فهرست مطالب
فصل اول : کلیات
(28-13)
اهمیت و ضرورت اخلاق ---------------------------------------------------------------------------------------13
تعریف علم اخلاق ----------------------------------------------------------------------------------------------18
رابطه علم اخلاق با دیگر علوم ----------------------------------------------------------------------------------20
تاریخچه علم اخلاق اسلامی -------------------------------------------------------------------------------------24
رویکردهای مختلف در اخلاق اسلامی ---------------------------------------------------------------------------26
پرسش ---------------------------------------------------------------------------------------------------------27
برای پژوهش --------------------------------------------------------------------------------------------------28
برای مطالعه بیشتر ---------------------------------------------------------------------------------------------28
فصل دوم : مبانی اخلاق اسلامی
(48-29)
هدفمندی انسان -----------------------------------------------------------------------------------------------29
هدف انسان ----------------------------------------------------------------------------------------------------33
آیین بندگی -----------------------------------------------------------------------------------------------------36
توانمندی انسان برای اخلاقی زیستن -----------------------------------------------------------------------------38
خلق و خوی انسان تغییر ناپذیر است ------------------------------------------------------------------42اخلاقی زیستن مستلزم از بین رفتن شهوت و غضب در انسان است و این محال است --------------------44اخلاقی زیستن با آزادی انسان ناسازگار است ----------------------------------------------------------47
پرسش --------------------------------------------------------------------------------------------------------48
برای پژوهش -------------------------------------------------------------------------------------------------48
برای مطالعه بیشتر -----------------------------------------------------------------------------------------48
فصل سوم : فضیلتهای اخلاقی ایمانی
(98-49)
دورنمایی از فضایل و رذایل اخلاقی در قرآن و روایات ------------------------------------------------------49
فضیلتهای اخلاقی ایمانی ----------------------------------------------------------------------------------50
1.محبت خدا، پیامبر(ص) و اهل بیت (ع) -------------------------------------------------------------------51
مفهوم محبت --------------------------------------------------------------------------------------------53
منشا محبت ----------------------------------------------------------------------------------------------54
آثار و پیامدهای محبت ------------------------------------------------------------------------------------55
راههای رسیدن به محبت خدا و پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) --------------------------------------------------56
2.تسلیم بودن در برابر خدا -----------------------------------------------------------------------------------57
مفهوم تسلیم بودن در برابر خداوند -------------------------------------------------------------------------58
آثار تسلیم بودن در برابر خداوند ---------------------------------------------------------------------------60
منشا تسلیم و راه رسیدن به آن -----------------------------------------------------------------------------61
3.خوف و رجا (بیم و امید) -----------------------------------------------------------------------------------61
مفهوم خوف و رجا ----------------------------------------------------------------------------------------62
منشا خوف و رجا ------------------------------------------------------------------------------------------63
آثار خوف و رجا --------------------------------------------------------------------------------------------64
راه تحصیل خوف و رجا -------------------------------------------------------------------------------------66
4.توکل ------------------------------------------------------------------------------------------------------66
مفهوم توکل -----------------------------------------------------------------------------------------------67
منشا توکل ------------------------------------------------------------------------------------------------69
مراتب و درجات توکل -------------------------------------------------------------------------------------70
آثار توکل --------------------------------------------------------------------------------------------------70
راه رسیدن به صفت توکل -----------------------------------------------------------------------------------71
5.شکر ------------------------------------------------------------------------------------------------------72
مفهوم شکر ---------------------------------------------------------------------------------------------73
منشا شکر ----------------------------------------------------------------------------------------------74
مراتب و درجات شکر ----------------------------------------------------------------------------------75
آثار شکر -----------------------------------------------------------------------------------------------76
راه رسیدن به صفت شکر -------------------------------------------------------------------------------77
6.صبر و استقامت ----------------------------------------------------------------------------------------77
مفهوم صبر ------------------------------------------------------------------------------------------80
منشا صبر --------------------------------------------------------------------------------------------81
درجات و مراتب صبر ---------------------------------------------------------------------------------81
انواع صبر ---------------------------------------------------------------------------------------------82
آثار صبر -----------------------------------------------------------------------------------------------83
راه دستیابی به صفت صبر--------------------------------------------------------------------------------84
7.اخلاص -------------------------------------------------------------------------------------------------85
مفهوم اخلاص ---------------------------------------------------------------------------------------87
منشا اخلاص -----------------------------------------------------------------------------------------89
مراتب و درجات اخلاص ------------------------------------------------------------------------------90
آثار و پیامدهای اخلاص --------------------------------------------------------------------------------90
راه رسیدن به اخلاص ----------------------------------------------------------------------------------92
8.اعتدال(میانهروی) --------------------------------------------------------------------------------------92
مفهوم میانهروی -------------------------------------------------------------------------------------95
منشا اعتدال -----------------------------------------------------------------------------------------96
آثار اعتدال ------------------------------------------------------------------------------------------96
راه رسیدن به اعتدال ---------------------------------------------------------------------------------97
پرسش ---------------------------------------------------------------------------------------------------98
برای پژوهش --------------------------------------------------------------------------------------------98
برای مطالعه بیشتر --------------------------------------------------------------------------------------98
فصل چهارم : فضیلتهای اخلاقی اجتماعی
(154-99)
1.احسان ------------------------------------------------------------------------------------------------99
مفهوم احسان ----------------------------------------------------------------------------------------102
مصداق های احسان به مردم ---------------------------------------------------------------------------103
مصداق های احسان به والدین --------------------------------------------------------------------------104
منشا احسان --------------------------------------------------------------------------------------------105
آثار احسان ---------------------------------------------------------------------------------------------107
راه نیکوکار شدن ---------------------------------------------------------------------------------------108
2.عدل و انصاف ----------------------------------------------------------------------------------------109
مفهوم عدل و انصاف --------------------------------------------------------------------------------111
منشا عدل --------------------------------------------------------------------------------------------113
آثار عدل ---------------------------------------------------------------------------------------------115
راه عادل شدن -----------------------------------------------------------------------------------------116
3.امر به معروف و نهی از منکر -------------------------------------------------------------------------117
مفهوم امر به معروف و نهی از منکر ------------------------------------------------------------------119
آثار امر به معروف و نهی از منکر ---------------------------------------------------------------------119
شرایط امر به معروف و نهی از منکر ------------------------------------------------------------------121
راه و روش امر به معروف و نهی از منکر --------------------------------------------------------------121
4.اصلاح میان مردم --------------------------------------------------------------------------------------123
5.عفت ---------------------------------------------------------------------------------------------------124
مفهوم عفت -------------------------------------------------------------------------------------------126
سرچشمههای عفت ------------------------------------------------------------------------------------127
آثار عفت ----------------------------------------------------------------------------------------------128
راه رسیدن به صفت عفت -------------------------------------------------------------------------------129
6.سخنان نیکو گفتن --------------------------------------------------------------------------------------130
مفهوم سخن نیکو -------------------------------------------------------------------------------------132
آثار سخن نیکو ----------------------------------------------------------------------------------------134
7.عفو و گذشت ------------------------------------------------------------------------------------------137
مفهوم عفو گذشت ------------------------------------------------------------------------------------139
آثار عفو و گذشت ------------------------------------------------------------------------------------141
منشا عفو و گذشت و راه رسیدن آن -------------------------------------------------------------------142
8. همیاری در کارهای نیک و ناهمیاری در کارهای ناپسند ------------------------------------------------144
مفهوم همیاری در کارهای نیک -------------------------------------------------------------------145
آثار همیاری در کارهای نیک و ناهمیاری در کارهای زشت -----------------------------------------147
موانع همیاری در نیکیها و ناهمیاری در زشتیها و راه از میان بردن آنها ---------------------------147
9. اهتمام به امور مسلمانان و رسیدگی به آنها -----------------------------------------------------------148
مصداقهای اهتمام به امور مسلمانان -------------------------------------------------------------150
آثار اهتمام به امور مسلمانان ----------------------------------------------------------------------152
سرچشمههای اهتمام به امور مسلمانان --------------------------------------------------------------153
راه و روش اهتمام به امور مسلمانان -----------------------------------------------------------------154
پرسش --------------------------------------------------------------------------------------------------154
برای پژوهش --------------------------------------------------------------------------------------------154
برای مطالعه بیشتر ---------------------------------------------------------------------------------------154
فصل پنجم : آشنایی با برخی رذایل اخلاقی
(204-155)
1.ارتکاب گناه --------------------------------------------------------------------------------------------155
مفهوم گناه --------------------------------------------------------------------------------------------157
آثار گناه ----------------------------------------------------------------------------------------------157
انواع گناهان ------------------------------------------------------------------------------------------159
سرچشمههای گناه -------------------------------------------------------------------------------------160
راه دوری از گناه --------------------------------------------------------------------------------------161
2.پیروی از هوای نفس ------------------------------------------------------------------------------------164
مفهوم هوای نفس -------------------------------------------------------------------------------------166
آثار پیروی از هوای نفس ------------------------------------------------------------------------------167
منشا پیروی از هوای نفس و راه مبارزه با ان ------------------------------------------------------------169
3.غصب ---------------------------------------------------------------------------------------------------170
حدود غضب ------------------------------------------------------------------------------------------172
آثار غصب -------------------------------------------------------------------------------------------172
راه مبارزه با غصب ----------------------------------------------------------------------------------174
4.طمع -----------------------------------------------------------------------------------------------------176
مفهوم طمع ----------------------------------------------------------------------------------------------177
آثار طمع -------------------------------------------------------------------------------------------------177
راههای مبارزه با طمع -------------------------------------------------------------------------------------179
5.حسد-------------------------------------------------------------------------------------------------------180
مفهوم حسد -----------------------------------------------------------------------------------------------181
آثار حسد -------------------------------------------------------------------------------------------------182
منشا حسد و راههای مبارزه با آن --------------------------------------------------------------------------184
6.تکبر------------------------------------------------------------------------------------------------------186
مفهوم تکبر ---------------------------------------------------------------------------------------------188
اقسام تکبر و درجات آن ---------------------------------------------------------------------------------189
آثار تکبر -----------------------------------------------------------------------------------------------191
منشا تکبر و راههای مبارزه با ان ------------------------------------------------------------------------193
7.لجام گسیختگی زبان ---------------------------------------------------------------------------------------194
مفهوم لجام گسیختگی زبان -----------------------------------------------------------------------------196
آثار لجام گسیختگی زبان -------------------------------------------------------------------------------199
عوامل لجام گسیختگی زبان و راههای مهار کردن آن -----------------------------------------------------201
پرسش ------------------------------------------------------------------------------------------------------203
برای پژوهش -----------------------------------------------------------------------------------------------203
برای مطالعه بیشتر ------------------------------------------------------------------------------------------203
منابع
(208-205)
فصل اول: كليات
در اين فصل مباحث مقدماتى اخلاق اسلامى شامل ضرورت و اهميت علم اخلاق، تعريف علم اخلاق، رابطه اخلاق با علم حقوق و فقه، فلسفه اخلاق، روانشناسى و تعليم و تربيت، تاريخچه علم اخلاق اسلامى و رويكردهاى مختلف در اخلاق اسلامى را بررسى مىكنيم و در پايان رويكرد مقبول اين كتاب در بررسى اخلاق اسلامى را بيان مىنماييم.
اهميت و ضرورت اخلاق
دانشمندان مسلمان، علم اخلاق را برترين علم يا دستكم يكى از برترين علوم مىدانند.
ابنمسكويه در كتاب تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق مىنويسد: اين علم از همه علوم برتر است و به نيكو كردن رفتار انسان از آن جهت كه انسان است، مىپردازد.[1]از اين رو، دانشمندان مسلمان به دانشجويان توصيه مىكنند پيش از فراگيرى هر علمى به فراگيرى علم اخلاق بپردازند.[2]
علماى اخلاق در اهميت و اولويت علم اخلاق بر ديگر علوم دلايل متعددى را برشمردهاند كه به اختصار برخى از آنها را بيان مىكنيم:
1. روح انسان مانند جسم او سلامت و بيمارى دارد. خداوند در قرآن درباره منافقان مىفرمايد:
فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً؛[3]در دلهايشان مرضى است؛ و خدا بر مرضشان افزود.
همچنانكه براى محافظت از سلامت بدن، آشنايى با ويژگىهاى بدن سالم، بيمارىها، علل
[1]-« أن هذه الصناعة أفضل الصناعات كلها، أعنى صناعة الاخلاق التى تعنى بتجويد افعال الانسان بما هو انسان.»( ابن مسكويه، تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق، ص 55.)
[2]- عبدالله جوادى آملى، مبادى اخلاق در قرآن، ص 144
[3]- بقره( 2): 10
آنها و راههاى درمانشان ضرورى است، براى حفظ سلامتى روح نيز آشنايى با ويژگىهاى روح سالم، بيمارىهاى روح، علل و راههاى درمان آنها لازم است.
سلامت روح در گرو آراسته بودن آن به صفتهاى پسنديده و بيمارى روح نيز ناشى از تأثير صفتهاى ناپسند در آن است. صفتهاى پسنديده و ناپسند و چگونگى آراستن نفس به صفتهاى پسنديده و زدودن صفتهاى ناپسند از آن، در علم اخلاق بيان مىشود.
2. توانايى تشخيص خوب از بد و زشت از زيبا در گرو سلامت روحى انسان و تهذيب نفس از آلودگىهاست. خداوند در قرآن مىفرمايد:
كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ؛[1]نه چنين است، بلكه آنچه مرتكب مىشدند زنگار بر دلهايشان بسته است.
علامه طباطبايى درباره اين آيه مىفرمايد:
رفتارهاى ناشايست بر قلب انسان تأثير نهاده، به آن شكل و صورت خاصى مىدهند؛ آنگونه كه قلب انسان از درك حقايق عاجز شود.[2]
ضربالمثلى معروف مىگويد: «عقل سالم در بدن سالم است.» اين سخن به واقعيتى مهم اشاره دارد و آن اينكه سلامت بدن شرط لازم براى سلامت عقل، يعنى توانايى درك حقايق و تشخيص خوب از بد و حق از باطل است. اما بر اساس ديدگاه قرآنى، انسان در صورتى مىتواند از توانايى درك حقايق و تشخيص خوب از بد برخوردار باشد كه افزون بر داشتن سلامت جسمى، از سلامت روحى نيز برخوردار باشد. حتى مىتوان گفت از ديد قرآن نقش سلامت روحى بسيار مهمتر از نقش سلامت جسمى است. علمى كه عهدهدار بيان سلامت و
بيمارى روح انسان و راههاى درمان اين بيمارىهاست، علم اخلاق نام دارد.
3. آرامش انسان در زندگى نيز در گرو سلامت روحى اوست. همچنانكه بيمارىهاى جسمانى آرام و قرار را از انسان مىگيرند و زندگى را بر او تلخ مىكنند، بيمارىهاى روحى مانند حسادت، خودبزرگبينى، كينهورزى و كفر به خدا نيز سكون و قرار را از روح انسان مىربايد.
[1]- مطففين( 83): 14
[2]- علامه طباطبايى، الميزان ج 20، ص 378