90- به خاطر دشمنى ظلم نمىكند
91- به خاطر دوستى مرتكب گناه نمىشود
لا يحيفُ عَلى مَنْ يُبْغِض و لَايَأثِمُ فيمن يُحِبّ
ترجمه:پرهيزگار بر كسى كه با او دشمنى دارد ظلم روا نمىدارد و بخاطر كسى كه دوستش دارد گناه نمىكند.
شرح:مولى در اين دو فراز اشاره به دو مطلب مهم مىكنند، يكى اينكه پرهيزگار اگر به واسطه معيارهاى انسانى اسلامى با كسى عداوت و دشمنى پيدا كرد، ظلمى بر او روا نمىدارد، با اينكه زمينه و انگيزه ظلم كه بُغْض و عداوت است موجود است و ديگر اين كه اگر برحسب همان معيارها با كسى دوستى ورزيد به خاطر دوستى مرتكب گناه نمىشود، براى رضا و خشنودى او پا روى اصول اعتقادى خود نمىگذارد، معمولا اگر انسان با كسى دشمن شد، شيطان وسوسه مىكند كه به او ضربهاى زند، و توجيهاتى نيز در جلو پاى او مىگذارد، كه چنين و چنان كن، او بود كه به تو اهانت كرد، او بود كه حق تو را پايمال كرد، او بود آبروى تو را بُرد، او بود ستم به تو روا داشت ...
حتى اگر خودش نتواند در برابر او بايستد، نفس مىگويد دوستان ديگر خود
را ببين و وادارشان كن او را تنبيه كنند و گاهى مىگويد، ادب كنند يعنى وجهه اخلاقى به مسئله مىدهد، در حالى كه عمل خود و دوستانش ضد اخلاقى است.
از طرف ديگر وقتى انسان دوستى پيدا كرد، دلش مىخواهد هر چه او مىگويد، انجام دهد و اين در عشقهاى مجازى بين دو جنس مخالف بيشتر است، خدا نكند پسرى عاشق دخترى نااهل يا برعكس دختر عاشق پسرى نااهل شود، كه چه بسا اين عشق و محبت كاذب انسان را كور و كر مىكند و حتى پا روى اعتقادات و اصول مسلم و پذيرفته شده عقلى و نقلى مىگذارد، و دست به گناه آلوده مىكند و محدوديتهاى مرزهاى الهى را مىشكند، چه بسا پسر جوان به خاطر محبوبش بىنماز و بى اعتقاد مىشود و فكر مىكند اگر در برابر اين دوست معشوقش نماز خواند و ظواهر دين را رعايت كند، امّل و غير مترقى است و چه بسا دختر بواسطه اين كه پسرى را دوست مىدارد و او نااهل است و خانوادهاش بىحجاب است، دست از حجاب خود مىكشد و حريم عفّت را مىشكند!
مولى در اين دو فراز مرز حبّ و بغض را مشخص مىكنند، كه نبايد از محدوده شرعى خارج شود مثل بعضى قضات و يا امراء جور مباش، كه وقتى بغضى كس را به دل گرفتند، در صدد ظلم به او هستند و نه مثل كسى باش كه به خاطر دوست داشتن كسى، اگر خلاف كرد، حكم شرعى او را نگويد به خاطر حُبّ مُفرط به همسرش، دلش نمىآيد، بگويد چادر نازك و جوراب نازك مپوش چون رنجيده خاطر مىشود بدين ترتيب خدا را مىرنجاند، تا همسرش رنجيده نشود!
حكماء گفتهاند محبت پنج نوع است: طبيعى، مثل محبت اولاد، ارادى مثل محبت دوستان و ياران، شَهَوىّ (از روى شهوت و ميل درونى) مثل محبت همسران، نفعى مثل محبت انعام كنندگان و الهى مثل محبت اهل خير.[1]
پرهيزگار واقعى به خاطر هيچكدام از اين محبتها و دوستيها مرز و حدود را
[1]. اخلاق محتشمى، صفحه 33 ..
نمىشكند.
به خاطر دوستى، خلاف مكن، حق را ناحق مكن، ستم به ديگرى منما.
حُبّ و بغض دو نيرو در روان آدمى است، كه يكى جذب و ديگرى دفع مىكند، در صورتى اين دو نيرو خوب عمل مىكنند كه برآيند حاصل از اينها تحقق منوّيات الهى باشد، حبّ و بغض نبايد انگيزهاى براى تجاوز و شكستن حدود باشد، بلكه بايد وسيلهاى براى سرعت دادن به حركت معنوى باشد.
به خاطر بغض ديگرى ظلم به او مكن، كه مولى فرمودند:
«البَغْىُ سائَقٌ الى الحين»:
«ظلم و تجاوز انسان را به هلاكت مىبرد».[1]
بغى شوم است گِرد بَغْى مگرد
بغى بيخ حيات را بكند
مرد را از از صَفِ بقا ببرد
ناگه اندر كف فنا فكند[2]
فكر مكن اگر به او ظلم كردى هنرى كردهاى و پيروزى و افتخارى نصيب خود كردهاى، كه مولى على (عليه السلام) فرمودند:«لا ظَفَر مع البغى»: «با ظلم، پيروزى حاصل نمىشود».[3]
هر كه از راه بغى چيزى جست
ظفر از راه او عنان بر تافت
ور ظفر يافت منفعت نگرفت
پس چنان است آن ظفر كه نيافت[4]
مرحوم الهى، در ذيل فراز«لا يحيف على من يبغض»چنين گويد:
ز بد خواهى گرش خاطر غمين است
نه هرگز بر جفايش در كمين است
به دشمن هم نخواهد جور و بيداد
كه جانش راست زيب دانش و داد
درى غير از نكوكارى نشايد
به روى دوست يا دشمن گشايد
[1]. «مطلوب كل طالب» از وطواط، صفحه 118.
[2]. «مطلوب كل طالب» از وطواط، صفحه 118.
[3]. همان مدرك، صفحه 74.
[4]. همان مدرك، صفحه 74 ..
ستمگر شمع جان خود گدازد
روان خويشتن را تيره سازد
ستمگر بر هلاك خود تواناست
هلاك خود نخواهد هر كه داناست
ستمگر خوار سازد خويشتن را
روان را زار سازد خسته تن را
كسى كو ناتوان را ستم كرد
دو عالم خويش را زار و دژم كرد
بينديش از جفاى خلق و هشدار
كه بيند كيفر خود هر جفا كار
به نيكى كوش و در بيداد مخروش
نسازد دهر كيفر را فراموش
چو تير نيك و بد جست از كمانت
خودى، گر نيك پندارى نشانت
جهان آئينه وَش هر نقش بندد
اگر خندى به رويت باز خندد
و گر گريد ز دستت دل فكارى
بگرياند جهانت روزگارى
حكايت
شنيدم گفت: مرغ ناتوانى
كه صيدش كرد باز سخت جانى
مباش ايمن ز آه خسته جانم
كه باز چرخ سوزد از فغانم
ستمديده چو آه از دل برآرد
بر ستمگر شرار قهر بارد
نكرد اين نكته گوش آن باز و ناگاه
به شكل تير صيادى شد آن آه
نكرد طعمهاش آن ناتوان را
كه داد اندر كف صياد جان را
بر آن صياد نيز اين رفت بيداد
كه با وى گرگ خونخوارى در افتاد
بر آن گرگ از جفاى آسمان باز
پلنگى چيره شد چون مرغ و شهباز
چه آمد بر پلنگ تيز چنگال
تو دانى در جهان اين بوده احوال
گر امروز از تو مسكينى بنالد
دگر روزى سپهرت گوش مالد
مرحوم الهى در ذيل فراز«و لا يأثم فيمن يُحِبّ»گويد:
دل روشن نسازد از گنه تار
به راه دوستان آن نيك رفتار
ز عصيان رنج نپذيرد به جانش
كه آسايد روان دوستانش
چرا جان در تبهكارى و بيداد
در اندازد كه ياران را كند شاد
دلا در راه عصيان چند تازى
كه خود سوزى و ياران را نوازى
به خود چون شمع خواهى سوختن را
براى دوست بزم افروختن را
زهى نادان كه خود را خوار سازد
به عصيان، تا دگر كس را نوازد
ز قرب درگه حق روى تابد
كه قرب دوستان را باز يابد
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
92- اعتراف به حق
«يَعْتَرِفُ بالحقِّ قبلَ انْ يُشهَد عَليه»
ترجمه:پرهيزگار اعتراف به حق مىكند، قبل از اين كه شهادت عليه او داده شود.
شرح:از ديگر اوصاف پرهيزگاران اعتراف به حقيقت است، آنها نياز به گواه و شاهد عليه خود ندارند، زيرا در مخاصمات و منازعات بين افراد، اگر طرفى، حرف ديگرى را پذيرفت نزاع مرتفع مىشود و تنها وقتى نياز به شاهد و گواه است كه يكى ادعا كند و ديگرى انكار كند، پرهيزگار واقعى خود اعتراف به حق مىكند و ديگر نياز به شاهد و گواه بر ضد او نيست، زيرا اگر انكار حق كند، دروغ و كذب صريح است و تقوى و عدالت باطنى او اجازه اين گناه را به او نمىدهد.
او مىداند اگر در نزاعى محكوم هم شود و ضررى ببيند، ضرر دنيوى و مادى است و آن بهتر از ضرر اخروى و معنوى است كه او را از سعادت ابدى محروم مىكند.
امام باقر (عليه السلام) مىفرمايند:
«اصبر نفسَكَ على الحق فانّه من مَنَعَ شيئاً فى حَقٍّ اعطى فى الباطل مثليْه»:
«نفس خود را بر حق صبور گردان، زيرا كسى كه چيزى را در
راه حق منع كند دو برابر آن را در راه باطل مصرف خواهد كرد».[1]
على (عليه السلام) مىفرمايند:
«اصبر على مَرارة الحَقّ و ايّاكَ انْ تَنْخَدِعَ لَحَلاوة الباطِل»:
«بر تلخى حق صبر كن و مواظب باش فريب شيرينى باطل را نخوردى».[2]
در جاى ديگر فرمودند:
«لايصبر للحق الّا مَن يعرففضله»:
«كسى براى حق صبرنمى كند مگر آنكه فضيلت آن را بداند.[3]
امام باقر (عليه السلام) مىفرمايند: «وقتى نزديك وفات پدرم امام زينالعابدين (عليه السلام) بود، مرا به سينه خود چسبانيدند و فرمودند: پسرم! آيا مىخواهى تو را سفارش كنم، به آنچه پدرم (حسين بن على (عليهما السلام)) در موقع مرگ و شهادت و آخرين لحظات به من سفارش فرمود، و پدر او «على (عليه السلام)» نيز او را به آن وصيت و سفارش كرده بود:
«أَى بُنَىّ اصبر على الحق و انْ كان مُرّاً»:
«پسرم! صبر كن بر حق، اگر چه تلخ باشد».[4]
چه مطلب بزرگى است كه سه امام در آخرين لحظات عمر خود سفارش كردهاند، آن هم به اين صورت كه امام حسين (عليه السلام) و امام سجاد (عليه السلام) در لحظات آخر حيات بودهاند، با كولهبارى از تجربههاى تلخ و شيرين و آن هم به صورتى كه امام سجاد (عليه السلام)، امام باقر (عليه السلام) را به سينه مىچسبانند.
در روايت آمده، مردى از كوهستان و خارج شهر نزد امام صادق (عليه السلام) آمد و مسئلهاى پرسيد و حضرت، پاسخى فرمودند كه مطابق ميل او نبود، سپس در سيماى او كراهت و گرفتگى را احساس كردند، و فرمودند:
«يا هذا اصْبِر عَلى الحَقٍّ فَانَّه لَم يَصْبر احدٌ قَطُّ لِحَقٍّ الّا عوَّضَه اللّه ما هُو خيرٌ لَه»:
«اى مرد صبر كن بر حق، زيرا احدى براى حق
صبر نكرده است مگر اين كه خداوند آنچه را خير براى او بوده در
[1]. بحار الانوار، جلد 78، صفحه 176- تحف العقول، صفحه 216.
[2]. غررالحكم.
[3]. غرر الحكم.
[4]. بحار الانوار، جلد 70، صفحه 184؛ جلد 71، صفحه 76 ..