پرهيزگاران از اين دو مانع پيراستهاند، و از اين رو وقتى مدحى مىشنوند، به نقّادى خود پرداخته، و گويند ما خود را بهتر مىشناسيم. آنها نفس خود را شناختهاند، و مىدانند در همه احوال بايد با آن مبارزه كرد و گويا اين حديث ارزنده پيامبر (صلى الله عليه وآله) در گوش آنها طنينافكن است كه:
مردى به نام «مجاشع» بر پيامبر (صلى الله عليه وآله) شد و پرسيد«يا رسول اللّه (صلى الله عليه وآله) كيف الطّريق الى مَعْرفة الحقّ؟ فقال (صلى الله عليه وآله): معرفَةُ النّفس، فقال يا رسول الله (صلى الله عليه وآله) فَكَيف الطّريق الى موافقة الحقّ؟ قال: مخالفة النّفس فقال يا رسول الله (صلى الله عليه وآله) فكيف الطريقُ الى رضا الحق؟ قال: سخط النّفس فقال: يا رسول الل (صلى الله عليه وآله) ه فكيف الطّريق الى وصل الحق؟ قال: هجر النفس فقال يا رسول الله (صلى الله عليه وآله) فكيف الطريقُ الى طاعة الحق؟ قال: عصيان النّفس فقال: يا رسول الله (صلى الله عليه وآله) فكيف الطّريق الى ذكر الحق؟ قال: نسيانُ النّفس، فقال: يا رسول الله (صلى الله عليه وآله) فَكَيفَ الطّريقُ الى قُرب الحق؟ قال: التّباعد مِن النفس فَقال: يا رسول الله (صلى الله عليه وآله) فَكَيفَ الطّريقُ الى انْسِ الحق؟ قال: الوَحْشَةُ مِن النّفس فقال يا رسول الله (صلى الله عليه وآله) فَكيفَ الطَريق الى ذلك؟ قال: الاستِغاثَةَ بالحَقّ على النّفس»:«اى رسول خدا طريق شناخت حق چيست؟ فرمود: شناخت نفس است، گفت يا رسول الله (صلى الله عليه وآله)، طريق موافقت حق چگونه است؟ فرمود: مخالفت نفس، گفت: يا رسول الله (صلى الله عليه وآله) راه كسب رضاى حق چيست؟ فرمود: سخط و غضب بر نفس، گفت: اى رسول خدا (صلى الله عليه وآله) راه رسيدن به حق چيست؟ فرمود: دورى از نفس، گفت: اى رسول الله (صلى الله عليه وآله) راه اطاعت حق چيست؟ فرمود
عصيان و نافرمانى از نفس، گفت: اى رسول خدا (صلى الله عليه وآله) راه ذكر و ياد حق چيست؟ فرمود: فراموش كردن نفس، گفت اى رسول خدا (صلى الله عليه وآله) راه قرب و نزديك شدن به حق و خداوند چيست؟ فرمود دورى از نفس، گفت: اى رسول خدا (صلى الله عليه وآله) راه مقام انس و مأنوس شدن با حق چيست؟ فرمود: ترس و وحشت از نفس، گفت: اى رسول خدا (صلى الله عليه وآله) راه كسب اين موارد چگونه است؟ فرمود: استعانت و كمك خواستن از حق نفس».[1]
[1]. بحار الانوار، جلد 70، صفحه 72؛ ميزان الحكمه، جلد 6، صفحه 143 ..
متقين از مدح مداحان متنفرند، زيرا آن را مايه عجب مىدانند، و نداى قرآن در گوش آنها طنينافكن است كه (فَلَا تُزَكُّوا أَنفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن اتَّقَى[1]«و خودستائى نكنيد او كه آفريننده است به حال هر كه متقى است (از شما) داناتر است».
در ذيل اين آيه در مجمع البيان مىگويد: يعنى نفسهاى خود را بزرگ نشماريد و مدح نكنيد به آنچه در آن نيست، كه خدا آگاهتر به نفسهاى شما است و بعضى گفتهاند معناى آيه اين است كه به اعمال خيرِ در نفوس خود نفسهايتان را تزكيه نكنيد (فرق معنى اول و دوم اين است كه در اولى مدح بر آنچه در آن نيست مىكنند و در دومى مدح بر آنچه در آن است).[2]
در تفسير صافى نيز از امام صادق (عليه السلام) درباره اين آيه سؤال شد، حضرت فرمودند:
«لا يَفْتَخِر احَدُكُم بكثرة صلاتِه و صِيامِه و زكاتِه و نُسُكِه لانّ اللّهَ عزّوجلّ اعْلَمُ بمن اتّقى منكم»:
«كسى از شما به زيادى نماز و روزه و زكات (صدقه) و ساير عباداتش افتخار نكند، زيرا خداوند عزوجل آگاهتر است به كسى كه از شما تقوا پيشه كرد».[3]
پس از اينكه پرهيزگاران از ستايش و مدح خائف شده و گفتند ما از ديگران نسبت به خود آگاهتريم[4]و مىدانيم كه چقدر در عبادت خداوند مقصريم و خداوند به اعمال ما از خود ما آگاهتر است آن وقت دست به دعا برمىدارند و از خداوند سه چيز مىخواهند:
1- خدايا به آنچه مدّاحان درباره ما مىگويند ما را مؤاخذه مكن، زيرا مدح آنها موجب عجب و عجب موجب سخط تو است، خدايا اگر اين صفات كه اينها
[1]. سوره نجم، آيه 32.
[2]. شرح نهج البلاغه خوئى، جلد 10، صفحه 134، ذيل همين فراز.
[3]. شرح نهج البلاغه خوئى، جلد 10، صفحه 134، ذيل همين فراز.
[4]. درباره معرفت اعم از معرفت نفس و خداوند سبحان مىتوانيد به جلد 6 ميزان الحكمه، صفحه 10 مراجعه كنيد ..
مىگويند در ما نيست به خاطر آن ما را مؤاخذه و عتاب نفرما.
2- خدايا ما را بهتر و بالاتر از آنچه ديگران گمان مىكنند قرار بده، اگر اين صفات واقعاً با ما است ما از تو مىخواهيم كه درجاتمان را والاتر گردانى.
3- خدايا آنچه از لغزشها و گناهان كه تو عالم بر آن هستى و بر غير تو و اين مدّاحان پوشيده است ما را ببخش و مورد عفو قرارم ده.
مرحوم الهى در ذيل اين فراز(اذا زكى احدهم خاف مما يقال له فيقول انا اعلم بنفسى من غيرى و ربّى اعلم بى من نفسى اللهم لا تؤاخذنى بما يقولون و اجعلنى افضل ممّا يظنون و اغفرلى مالا يعلمون)چنين گويد:
چو آنان را بنيكوئى ستايند
بينديشند و بر نيكى فزايند
همى گويند در پاسخ كه ما را
سريرت هست بر خويش آشكارا
به خود مائيم داناتر ز اغيار
ز ما به داند آن داناى اسرار
پس آن گه با نياز عشق دمساز
همى گويند كاى داناى هر راز
تو با گفتارشان بر ما مپيچى
كه هيچى را ستايش كرده هيچى
همى گويد به دل كهاى پاك يزدان
مرا برتر زهر پندار گردان
نكوتر ساز ما را ازين گمانها
الا اى از تو نيكو جسم و جانها
ببخشا آنچه مستور است از ايشان
زكار زشت و افكار پريشان
مرا نيز اى نكويان را دل آرام
نگيرد جز به الطاف دل آرام
چو آن فرزانگان هشيارى ام بخش
وز اين خواب گران بيدارى ام بخش
هر آن زشتى كه دارم مستتر ساز
درون از برونم خوبتر ساز
به نور عشق جانم را بيفروز
شبم اى ماه گردان غيرت روز
43- نشانههاى ديگر پرهيزگاران: قوّت در دين
فَمِنْ عَلاماتِ احَدِهم انّك تِرى لَهُ قُوّةً فى دين
ترجمه:از علامات و نشانههاى هر يك از آنها اين است كه مىبينى در دين نيرومندند.
شرح:يكى از ويژگيهاى متقين ثبات و استوارى آنها بر دين است، دينى كه مجموعهاى از اعتقادات و اعمال است، اطلاق«قوّةً فى دين»نشان مىدهد كه هم نيروى قلبى و هم نيروى بدنى خود را در مسير دين به كار گرفتهاند، هم از نظر اعتقادى و قلبى بر دستورات دين ثابت قدمند، و هم از نظر عمل به فرامين آن، و از اين رو تشكيك مشكّكان و خدعه حيلهگران در آنها كارگر نيفتد و همچون زمين سخت در برابر سخن آنها غيرقابل نفوذند، آنها از سخن بىخردانى كه مىخواهند آنها را از دين و مكتبشان منحرف كنند متأثر نشده و تحت تأثير قرار نمىگيرند. و معمولا اين حالت براى علماء حاصل مىشود و چنانكه گذشت از اوصاف پرهيزگاران عالم بودن آنها است كه علم به مسئلهاى اگر پيدا كردند، سعى دارند با قوت و نيرو بر علم خود استقامت كنند، و آن را به مرحله عمل رسانند.
آنقدر ثابت و استوار در دين مىشوند كه براى متاع قليل دنيوى و جاه و پست
و مقام دست از افكار صحيح خود برنمىدارند، و چه بسا جان خود را در آن راه دهند چنانكه امام حسين (عليه السلام) و ياران باوفايش چنين كردند.
ولى در مقابل معروف است در زمان هارون مردى را مىبينيم كه: هارون او را احضار كرد و گفت: براى من چه چيزى حاضرى بدهى؟! يعنى تا چه حد آمادگى دارى براى من كار كنى؟ گفت: مالم را گفت: نه كم است، پس از مدتى او را خواست، گفت: چه مقدار حاضرى براى من مايه گذارى؟ گفت جانم را گفت: نه كم است، چند مرتبه چنين كرد تا در نهايت گفت: حاضرم ايمانم را براى تو دهم، گفت آفرين حالا خوب شد، و دستور داد براى او شمشيرى آوردند، و در يك شب 70 نفر از اولاد پيامبر (صلى الله عليه وآله) را سر زد و در چاهى ريخت!!
اگر صفحات قرآن را ورق بزنيم در مورد توصيه قرآن به قوّتِ در دين در سه جا خطاب به بنىاسرائيل چنين آمده است:خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّة: «با قوت آنچه به شما داديم بگيريد».[1]
در يك جا نيز امر به حضرت موسى (عليه السلام) شده:فَخُذْهَا بِقُوَّة وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا: «اى موسى با قوّت دستورات ما را بگير، و قوم خود را نيز امر كن، تا به نيكوترين (يا به بهترين قدرت) آنها را بگيرند و عمل كنند».[2]
در يك جا نيز امر به حضرت يحيى (عليه السلام) شده:يَا يَحْيَى خُذ الْكِتَابَ بِقُوَّة: «اى يحيى نوشته (دستورات) را با قوت بگير».[3]
در مورد اين كه چرا بنىاسرائيل مورد اين خطاب واقع شدند، به نظر مىرسد، براى اين بوده كه بنىاسرائيل مدتى در اسارت فرعون بوده، و زن و مردشان به بيگارى كشيده شده بودند، و قوتشان را از دست داده و ترسو شده
[1]. سوره بقره، آيات 69- 63 و سوره اعراف، آيه 171.
[2]. سوره اعراف، آيه 145.
[3]. سوره مريم، آيه 12 ..
بودند،
لذا مرتب توصيه مىشد كه در راه دين حق استوار و ثابتقدم بوده، و با محكمى احكام را تلقّى كنند، بافت اجتماعى آنها به نحوى شده بود كه بايد با توصيههاى مكررّ ترميم مىشد.
حديثى در تفسير برهان از امام صادق (عليه السلام) رسيده كه شاهد اين مسئله است
«انَّ بَنى اسرائيل كانُوا اذا دَخَلَ وَقْتَ الصَّلاة دَخَلوها مُتَماوِتين كانّهم مَوتى فَانزل اللّه على نَبِيّه (صلى الله عليه وآله) خُذْ ما آتيتُك بقوه فاذا دَخَلَتِ الصّلاة فَادخُل فيها بحايد و قوّة»:
«بنى اسرائيل وقتى وقت نماز مىرسيد، مثل افراد مرده وارد اين وقت مىشدند، گويا آنها مردهاند، پس خداوند بر پيامبرشان اين عبارت را نازل كرد، كه آنچه بر تو نازل شده، با قوت بگير (مانند فرد زنده نه مثل انسان مرده) پس زمانى كه داخل نماز شدى با قدرت و نيروو نشاط داخل شو».[1]
در روايتى از امام صادق (عليه السلام) در همان تفسير برهان رسيده كه مراد از «قوّت» در آيات مربوط به بنىاسرائيل چيست؟ آيا قوه در بدنها يا قوه در قلبها؟ حضرت فرمودند:
«فيهما جميعاً»:
در هر دو.[2]
علاوه بر اين كه نيرو و قدرت اعم از بدن و قلب است، اعم از امور دنيوى و اخروى نيز هست، يعنى دستورات اسلام را چه در رابطه با امور دنيوى، و چه اخروى، بايد با قوت گرفت؛ مثلا هم درباره نماز ديديم اين دستور داده شده بود، و هم در مورد طلب روزى و رزق اين دستور آمده است، در ذيل روايت اول در تفسير برهان آمده كه امام صادق (عليه السلام)
آيه فوق را براى طلب رزق خواندند و فرمودند: «زمانى كه رزق تو قطع شد، با قوت و نشاط و دلگرمى به دنبال آن رو، و طلب كن»
«ثم ذكرها
[1]. تفسير برهان، جلد 9، صفحه 45 ذيل آيه 171، سوره اعراف، روايت دوم را نيز صاحب تفسير اطيب البيان در ذيل آيه 63 سوره بقره در جلد 2 تفسير خود از صفحه 50 از عياشى و محاسن نقل كرده است.
[2]. تفسير برهان، جلد 9، صفحه 45، ذيل آيه 171 اعراف، روايت دوم را نيز صاحب تفسير اطيب البيان در ذيل آيه 63 سوره بقره در جلد 2 تفسير خود از صفحه 50 از عياشى و محاسن نقل كرده است ..
فى طَلَب الرزق فاذا سَلبتْ الرّزق فاطْلُبه بقوة».
اين گونه خطابها كه به بنىاسرائيل و حضرت موسى و يحيى (عليهما السلام) شده، فقط منحصر به آنها نيست، بلكه فرمانى است عمومى و همگانى، زيرا در هر كارى اگر قدرت عمل و اعتقاد به مسلك و نيروى كافى نباشد، كارى انجامپذير نيست، اگر اين پيامبران الهى با قاطعيت و نيرو و پشتكار به مبارزه با طاغوتهاى زمان خود برنمىخاستند، كسى به راه راست نمىآمد، بسيارى از كارها را با ضعف و ناتوانى و ملايمت نمىتوان انجام داد، خداوندى كه فرمان داده با قدرت، احكام او عمل شود، امر هم فرموده كه تمام نيروها را مهيا كنيد.وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِّنْ قُوَّة.[1]
در دنياى امروز كه دنياى نيرنگ و حيله و دغلبازى است، اظهار ضعف مساوى با نابودى و از بين رفتن است، از سياستمدارى پرسيدند، چرا روى قوانين و قانونگذارى كار نمىكنيد، تا مسائل بهتر حل شود؟ گفت: قانون يعنى لولههاى تفنگ، اين قانون است كه در اين زمان قدرت عمل دارد و نافذ است، وگرنه قانون پارلمانى و آنچه از مجالس مىگذرد، در بسيارى موارد كوچكترين اثرى ندارد، هر قانونى در جهت نيرو و قدرت دادن به استكبار باشد، مورد قبول و الا مردود است. اين چه دنيايى است، كه به طرفدارى از سلمان رشدى ادّعاى آزادى قلم و بيان مىكند ولى وقتى شهردار يكى از شهرهاى تركيه مىگويد من«لائيك»(لا مذهب) نيستم و مسلمانم، به جرم مسلمانى زندانى مىشود، اگر مسلمانها با نيرو و قدرت، عمل به اسلام نكنند كمكم اسلامى باقى
نمىماند، اين دستور اسلام و فرمان به مقاومت با قدرت براى چه موقع است، بايد مطمئن بود كه حق گرفتنى است و نه دادنى، گرچه ما مراكز بينالمللى را از نظر دور نمىكنيم، و بايد تا مىشود از راههاى مورد قبول عموم جهانيان حركت كرد، ولى دل هم به آنها نبستهايم، كه خود بايد به دنبال حق خود باشيم، وگرنه كسى دلش به حال ما نسوخته است، و اين با استقامت
[1]. سوره انفال، آيه 60 ..
روى عقايد و فرامين دين مبين اسلام ميسر است.
لطيفه جالبى نقل كردهاند كه نشان مىدهد، افرادى كه به اميد آن نشستهاند كه: ديگرى به جاى آنها حرف زده و حق آنها را بگيرد چقدر بيچارهاند؟
نقل شده است كه در زمان شاه عباس مىخواستند بزرگترين تنبل را بشناسند و انتخاب كنند، گفتند حمامى داغ كنيد و همه آنها را داخل آب كنيد، آنها را وارد خزينه آب گرم كردند و گفتند هر كس ديرتر بيرون آمد برنده است، هر يك به تدريج از آب خارج شده، تا اينكه دو تاى آنها باقى ماندند، آنقدر ماندند كه داور داشت خسته مىشد، تا اينكه يكى از آنها گفت سوختم، آن ديگرى به او گفت تو كه حال دارى بگو رفيق من هم سوخته و خسته شده، گفتند: اين آخرى برنده است، زيرا به قدرى تنبل است كه مىخواهد درد دل او را هم ديگرى بگويد!
داستان ديگرى نيز نقل مىكنند كه: فردى ديد دزدى وارد خانه او شد، و اثاثها را بار كرد، و رفت، وقتى از خانه بيرون رفت، به دنبال او در كوچه دويد و دو شبگرد و پاسبان ديد، گفت آن دزد است او را بگيريد، فردى گفت: تو خود صاحب مالى به دنبال مال خود براى خود نمىدوى، مىخواهى ديگرى براى مال تو به دنبال دزد بدود؟!
آرى بايد زبان خود را گويا و خود به دنبال حق بدويم، و با استقامت و نيروى كافى در راه عقيده خود گام برداريم، دنياى امروز دنيائى است كه قدرتها تقسيم شده، و فقط قدرت بازو نيست، قدرت تكنولوژى و صنايع پيشرفته و ماهوارهها و استراق سمعها است و خطابوَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِّنْ قُوَّةاكتساب همه علوم را كه موجب تقويت نيروى اسلام مىشود مىطلبد و اينها همه فرع«قوة فى دين»است؛ زيرا اعتقاد و نيروى در عقيده، زيربناى نيروى در عمل است.