تبهكار، نادان، و دروغگو. امّا بى‌حياى تبهكار كارش را برايت خوب جلوه مى‌دهد و دوست دارد تو مانند او باشى، و در امر دين و آخرت به تو كمك نمى‌كند، و نزديك شدن به او ستم و باعث سختدلى، و رفت و آمد با او براى تو مايه بى‌آبرويى است.

امّا نادان، اميد خيرى از او برايت نيست و ضررى از تو دفع نمى‌كند اگر چه خودش را به زحمت افكند، و چه بسا كه بخواهد به تو سود برساند ولى زيان‌

[1]- مصادقة الاخوان، ص 12.

[2]-( باب 15): اصول كافى، ص 480( مجالسة اهل المعاصى) و ص 610.( من تكره مجالسته)؛ مصادقة الاخوان، ص 52.

مى‌رساند، پس مرگ او بهتر از زندگى، و سكوت او بهتر از سخن گفتنش، و دورى او بهتر از نزديك بودن اوست.

امّا دروغگو، زندگى تو با او گوارا نيست، زيرا خبرى را از تو براى ديگران و از ديگران براى تو نقل مى‌كند، و هر گاه خبرى به پايان رسيد خبر ديگرى پيش مى‌كشد كه وانمود كند راست مى‌گويد در صورتى كه راست نمى‌گويد، و با ايجاد عداوت بين مردم تفرقه مى‌اندازد و بذر كينه در دلها مى‌كارد، پس از خدا بترسيد و در باره خود بينديشيد.

2-[1]كلينى (در كافى) از امام صادق (ع) نقل كرده است كه:

امير المؤمنين (ع) فرمود: شايسته نيست كه مسلمان با بد كار دوست شود زيرا او كارش را نيكو جلوه مى‌دهد و دوست دارد ديگران مانند او باشند، دوستش را در امر دنيا و آخرت كمك نمى‌كند و رفت و آمد با او باعث بى‌آبرويى و خوارى است.

3-[2]امام صادق (ع) فرموده: براى مسلمان شايسته نيست كه با بد كار، و نادان و دروغگو دوست شود.

4-[3]زرارة گويد: امام صادق (ع) فرمود: از دوستى با نادان بپرهيز، زيرا هر چه از جانب او شاد باشى او به بدى رساندن به تو نزديكتر است. (هر چه به دوستى او خوشحالتر باشى، خطر زيان رساندن او به واسطه حماقتش به تو نزديكتر مى‌باشد).

5-[4]امام صادق (ع) فرمود: حضرت علىّ (ع) بالاى منبر مى‌فرمود: براى مسلمان شايسته است كه از دوستى با دروغگو دورى جويد، زيرا خبرى از تو براى‌

[1]- اصول كافى، ص 60.

[2]- اصول كافى، ص 480( مجالسة اهل المعاصى).

[3]- اصول كافى، ص 611( من تكره مجالسته و مرافقته).

[4]- محاسن برقى، ص 117.

ديگران، و از ديگران براى تو نقل مى‌كند زندگى را بر تو تلخ و ناگوار مى‌سازد، هر گاه خبرى كسب كند آن را به خبر ديگرى پيوند مى‌دهد تا ثابت كند راست مى‌گويد در صورتى كه راست نمى‌گويد، پس خبرها را از گروهى براى گروهى ديگر نقل مى‌كند تا بين آنها دشمنى ايجاد كند و بذر كينه در دلها بكارد.

16- باب كراهت شركت دادن افراد فرومايه و گنهكار در امور

1-[1]عمّار بن موسى گويد: امام صادق (ع) فرمود: اى عمّار اگر دوست دارى كه نعمت براى تو دوام داشته، و مروّت تو كامل و بى‌عيب باشد و زندگى‌ات روبراه شود بردگان و افراد فرومايه را در كار خود دخالت نده، زيرا اگر آنها را امين دانستى به تو خيانت كنند و اگر خبرى به تو دهند دروغ گويند، اگر مصيبتى برايت پيش آيد تو را خوار كنند، و اگر وعده كنند خلف وعده نمايند.

عمّار گفت، از امام صادق (ع) شنيدم كه مى‌فرمود: نيكان كه يك ديگر را دوست بدارند براى آنان ثواب، و بدان كه افراد نيك را دوست بدارند براى نيكان فضيلت، و دشمنى بدكاران با نيكان زينت و افتخار براى نيكوكاران، و دشمنى نيكوكاران با بدان ذلّت و خوارى بدكاران است.

2-[2]در كتاب كافى نقل شده است كه: لقمان به پسرش گفت: اى پسرم، زياد با مردم نزديك مشو كه موجب دورى از دلهاى آنان مى‌شوى و يكسره از آنها دورى مكن كه خوار و بى‌مقدار گردى. هر جنبنده‌اى همنوع خود را دوست دارد، انسان نيز همنوع خود را دوست مى‌دارد، كارهاى پسنديده‌ات را نزد مخالفين آن كارها بازگو مكن، زيرا همان طور كه بين گرگ و گوسفند دوستى برقرار نمى‌شود بين نيكو كار و بد كار دوستى به وجود نمى‌آيد، كسى كه به قير نزديك شود مقدارى به‌

[1]-( باب 16) اصول كافى، ص 611( من تكره مجالسته و مرافقته).

[2]- اصول كافى، ص 611( من تكره مجالسته و مرافقته).

او مى‌چسبد، همچنين كسى كه با تبهكار (در زندگى) شريك شود روشهاى او را مى‌آموزد، كسى كه ستيزه و جدال كردن را دوست داشته باشد ملامت مى‌شود و آن كه در جاهاى تهمت آميز وارد شود متهم مى‌گردد، و هر كه همنشين بد انتخاب كند سالم نمى‌ماند، و هر كس جلو زبانش را نگيرد پشيمان مى‌شود.

3-[1]عمّار ساباطى گويد: امام جعفر صادق (ع) به من فرمود: اى عمّار اگر مى‌خواهى نعمت براى تو دوام داشته باشد و دوستى مردم نسبت به تو كامل شود و زندگى‌ات راحت باشد با بردگان و افراد پست در كار خويش مشورت مكن، زيرا اگر به آنها اعتماد كردى به تو خيانت مى‌كنند و اگر به تو خبرى بدهند دروغ مى‌گويند و اگر مصيبتى براى تو پيش آيد تو را خوار سازند، و اگر وعده كنند به تو راست نگويند.

4-[2]امام صادق (ع) فرمود: از پدرم شنيدم كه مى‌فرمود: به حق قيام كن، و براى آنچه از دست تو رفته است افسوس مخور، و از آنچه به تو مربوط نيست دورى كن، و از دشمن بپرهيز، و با دوستان با احتياط رفتار نما، مگر افراد امين، و امين كسى است كه از خدا بترسد، با بد كار همنشينى مكن و او را بر اسرار خويش آگاه مگردان و امانت به او مسپار، و با آنان كه از خداى خويش مى‌ترسند در كارهايت مشورت كن.

17- باب تحريم همنشينى با دروغگو و گنهكار و بخيل و نادان و قاطع رحم و ...

1-[3]امام صادق (ع) از پدر بزرگوارش نقل مى‌كند كه: پدرم علىّ بن‌

[1]- علل الشرائع، ص 187.

[2]- علل الشرائع، ص 187.

[3]-( باب 17): اصول كافى، ص 611( من تكره مجالسته و مرافقته).

الحسين (ع) به من فرمود: اى پسر عزيزم با پنج گروه دوستى و گفتگو و مسافرت مكن؛ امام باقر (ع) سؤال مى‌كنند آن پنج گروه را معرّفى فرماييد، امام سجّاد (ع) فرمود: 1- از دوستى با دروغگو بپرهيز زيرا دروغگو مانند سراب است كه دور را نزديك و نزديك را دور مى‌نماياند. 2- از دوستى با فاسق اجتناب كن زيرا تو را به يك وعده غذا و به كمتر از آن مى‌فروشد. 3- از دوستى با بخيل بپرهيز زيرا وقتى كه خيلى به كمك او نيازمند باشى (كمك نمى‌كند) و تو را خوار مى‌گرداند. 4- از دوستى با كسى كه از بستگان بريده و قطع رحم نموده است بپرهيز، زيرا در سه جا از قرآن نفرين شده است.

الف:[1]«شما (منافقان) اگر (از فرمان خدا و طاعت قرآن) روى بگردانيد يا در زمين فساد و قطع رحم كنيد باز هم اميد (نجات) داريد؟

ب:[2]«آنان كه پس از پيمان بستن (با خدا و رسول) عهد خدا را شكستند و نيز آنچه را خدا به پيوند آن امر كرده بريدند، و در روى زمين فساد و فتنه برانگيختند، براى آنهاست لعنت خدا، و منزلگاهشان دوزخ است».

ج:[3]و در سوره بقره فرموده است: «كسانى كه عهد خدا را پس از پيمان بستن مى‌شكنند و آنچه را خدا به پيوند آن امر كرده مى‌برند، و در روى زمين فساد مى‌كنند به حقيقت زيانكارند.

2-[4]امام جعفر صادق (ع) فرمود: از دوستى با نادان بپرهيز زيرا هر چه به او نزديكتر شوى به بدى نزديك شده‌اى [و از جانب او جز بدى به تو نمى‌رسد.]

[1]-:فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ‌، محمّد/ 47.

[2]-:الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِرعد/ 25

[3]-:الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ‌، بقره/ 27.

[4]- مجالس صدوق، ص 24.

3-[1]سيّد رضى (در نهج البلاغه) گويد: پيشواى مؤمنان على (ع) فرمود: اى فرزندم از دوستى با نادان بپرهيز، زيرا او مى‌خواهد به تو سود برساند ولى زيان مى‌رساند، از دوستى با بخيل اجتناب كن زيرا هنگام شديدترين حاجت تو را رها مى‌سازد، و از دوستى با بد كار بر حذر باش زيرا تو را به چيز كمى مى‌فروشد، و از دوستى با دروغگو بپرهيز زيرا او مانند سراب است، دور را به تو نزديك و نزديك را به تو دور مى‌نماياند.

4-[2]امام محمّد باقر (ع) فرمود: به چهار شخص نزديك مشو و دوستى مكن:

نادان، بخيل، ترسو و دروغگو، امّا نادان مى‌خواهد به تو سود برساند ولى ضرر مى‌زند، امّا بخيل چيزى از تو مى‌گيرد ولى چيزى به تو نمى‌دهد، امّا ترسو از تو و از پدر و مادر خويش مى‌گريزد، امّا دروغگو راست مى‌گويد ولى كسى سخن او را تصديق نمى‌كند.

5-[3]امام جعفر صادق (ع) از پدر بزرگوارش نقل مى‌كند كه امام باقر (ع) فرمود:

خواستم به سفر بروم، پدرم علىّ بن الحسين (ع) به من سفارش كرد: اى پسرم از دوستى و معاشرت با احمق بپرهيز و با او معاشرت نكن زيرا احمق در حضور و غياب به دنبال عيبجويى است.

اگر سخن بگويد نادانى‌اش او را رسوا گرداند، و اگر سكوت كند ناتوانى در گفتار او را كوچك مى‌كند و اگر كارى انجام دهد آن را تباه سازد، و اگر مسئوليتى به عهده گيرد آن را ضايع مى‌كند، دانش او باعث بى‌نيازى او نيست و دانش ديگران هم به وى سود نمى‌رساند، نصيحت ناصحان را نمى‌پذيرد، دوستش از او آسايشى نمى‌يابد، مادرش دوست دارد در عزايش بنشيند، و همسرش مى‌خواهد او را از دست بدهد، همسايه‌اش مى‌خواهد از او دور باشد، و دوست‌

[1]- نهج البلاغه، قسمت دوّم، ص 152.

[2]- خصال صدوق ص 116.

[3]- مجالس صدوق، ص 35.