در اين شعر افراد بالانشين و متكبر كه نه فضيلتى از درون و نه شخصيتى از برون دارند، تشبيه به خارهاى بىارزشى شدهاند كه روى بلندى ديوار يا روى پشت بامها سبز مىشوند.
علاوه بر تاثيرگذارى تواضع در دانش اندوزى و علم افزايى، عامل مؤثرى براى پذيرش و كرنش در برابر كلام حق در مباحثات و منازعات و مرافعات است و در مقابل تكبّر مانع از آن، انسان متواضع حرف حسابى را مىپذيرد اگرچه از زبان ناحسابى باشد و حرف ناحسابى را نمىپذيرد اگرچه از زبان فرد حسابى باشد به خلاف متكبّر.
روحيه تواضع با روح اسلام عجين شده است و حضرت على (عليه السلام) آن معلم اخلاق و انسانيت در بيانات خود مىفرمايد:«الاسلام هو التسليم»: «اسلام همان تسليم است» تسليم در برابر خدا و پيامبر (صلى الله عليه وآله) و زير بار حق و حرف حساب رفتن، روحيه تكبّر با روح اسلام سازگار نيست و رشد اين روحيه موجب كفر و خروج از دايره اسلام است، چنانچه در روايات هم اشاره به اين مسئله شده است.
با نگرشى به قرآن درمىيابيم كه قرآن هم در موارد مختلف و از جمله در سوره بقره اشاره به مانع بودن روحيه استكبارى براى پذيرش حق كرده و مذمت مىنمايد:«افَكُلّما جاءَكُم رَسُولٌ بِما لا تَهْوى انْفُسُكُم اسْتَكْبَرتُم فَفَريقاً كَذَّبْتُم وفَريقاً تَقْتُلُونَ»[1]؛ آيا هر پيامبرى كه برخلاف هواى نفس شما اوامرى از جانب خداوند آورد، استكبار كرده و از امرش سرپيچى مىنمائيد و گروهى را تكذيب كرده و گروهى را مىكُشيد، در آيه فوق «تَقْتُلون» با صيغه مضارع آورده شده كه نشانه استمرار است، يعنى يك يا دو پيامبر را نكشتند، بلكه بر اين كار استمرار داشتند.
3. تكبر نظام جامعه بشرى را برهم مىزند و روابط انسانها را با يكديگر
[1]. سوره بقره، آيه 87.
تيره مىكند و برعكس تواضع، ضامن نظام و بيمه كننده سلامت آن است، سرچشمه بسيارى از جنگها همان خود برتربينى ملتها و اقوامى در برابر اقوام ديگر است. جنگ جهانى اول و دوم را همين مسئله ايجاد كرد، آلمان نازى سردمدارانش در اثر خودبينى باور كردند كه نژاد ژرمن برتر و بالاتر از ساير نژادها بودهاند. و دست به جنگ زده و اين همه سرمايههاى انسانى و اقتصادى و فرهنگى ملتها را به دست نابودى سپردند، ملعوم مىشود تكبر توانايى ايجاد جنگ جهانى را دارد، در زمان ما نيز همين روحيه باعث شد كه 5 دولت متكبر و زورگو در سازمان ملل حق (وتو) داشته و با اين روحيه استكبارى نظام عالم را برهم زدند. اگر باور كنند كه همه فرزندان آدم (عليه السلام) و آدم (عليه السلام) از خاك است«انتُم بَنوُ آدم وآدم مِنْ تراب»: «شما فرزندان آدم و آدم از خاك است» شعلههاى خشمناك آتشين جنگها رو به سردى گرائيده و خاموش مىشود، ولى متأسفانه اميدى به اين باور نيست.
در افغانستان مجاهدين افغانى با رژيم سفّاك و غير مردمى خود در نبرداند و قرارداد صلح را در ژنو، آمريكا و شوروى بين دو جناح به امضا مىرسانند، چه خبر است؟ مگر در بين شوروى و آمريكا شعلههاى جنگ مشتعل شده كه بر سر ميز مصالحه مىنشينند، آيا اين عمل به اين معنا نيست كه ما آقا و بقيه برده، ما ارباب و بقيه رعيتاند و برده حق اختيار و اراده از خود نداشته و محكوم صرف و مغلوب هوا و هوسهاى مولاى خود است؟!
آرى عالم را به فساد نكشيد، مگر استكبار اين صفت رذيله استكبار موجب شد كه در همه جا قدرتهاى مستكبر و زورگو نفوذ كرده تا جايى كه به خليجفارس براى حافظت از به اصطلاح امنيت آمدهاند و مىبينيم
از موقعى كه پا در ااين گرداب مهلكه گذاردهاند، تشنج منطقه رو به ازدياد گذارده است.[1]
[1]. در راستاى حركتهاى تشنجآفرين آمريكاى متجاوز، همين امروز كه مشغول نوشتن اين عبارات هستم، يعنى 12 تير ماه 1367 برابر با 18 ذيقعده 1408 هواپيماى مسافربرى جمهورى اسلامى با 290 مسافر و خدمه درحالى كه از بندعباس به طرف دوبى در حركت بود بر روى خليجفارس در حدود ساعت 20/ 10 دقيقه بامداد مورد اصابت دو موشك ناوگان آمريكا قرار گرفته و در هوا منفجر و به قعر آبهاى خليجفارس فرو رفت، آرى روحيه استكبارى آمريكا ايجاب مىكند كه براى حفظ به اصطلاح منافع خود افراد بىدفاع را هم هدف قرار داده و خوى ضد بشرى خود را هرچه بيشتر نمايان كند، لازم به تذكر است كه طبق آمار اعلام شده مسافرين هواپيما 156 مرد و 52 زن و 54 كودك از 2 تا 12 سال و 12 كودك زير 2 سال بوده است به اضافه 16 خدمه.
بايد سطح فرهنگ مردم بالا رود و درك كنند كه ابرقدرتها عامل فساداند، بايد بدانند تا مملكتى قوى نشود، ملتش ذليل است و بايد بدانند حق گرفتنى است نه دادنى، بايد بفهمند استكبار تابع حرف حساب نيست، در اينجا مناسب است واقعيتى را با زبان طنز بيان كنم:
گويند دزدى شبانگاه براى دزدى از ديوار خانهاى بالا رفته و چون ديوار بلند بود، بر زمين افتاده و پايش شكست، صاحبخانه بر او ترحّم نموده رهايش كرد، فردا دزد به حاكم شكايت كرد كه فلان شخص ديوار خانهاش را بيش از حدّ بالا برده و مرا به اين روز و حال انداخته، حاكم او را خواست و علت بلند بودن ديوار را جويا شد، مرد كه از قرائن متوجه شد حاكم خيلى حواسش پرت است، و حرف حساب را نمىپذيرد، تصميم گرفت مشكله جواب را از خود دور كرده و به گردن ديگرى بيندازد، لذا گفت قربان! تقصير بنّا است و من به او نگفته بودم اين مقدار ديوار را بالا ببرد، حاكم بنا را خواست او هم گفت من 50 رديف مىچيدم ولى چون خشت مال، خشتها را بزرگ گرفته و استاندارد نيست ديوار بلند شده! حاكم خشت مال را هم خواست، و او گفت قربان نجّار قالب خشتها را بزرگگرفته و من بىتقصيرم نجّار را هم خواست او گفت تقصير دختر همسايه روبرويى است زيرا وقتى اين قالب را مىساختم سرش را از پنجره خانه بيرون كرده و من
حواسم پرت شد، او را خواست و به او گفت چه حقّى داشتى سرت را از پنجره بيرون كنى، گفت:
من بچه شير خوارمان را در آغوش داشتم و او مرتب گريه و زارى مىكرد و من چون به انتظار مادرم بودم، سرم را از پنجره بيرون كرده بودم تا ببينم چه موقع مىآيد؟ حاكم گفت حالا فهميدم چرا پاى اين دزد بيچاره از ديوار بلند شكسته، منشا همه اين كارها اين بچه شيرخوار است، از بچه پرسيد چرا گريه و زارى مىكردى؟ و او قادر به جواب گفتن نبود، لذا حاكم گفت بعد از تحقيقات زياد و پىگيرىهاى مداوم، مقصّر اصلى مشخص شد! مقصر اصلى اين بچه است، دستور مىدهم در سبدى او را دور شهر گردانيده تا بدانند كه عدل حاكم اجازه نمىدهد حتى يك دزد مورد ظلم واقع شود!
بايد از اين لطيفه كه حاوى واقعيتى ملموس است درس بگيريم و بدانيم حكّام كشورهاى بزرگ و متجاوز شريك دزداند، و از همين روى از كشورهاى مرتجع حمايت مىكنند و در مقابل، انسان مظلوم و بى زبان همانند آن كودك مقصّر است، بايد نيرومند شويم تا سربلند باشيم.
در اينجا مناسب است رواياتى درباره تكبر و آثار آن كه جنبه روشنگرى و بيدادگرى دارد، متذكر شويم تا شاهدى هم بر مطالب گذشته بوده باشد:
قال الامام على (عليه السلام)«الحرص و الحسد دَواع الى التَّقَحّم فى الذنوب»؛[1]«حرص (آز و طمع) و تكبر (گردنكشى) و حسد (رشك بردن) صدا كننده و ندا دهنده است به سوى فرو رفتن در گناهان». اين سه را حضرت نام بردند زيرا اصول كفر همين سه گناه است، و هر يك در واقعهاى تجلّى يافته و عامل عصيان شد، حرص در مورد حضرت آدم (عليه السلام) و كبر در مورد شيطان و حسد در مورد هابيل و قابيل كه قابيل به هابيل رشك برده و موجب نخستين قتل عالم شد، و با اين سنت سيّئة هر قتلى در
عالم شود، گناهش بر گردن قابيل است بدون اينكه به فاعل (قاتل) تخفيفى در
[1]. نهجالبلاغه، قسمتى از كلمه 371.
عذاب داده شود.[1]
قال الباقر (عليه السلام):
«ما دَخَلَ قَلْبُ امْرَء شىء منالكِبْر الّا نَقَصَ مِنْ عقله مِثلُ ما دَخَله من ذلك، قَلّ ذلك او كَثُر»[2]:
«داخل نمىشود در قلب و روان انسانى مقدارى از كبر الّا اينكه در مقابل ناقص مىشود از عقل او به مقدارى كه داخل شد كبر در قلب او، چه كم باشد و چه زياد».
3-عن الصادق (عليه السلام)[3]قال
: «مَنْ مَرّ بالمأزَمَيْنِ و ليس فى قلبه كبرٌ غَفَر الله لَه قُلتُ: مَا الكِبر قال: يَغْمِصُ الناسَ ويُسَفِّهُ الحق ...»[4]
(امام صادق (عليه السلام) فرمودند: كسى كه مرور كند به مأزمين[5]در حالى كه در قلبش كِبري نيست، خدا مىآمرزد گناهان» او را گفتم: كبر چيست فرمودند: «كبر آن است كه مردم را حقير و فرومايه داند، و نسبت سفاهت به حق داده و آن را خفيف شمارد ...».
4-قال ابى عبدالله (عليه السلام) (ع):
«فيما اوحَى الله عزوجلّ الى داود، كما انّ اقرب الناس الى الله المتواضعون، ابْعَدُ الناس من الله المتكبّرون»
امام صادق (عليه السلام) فرمودند: «در بين سخنانى كه خداوند عزوجل به حضرت داود (عليه السلام) وحى كرد، اين سخن
[1]. اينكه گفته شد حرص و تكبر و حسد اصول كفر، و هر يك در واقعهاى متجلى و عامل عصيان شد از روايات هم استفاده مىشود از جمله روايت على بن الحسين زينالعابدين عليهالسّلام در سفينةالبحار، جلد 2، صفحه 458 ماده كبر و روايت امام صادق عليهالسّلام در اصول كافى، جلد 2، صفحه 219، باب اصول الكفر.
[2]. بحارالانوار، جلد 78، صفحه 186.
[3]. بحارالانوار، جلد 99، صفحه 255.
[4]. غَمَصَ الناس: احْتَقَرَهُم (حقير شمُرد مردم را)- سَفَّهَ الحق: جهله فاستِخِفّ به ونَسَبَه الى السَّفَه (نسبت به حق جاهل بود پس سبك شمرد آن را و نسبت سفاهت به آن داد).
[5]. الْمأزَم وِزان مَسجَد: الطريق الضَيّق بين الجبلين متّسع ما ورائه ... و يقال للموضع الذى بين عرفة و المشعر مأزَمان (الْمَأزَم بر وزن مَسجَد، راه تنگ بين دو كوه است كه دو طرف آن وسيع بوده ... و به مكانى كه بين عرفه و مشعر است مأزَمان گفته مىشود) مجمعالبحرين، جلد 6، صفحه 7 چاپ مكتبة مرتضويه.
بود، همچنان كه نزديكترين مردم به خداوند افراد متواضع هستند، دروترين مردم از خداوند هم متكبرين هستند».[1]
5-قال على (عليه السلام):
«فَاعتبروا بما كان مِنْ فِعْلِ الله بِابليس اذْ احَبَط عَمَلَه الطَويلَ وجَهْدَه الجَهيد و كانَ قد عَبَدَالله سِتَّةَ آلاف ... عَنْ كِبر ساعة واحدة فَمَنْ ذا بَعْدَ ابليس يَسْلم على الله بِمِثل معصيته؟! كَلّا ما كان الله سبحانَه ليدخل الجنة بشراً بِامر اخْرَجَ به مِنْها ملكاً انّ حُكْمَه فى اهلِ السماء و اهلِ الارض لَواحدٌ»[2]
: «پند و عبرت گيريد از آنچه خداوند با ابليس رفتار كرد، در آن هنگام كه اعمال و عبادات طولانى و تلاش و كوششهاى شش هزار ساله او را به خاطر ساعتى تكبر ورزيدن بر باد داد، با اين حال چه كسى بعد از ابليس مىتواند از كيفر خدا در برابر انجام همان معصيت مصون بماند؟ نه، هرگز، ممكن نيست خداوند انسانى را به بهشت بفرستد، در برابر كارى كه به خاطر آن به ظاهر فرشتهاى را از بهشت رانده است،[3]حكم خداوند درباره اهل آسمان و زمين يكى است».
ممكن است سؤال شود آيا عادلانه است اعمال و عبادات 6000 ساله يك فرد با يك ساعت معصيت از بين برود؟! در جواب بايد گفت تعجب ندارد، چه بسا اعمال بيش از 6000 سال هم با يك عصيان و نافرمانى نابود شود، زيرا بعضى از خلافكارىها و معاصى جنبه انفجارى دارد، اين سؤال مثل اين است كه كسى بگويد آيا مىشود سد كرج را كه شايد مثلًا 20 سال طول كشيده تا ساخته شده يا بناء معظّمى را كه 50 سال طول كشيده تا ساخته شده با يك مواد منفجره نابود كنند؟
[1]. اين حديث از احاديث قدسى است و هر حديثى و كلامى كه از خداوند متعال بوده و در قرآن نباشد حديث قدسى گويند اى حديث در منهاجالبراعة ذيل اين فراز از خطبه صفحه 117، جلد 12 مندرج است.
[2]. نهجالبلاغه، خطبه قاصعه 234، فيضالاسلام و 192 صبحى صالح (نقل از تفسير نمونه، جلد 6، صفحه 106).
[3]. اطلاق فرشته بر شيطان به خاطر آن است كه در صفوف آنها جاى داشت و هم رديف آنها بود نه اينكه از خود آنها باشد بلكه وى از جنّيان است.
چه بسا شخصى در لحظه آخر عمر تمام سرمايههاى اندوخته 100 ساله خود را از دست مىدهد، استاد مىفرمود در حديثى ديدهام به اين مضمون كه تواضع آن است كه خود را بلاتر از ديگرى ندانى حتى بالاتر از شرابخوار و معصيت كار، زيرا ممكن است جريان ساحران فرعون پيش آيد كه پس از اين همه انحراف اولين مؤمنان به حضرت موسى (عليه السلام) شدند كه با تهديد فرعون مبنى بر قطع دست و پا و آويزان كردن آنها بر درخت از هدف خود يعنى ايمان به خداوند منصرف نگشتند، تا جايى كه در روايات آمده اين تهديد را فرعون عملى كرد و صاحب مجمعالبيان درباره اينها مىفرمايد:«اصْبَحوا كُفّاراً سَحَرَة وامسَوا شُهداء بَرَرَة»: «صبح كردند درحالى كه كافرانى ساحر بودند و عصر كردند درحالى كه شهيدان و نيكوكاران بودند».
كوتاه سخن اين كه تكبر مانند مواد منفجرهاى براى نابودى اعمال است، اگرچه انفجار يك لحظه و اعمال بيش از 6000 سال باشد و در مقابل تواضع عامل بقاء، تواضع، مايه پذيرش حق و در مسير حقيقت قرار گرفتن است، اگرچه انحراف به اندازه انحراف ساحران فرعون باشد.
6.قال رسول الله (صلى الله عليه وآله):
«يا اباذر منْ مات وفى قَلْبِه مثقالُ ذرة من كبر لم يَجِدْ رائحةَ الجَّنَة الّا انْ يتوب قَبْل ذلك»[1]:
«پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) فرمودند: اى اباذر كسى كه بميرد و در قلبش به اندازه وزن ذرهاى از كبر باشد، بوى بهشت را نمىيابد (استشمام نمىكند».
در اين كه مىفرمايد بوى بهشت را نمىيابد، نكتهاى نهفته است، زيرا در حديث آمده است كه بوى بهشت از فاصله 500 سال به مشام مىرسد- همانند باغهاى گل كه از 50 مترى بويش به مشام مىرسد- نفرمود داخل بهشت نمىرود،
[1]. بحارالانوار، جلد 77، روضه بحارالانوار، صفحه 90.
كه احتمال داده شود تا نزديكى بهشت مىآيد و بوى آن را استتشمام مىكند، بلكه فرمود اصلًا به محلى كه بوى بهشت مىرسد، حق ورود ندارد، يعنى نزديك 500 سال نمىآيد چه رسد وارد بهشت شود.
در اين مرحله بعد از ذكر اين 6 روايت نورانى و تكان دهنده، ضرورى است بحثى را كه براى جميع مباحث اخلاقى مفيد است، تقديم نموده تا سرچشمه تكبر هرچه بهتر شناخته شود و معالجه اين بيمارى هرچه زودتر ممكن گردد.
روح انسان همانند جسم او مبتلا به بيمارى مىشود و در واقع وجود انسان مىتواند حامل دو بيمارى باشد: 1. جسمى 2. روحى و بالطبع اين دو نوع بيمارى دو نوع طبّ و طبيب مىطلبد.
1. روحانى 2. جسمانى، اين مطلب از آيات قرآن هم استفاده مىشود. قرآن در چندين مورد با تعبيرات مختلف درباره منافقين مىفرمايد: آنها بيمار دلند،«فى قلوبهم مرضٌ فَزَادَهُمُ الله مرضاً»[1]: «در قلب هايشان مرض است و خداوند بر مرض آنها بيفزايد» نفاق نوعى انحراف از سلامتى است درجاى ديگر درباره قرآن مىفرمايد:«ونُنَزِّل مِن القُرآنِ ما هُوَ شَفاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنينَ وَلا يَزيدُ الظّالِمينَ الّا خَسارا»؛ «قرآن را نازل مىكنيم كه شفا و رحمت براى مؤمنان است و ستمگران را جز خسران (و زيان) نمىافزايد».[2]
در جاى ديگر مىفرمايد:«قُلْ هُوَ لِلَّذينَ آمنُوا هُدَىً وَ شَفِاءٌ»[3]؛ «به اين لجوجان تيره دل بگو اين قرآن براى مؤمنان مايه هدايت و شفا است» در اين آيه تعبير به شفا شده و شفا در جايى است كه بيمارى باشد ما منكر اين نيستيم كه
[1]. سوره بقره، آيه 10.
[2]. سوره اسراء آيه 82.
[3]. سوره فصّلت، آيه 44.