خود را كه از جان و مال و ناموس ارزشمندتر است به بهائى اندك مىفروشد، اگر همه دنيا را هم به انسان دهند در برابر زندگى ابدى آخرت بسيار كمارزش است.
وقتى خبر عملكرد حميد (والى خراسان) را به حضرت رضا (عليه السلام) دادند، فرمود يأس و نااميدى او از رحمت پروردگار، گناهش بيشتر از قتل شصت سيدهاشمى است.
مواظب باشيم دين فروش نشويم، نه ارزان نه گران، در اين وادى ما بايد به كسى اقتداء كنيم كه فروشنده نباشد، به مولائى چون على بن ابيطالب (عليه السلام) اقتداء كنيم كه مىفرمايد حاضر نيستم كمترين ظلمى به كسى نمايم و دانهاى
از دهان مورى گيرم، به اين مولى اقتداء كنيم كه چراغ بيت المال را به خاطر رف خصوصى طلحه و زبير خاموش مى كند به او اقتدا كنيم كه در برابر تقاضاى برادرش عقيل، آهن داغ به دست او نزديك مىكند، به فرزند او حسين بن على (عليه السلام) اقتداء كنيم كه جان و ياران خود را مىدهد، ولى دين نمىدهد، حاضر به اسارت زن و بچه خود مىشود ولى عقيده خود را از دست نمىدهد، به برادرش ابوالفضل (عليه السلام) اقتداء كنيم كه وقتى شمر ذى الجوشن براى او اماننامه مىآورد تا دين خود را به دنيا بفروشد دست ردّ به سينه آنها مىزند، به حجر بن عدىها و ميثم تمارها اقتداء كنيم كه جان مىدهند و از عقيده و آئين خود محافظت مىكنند.
اى عزيز! رفيق، همسر، پدر، مادر، برادر، خواهر و فرزند گرامى هر كدام از تو توقعاتى دارند، خصوصاً اگر به جائى رسى، از تو ملاحظاتى مىطلبند، اگر ديدى تقاضاها و توقعات آنها مساوى با شكستن حريم دين است بگو تا اين جا رفاقت و
[1]. چهارده معصوم (عليهم السلام)، صفحه 996، در همين كتاب، صفحه 995 دارد كه هارون در طوس باغى داشت كه مكرر به طوس مىرفت و در سال 193 به طوس آمد و فوت كرد و در باغ حميد بن قحطبه او را دفن كردند، در صفحه 996 نيز مىگويد كه اين حميد، همان كسى است كه در مجلس مأمون در اثر اهانت به حضرت، شير روى پرده به امر حضرت او را بلعيد ..
پدرى و زوجيت و برادرى و خواهرى است، از اين جا به بعد حريم دين است، دين فروشى نمىكنم، ضوابط مقدم بر روابط است، آن هم ضوابط و قوانين الهى.
مواظب باش كه شيطان تو را نفريبد كه دينفروشى آسان و عقوبت آن بسيار دشوار است. خداوند ما را از اين امتحان الهى سربلند بيرون آورد و دين و عقيده ما را از گزند حوادث و فتن مصون و محفوظ دارد انشاءاللّه تعالى.
72- خاموش كردن شعلههاى شهوت
«مَيْتَةً شَهوَتُه»
ترجمه:(مىبينى براى پرهيزكار كه) شهوت او مرده است.
شرح:از ويژگيهاى ديگر پرهيزكاران خاموش كردن شعلههاى شهوت است، مراد از مرگ شهوت، كنترل و اعتدال آن و عدم سركشى آن است، نه اين كه واقعاً اين غريزه خدادادى را نابود كنند كه اين نيز طبق روايات عملى نكوهيده و غير جائز است، حضرت، موت را كنايه از فروشى شهوت و عدم طغيان گرفتهاند، زيرا مرده نيز بعد از مرگ ديگر قدرت طغيانگرى ندارد، شهوت دشمنى است كه اگر رها شود، انسان را به هلاكت مىاندازد.
امام صادق (عليه السلام) از رسول گرامى اسلام (صلى الله عليه و آله) نقل كردند كه:«ثلاث اخافُهُنّ على امّتى بعدى: الضلالة بعد المَعْرِفته و مَضَلات الفِتَنْ و شَهْوَةُ البَطْنِ و الفَرْج»:«سه چيز است كه بعد از خود بر امت خود مىترسم: گمراهى بعد از معرفت و شناخت، و گمراهى در آزمايشها و امتحانات، و شهوت شكم و فرج» (اشاره به شهوت جنسى).[1]
[1]. شرح نهج البلاغه خوئى، جلد 12، صفحه 146، ذيل همين فراز ..
امام باقر (عليه السلام) مىفرمايند: «عبادتى با فضيلتتر از پاكدامنى شكم و فرج نيست».[1]
امام صادق (عليه السلام) مىفرمايند: اميرالمؤمنين (عليه السلام) بسيار فرمودند كه:
«افْضَلُ العبادةِ العِفاف»:
«بهترين عبادت، عفاف و پاكدامنى و كنترل شهوات است».[2]
مولى على (عليه السلام) در وصيتى به فرزند خود محمدبن حنفيه، مىفرمايند:
مَنْ لَم يُعطِ نَفْسَه شَهْوَتَها اصابَ رُشْدَه؛
«كسى كه خواهشهاى نفس را در اختيارش نگذاشت و به خواستهها و تمايلات آن جواب مثبت نداد، به رشد و هدايت رسيده است».[3]
ميلها و خواستهها در هر زمينهاى كه باشد، براى پرهيزكاران واقعى قابل كنترل است، و هيچگاه اسير و برده شهوت نمىشوند.
زيرا برده شهوت پستترين مردگان است
«عبدالشهواة اذلُّ من عبدالرّق»[4]
و كسى كه اسير شهوت شد، اسارتش پايان نپذيرد، مگر با مرگ
«عبدُ الشّهوة اسيرٌ لا ينفك أسْرهُ»[5])
و پرهيزكاران به مقتضاى علم (و ايمانى) كه دارند به بردگى شهوت كشيده نمىشوند كه
«الجاهلُ عَبدُ شهوتِه»:
«جاهل برده شهوت خود است»[6]و اساساً خواهشهاى نفسانى جاهلان را اسير مىكند
«الشهواتُ تَسْتَرِقُّ الجُهُول»[7]
و اگر شهوت كنترل شد يعنى عقل حاكم شده است:
كدخداى تن بشر عقل است
از همه حال باخبر عقل است
[1]. شرح نهج البلاغه خوئى، جلد 12، صفحه 146، ذيل همين فراز.
[2]. شرح نهج البلاغه خوئى، جلد 12، صفحه 146، ذيل همين فراز.
[3]. همان مدرك.
[4]. غررالحكم.
[5]. غررالحكم.
[6]. غررالحكم.
[7]. غررالحكم ..
هر كه با عقل آشنا باشد
از همه عيبها جدا باشد[1]
يكى از عرفا گفته است: چه حيوان چموشى محتاجتر است به لجام محكم، از نفس خودت.[2]
يكى از زاهدان گفته: دشمنان انسان سه چيز است: دنيا، شيطان و نفس او، خود را از دنيا با زهد و بىاعتنائى به آن و از شيطان با مخالفت با آن و از نفس با ترك شهوات آن، حفظ كن.[3]
سقراط حكيم مريض بود به او گفتند: براى شما مرغى ذبح كنيم، گفت: دلهاى كسانى كه در باب معرفت حقايق غرق باشند، منبرهاى فرشتگان و ملائكه است و شكمهاى كسانى كه از شهوات لذت برند، قبرهاى حيوانات هلاك شده است.[4]
يكى از حكماى هند گفت: از دو دسته از مردم بايد پرهيز كرد و دورى گزيد، يكى كسى كه بگويد: نه ثوابى، نه عقابى، نه معادى و نه نيكى و نه گناهى است (منكر اين امور باشد و خداشناس نباشد) و ديگر آنكه مالك شهوت خود نباشد و قادر بر گرداندن قلب و ديدهاش از شهوت نباشد.[5]
در روايتى آمده است:
«اسْتَهِينُوا بِالموت كيلا تَمُوتوا و امِيْتُوا الشهواتِ تَخْلُدُوا»:
«مرگ را خوار و حقير شماريد تا نميريد و شهوات را بميرانيد تا زندگى جاودانه يابيد».[6]
يكى از عوامل خاموش كردن شعلههاى خانمانسوز شهوات، حفظ شكم و عدم پرخورى است كه حضرت در فراز قبل متذكر شدهاند و گويا اين فراز معلول فراز
[1]. ترجمه و شرح مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه، از حسن مصطفوى، صفحه 160 با تلخيص.
[2]. احياء العلوم غزالى، جلد 3، صفحه 66.
[3]. همان مدرك.
[4]. اخلاق محتشمى، صفحه 349.
[5]. همان مدرك، صفحه 348.
[6]. همان مدرك، صفحه 347 ..
قبلى است و حضرت پس از آن ذكر كردند.
خداوند ما را از همنشينى شهوت دور گرداند كه مولى فرمودند:
«قَرين الشَهوة مريضُ النّفس مَعْلُولُ العقل»:
«همنشين شهوت و تمايلات نفسانى، داراى نفس مريض و عقل عليل است».[1]
[1]. غررالحكم ..
73- مهار كردن قوه غضب
مكظوماً عَيظُه
ترجمه:(مىبينى براى فرد پرهيزكار كه) خشم او فرو نشسته است.
شرح:در فراز قبل اشاره به مهار كردن قوه شهوت بود و حال اشاره به مهار كردن قوه غضب، دو قوهاى كه مىتواند، تحت نفوذ عقل عمل كند، و انسان را مثل دو بال به عالم ملكوت پرواز دهد.
مفردات راغب گويد[1]«كظم» محل خروج نفس را گويند و در موارد سكوت استعمال مىشود (انسان ساكت كسى است كه گويا محل خروج كلمات را بسته است).
در مورد «غيظ» نيز مىگويد[2]: شديدترين حالت غضب است و آن حرارتى است كه انسان از فوران خون قلبش احساس مىكند.
در لغت وقتى سقّا دهنه مشك را بعد از پر شدن آب مىبندد «كظم السقّاء»[3]
[1]. مفردات، صفحه 449.
[2]. همان مدرك، صفحه 382.
[3]. همان مدرك، صفحه 382 ..
گويند دهنه مشك را مىبندد تا آبهاى جمع شده در درون آن بيرون نريزد، فردى كه در حالت عصبانت به سر مىبرد كورهاى از آتش مىشود، اگر خود را كنترل كند كظم غيظ كرده است، بسيارى از جنايتها، قتلها و كشتارها، از اين آتش درونى (غضب) سرچشمه مىگيرد.
انسان در حال غضب، تجلىگاه جهنم است، اگر خود را كنترل نكرد، زبانه و شراره اين آتش به بيرون سرايت مىكند و در روز قيامت با همين آتش مىسوزد، صداى تنفّس و ناله انسان غضب كرده، صداى غيظآلود جهنم است(سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً و زَفيرا):براى جهنم ناله غيظآلود و رفت و برگشت تنفس او را مىشنوند گويى جهنم مثل موجودى زنده است.
چنانكه در روايت است، از جاهائى كه شيطان بسيار به انسان نزديك مىشود حال عصبانت است، پس در اين حالى كه محدوده قدرت شيطانى است، نه تصميم گير و نه عملى انجام ده، كه هر دو شيطانى است و هميشه اين شعار را مدّ نظر داشته باش، كه در حال عصبانت نه تصميم، نه اقدام! محقق بزرگ، احمدبن محمد، معروف به ابن مسكويه در كتاب «طهارة الاعراق» كه از كتب كمنظير و گرانقدر در نيكوئى ترتيب و حسن بيان است، درباره غضب سخنى دارد كه حاصل ترجمهاش قريب به اين مضمون است:
«غضب» در حقيقت عبارت از حركتى نفسانى است كه بواسطه آن، جوشش در خون قلب براى شهوت انتقام حادث شود. پس وقتى كه اين حركت تند شود، آتش غضب را افزون كند و بر افروختهتر سازد و شريانهاى مغز را پر كند از يك دود تيره و تاريكى به واسطه آن خود عقل كم و ناچيز شود و كار او ضعيف گردد و مَثَل انسان در اين هنگام، چنانچه حكما گويند، مَثَل غارى شود كه در آن آتش افروزند و از دود خفه كننده پر گردد. پس علاج آن سخت شود و خاموش نمودن آن مشكل گردد و چنان شود كه هر چه بر وى افكنند كه او را فرو نشاند خود او نيز جزء آن شود