بيشتر خواندن بدون تدبّر نيست؛ بلكه مراد اين است كه وقت بيشتر گذارده و آيات بيشترى را با تأمّل و تعمّق بيشترى قرائت كنيم. 2- ممكن است مراد اين باشد كه آيات تأمّل و تدبر شده را سريعتر بخوانيد. 3- وجهى كه بيشتر به ذهن و به واقع نزديكتر است، اين است كه دو دسته روايات ناظر به اختلاف حالات انسان است، در بعضى مواقع حال تدبّر و تعمّق هست، و در بعضى مواقع حال قرائت قرآن فقط هست، ولى حال تعمّق و تدبّر عميق نيست. گفتنى است كه: اين وجوه به ذهن ما آمده و ممكن است افرادى با دقت بيشترى وجوه بهترى بيابند و اميدوارم مطالعه كنندگان به اين توفيق دست يابند انشاء الله تعالى.
با توضيحاتى كه داده شد روشن گرديد كه از صفات پرهيزكاران شب زندهدارى و قيام در قلب تاريكى شب و تلاوت قرآن و راز و نياز با خداوند است، تلاوتى با ترتيل كه نشانه تدبّر در معانى قرآن و رهتوشه گرفتن از مفاهيم بلند آن است.
مرحوم الهى در ذيل(امّا الليل فصافّون اقدامهم)در وصف شب چنين مىسرايد:
شب آمد رفيق دردمندان
شب آمد شب حريف مستمندان
شب آمد شب كه نالد عاشق زار
گهى از دست دل گاهى زد گدار
شب آمد شب كه گردد محفل من
سيه چون زلف دلبر يا دل من
شب است آشوب رندان نظرباز
شب است آهنگ بزم عشق دمساز
شب است انجم فروز كاخ نُه طاق
شب است آتشزن دلهاى مشتاق
شب از فرياد مرغ حق شود مست
به تار طرّه جانان زند دست
شب است اختر شناسان را دل افروز
شب است آتش به جانان را جگر سوز
شب آمد عرصه گيتى كند تنگ
به فرياد آورد مرغ شباهنگ
شب آمد كاروان عشق را مير
شب آمد قلزم پر موج تقدير
شب آمد كشتى درياى توحيد
شب آمد شهپر عنقاى تجريد
شب آمد حكمتآموز دل پاك
شب آمد گوهر افروز نُه افلاك
شب آمد موجزن درياى حيرت
شب آمد مستى صهباى حيرت
شب آمد دلفريب آسمانى
چراغ افروز صبح شادمانى
شب آمد منظر زيباى افكار
شب آمد صفحه پرنقش اسرار
شب آمد پرده پر گوهر نور
شب آمد محفل اسرار مستور
شب آمد دفتر خوش داستانها
قياسآموز علم آسمانها
شب آمد پرده پوش مست و هشيار
فروغ ديده و دلهاى بيدار
شب است آئينه زلف نكويان
حجاب افكن ز روى ماهرويان
شب از زلف نگاران راز گويد
حديث عشق با دل باز گويد
شب از طاوس زريّن، بال بشكست
خروس از ناله هشيار شد مست
شب آمد نقشه صحراى افلاك
شب آمد طوطياى چشم ادراك
به شب مردان كه در ره تيز گامند
بسان شمع سوزان در قيامند
به شب مرغان حق را سوز و سازست
به خاك عشق شب روى نياز است
شب آن معراجى عرش آشيانه
ف «سُبْحان الذى اسرى» ترانه
فراز بارگاه عرش بنشست
ز جام «لى مع الله» گشت سرمست
شب آن مه تافت بر جاى پيمبر
سپهر عشق را بخشيد زيور
سزد شب را كه شاه كشور عشق
چنين گفت از دل دانشور عشق
كه مشتاقان حق چون شمع سوزان
به شب استاده با قلب فروزان
همى خوانند خوش در پرده با شور
چو شمع از دفتر عشق آيت نور
به كويش غير آه شب روان نيست
نسيم صبحگاه آگاه از آن نيست
به روز از چهره گلهاست شاداب
به شب فرياد بلبل مىبرد تاب
به روز از چشم احساس است بيدار
به شب احساس جان آمد پديدار
بروز از روزى مردم گشايند
به شب دلهاى مشتاقان ربايند
اگر روز آورد بر جسمها جان
شب آرد جان به كوى وصل جانان
شب از چشم طبيعت رفت در خواب
دل بيدار گشت از شوق بىتاب
شب اربيدانشان آرام يابند
به شب ارباب دانش كام يابند
شب ار آرامش خورشيد خواهند
برامش[1]لعبت[2]ناهيد[3]خواهند
شب ار سازد يكى سياره گمراه
به راه آرد هزار استاره و ماه
شب ار چشم بتان خونريز باشد
سرمستان نشاطانگيز باشد
شب تار آينه صنع الهى است
به ظلمت آب حيوان را گواهى است
هزاران چلچراغ روشن از خود
شب افروزد بر اين سقف زمرّد
برون ار راز عالم شد پديدار
به شب در پرده رقصد مست و هشيار
زر افشان كرد روز ار دامن خاك
پر از دُرّ كرد شب دامان افلاك
[1]. رامش: مخفف آرامش.
[2]. لُعْبَتْ: بازيچه، اسباببازى، در فارسى به معنى دلبر و معشوق زيبا مىگويند.
[3]. سياره و كره زهره (فرهنگ عميد).
اگر خورشيد باشد خسرو روز
سپاه انجم شب باد فيروز
حكايت شب عاشقان سبحان
شنيدستم شبى شب زندهدارى
بگردون داشت چشم اشكبارى
همى ديد آن نظر باز شبانه
كواكب را به چشم عاشقانه
فلك مىديد و لعل از ديده مىسفت
به ياد حق سخن با ماه مىگفت
دل و ديده سپرد آن خوش نظاره
به گيسوى شب و ناز ستاره
به مشگين طرّه شب شانه مىزد
و زان راه دل ديوانه مىزد
گهى با زهره كردى مهره بازى
گهى با مشترى خوش دلنوازى
ز لعل ماه گاهى بوسه مىخواست
نشاطش مىفزود و غصّه مىكاست
گهى ابرى نقاب ماه مىگشت
زناز مهوشان آگاه مىگشت
لبش خوش نغمه سبّوح مىزد
دلش در پرده ساز روح مىزد
به ياد آوردش از يار نهانى
تماشاى جمال آسمانى
به چشمان در تماشاى سماوات
به جان با روى جانان در مناجات
حديث دل به شام تار مىگفت
غزل بر ياد زلف يار مىگفت
نظر بر انجم رخشنده مىدوخت
به حيرت همچو شمع بزم مىسوخت
همى گفتا كه يارب آسمان چيست
مرصع طاق زيبا طَيْلسان[1]چيست
[1]. رداء، جامه گشاد و بلند، طيالس و طيالسه جمع آن است. (فرهنگ عميد).