کتاب آداب نماز ( فارسی )

عالم در آخرت صورتهاى اخروى است .
و از احاديث اين باب صورت اخروى اعمال نيز مستفاد شود . كافى شريف سند به حضرت باقر العلوم عليه السلام رساند كه فرمود : « رسول خدا فرمود : من و كتاب خدا و اهل بيتم اول كسى هستيم كه وارد شويم بر عزيز جبّار ، پس از ما امّت من وارد شوند . پس از آن سؤال كنم كه چه كرديد با كتاب خدا و اهل بيت من . »[1]و در حديث ديگر است كه مىفرمايد جبّار عزّ و جلّ به قرآن : « به عزت و جلال و بلندى مقامم قسم كه البتّه اكرام كنم كسى را كه اكرام كرده است تو را ، و اهانت كنم كسى را كه اهانت كرده تو را . »[2]و بايد دانست كه اگر احياء احكام و معارف قرآن را به عمل به آن و تحقّق به حقيقت آن نكنيم ، در آن روز جواب رسول خدا را نتوانيم داد . كدام اهانت بالاتر از آن است كه پشت پا به مقاصد و دعوتهاى آن زده شود ؟ اكرام قرآن و اهل آن ، كه اهل بيت عصمت است ، فقط به بوسيدن جلد آن و ضريح مطهّر اينها نيست ، اين يك مرتبهء ضعيفه از احترام و اكرام است ، كه اگر به دستورات آن و فرمايشات اينان عمل كرديم مقبول است ، و الا شبيه به استهزاء و بازيچه است . و در احاديث شريفه تحذير سخت شده است از قارى قرآن كه عامل به آن نباشد ، چنانچه از عقاب الأعمال شيخ صدوق رضوان اللَّه عليه منقول است به سند خودش از رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم كه فرمود در حديثى كه « كسى كه تعلَّم قرآن كند و عمل به آن نكند و حبّ دنيا و زينت آن را بر آن ترجيح دهد و اختيار كند ، مستحقّ سخط خدا شود ، و مىباشد در درجه با يهود و نصارى كه كتاب خدا را به پشت سر خود انداختند . و كسى كه قرائت قرآن كند و اراده كند به آن سمعه[3]و وصول به دنيا را ، ملاقات كند خدا را

[1]- اصول كافى ، ج 4 ، ص 400 ، « كتاب فضل القرآن » ، باب 1 ، حديث 4 . .
[2]- منبع پيشين ، حديث 14 . .
[3]سمعه از اقسام ريا است و آن عبارت است از اينكه عبادت خود را به گوش مردم برساند براى جلب قلوب آنها . .

در صورتى كه روى او استخوانى است كه گوشت بر آن نمىباشد ، و قرآن به پشت گردن او زند تا داخل آتش شود و بيفتد در آتش با كسانى كه افتادند . و كسى كه قرائت قرآن كند و عمل به آن نكند ، محشور كند خدا او را روز قيامت كور . مىگويد : پروردگارا ، چرا مرا كور محشور كردى با اينكه بينا بودم ؟ فرمايد : چنانچه آيات ما آمد تو را و نسيان آنها را كردى ، همين طور امروز نسيان شدى .[1]پس امر شود كه او را در آتش اندازند . و كسى كه قرآن را بخواند براى رضاى خدا و براى ياد گرفتن معالم دين ، مىباشد از براى او ، از ثواب ، مثل جميع آنچه عطا شده است به ملائكه و انبياء مرسلين ( ع ) » .
« و كسى كه تعلَّم كند قرآن را و اراده كند به آن رياء و سمعه را تا مجادله كند با آن باسفهاء و مباهات كند به آن بر علماء و طلب كند به آن دنيا را ، از هم جدا كند خدا استخوانهاى او را در روز قيامت . و نمىباشد در آتش عذاب كسى از او شديدتر ، و هيچ نوعى از انواع عذاب نيست مگر آن كه به آن معذّب شود از شدّت غضب و سخط خدا بر او » .
« و كسى كه تعلَّم قرآن كند و تواضع كند در علم و تعليم كند بندگان خدا را و خواهش كند از ثواب آن چه نزد خدا است ، نمىباشد در بهشت كسى كه ثوابش بزرگتر باشد از او ، و هيچ منزل و درجهء رفيعهء نفيسه اى نيست در بهشت مگر آنكه در آن نصيب او وافرتر و منزل او شريفتر است . »[2]و در خصوص تفكَّر در معانى قرآن و اتّعاظ به آن و تأثر از آن نيز روايات كثيره وارد است ، چنانچه در كافى شريف سند به حضرت صادق رساند كه فرمود : « همانا در اين قرآن است محل نور هدايت و چراغهاى شبهاى تار ، پس جولان دهد جولان دهنده بصر خود را و باز كند از براى روشنايى نظر خويش را ، زيرا كه تفكَّر زندگانى قلب بينا است ، چنانچه طالب نور به نور راه مىرود در ظلمات . » -[3]انتهى . مقصود حضرت آن است كه انسان چنانچه با

[1]- ( طه - 126 ) .
[2]- عقاب الاعمال ، ص 332 ، 337 ، 366 . .
[3]- اصول كافى ، ج 4 ، ص 400 ، « كتاب فضل القرآن » ، باب 1 ، حديث 5 . .

نور ظاهرى در ظلمات بايد مشى كند تا از خطر پرتگاهها مصون باشد ، با قرآن ، كه نور هدايت و مصباح المنير راه عرفان و ايمان است ، بايد در راه ظلمانى سير إلى الاخرة و إلى اللَّه مشى كند تا در پرتگاههاى مهلك نيفتد .
و در معانى الاخبار در حديثى از حضرت امير مؤمنان عليه السلام منقول است كه فرمود : « فقيه حقيقى آن است كه ترك نكند قرآن را از روى بى ميلى و به غير آن متوجّه شود . آگاه باش كه خيرى نيست در علمى كه در آن تفهّم نباشد ، و خيرى نيست در قرائتى كه در آن تدبّر نباشد ، و خيرى نيست در عبادتى كه در آن تفقّه نباشد . »[1]و در خصال و معانى الاخبار از رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم حديث كند كه فرمود : « حملهء قرآن عرفاء اهل بهشت مىباشند . »[2]و معلوم است مقصود از اين حمل ، حمل معارف و علوم قرآن است كه نتيجهء آن در آخرت آن است كه در عداد اهل معرفت و اصحاب قلوب است ، چنانچه اگر حمل صورت آن كند بدون اتّعاظ از مواعظ آن و تحمّل معارف و حكم آن و عمل به احكام و سنن آن ، مثل آن چنان است كه خداى تعالى فرمايد : مَثَلُ الَّذينَ حُمِّلوُا التَّوْريةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلوُها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ اسْفارا . 62 : 5[3]و احاديث شريفه در شئون قرآن شريف و آداب آن بيش از آن است كه در اين مختصر بگنجد . و السّلام على محمّد و آله .

[1]- معانى الاخبار ، ص 226 ، « باب معنى الفقيه حقّا » ، حديث 1 . .
[2]- معانى الاخبار ، ص 323 ، « باب معنى عرفاء اهل الجنّة » ، حديث 1 . الخصال ، ج 1 ، ص 28 ، « باب الواحد » ، حديث 100 . .
[3]- « مثل آنان كه تحمل تورات كرده و بدان عمل نكردند مثل حمارى است كه بار كتابها بر پشت كشد » . . ( جمعه - 5 ) .

مصباح دوم در ذكر شمه اى از آداب قرائت است در خصوص نماز مصباح دوم در ذكر شمه اى از آداب قرائت است در خصوص نماز و در آن چند فصل است .
فصل اول فصل اول بدان كه از براى قرائت در اين سفر روحانى و معراج الهى مراتب و مدارجى است كه به مناسبت اين رساله به بعض از آن اكتفا مىكنيم .
اول آن كه قارى جز به تجويد قرائت و تحسين عبارت به چيزى نپردازد ، و همّ او فقط تلفظ به اين كلمات و تصحيح مخارج حروف باشد تا تكليفى ادا و امرى ساقط شود . و معلوم است براى چنين اشخاصى تكاليف كلفت و زحمت دارد ، و قلب آنها از آن منضجر و باطن آنها از آن منحرف است . اينان را حظَّى از عبادت نيست جز آن كه معاقب به عقاب تارك نيستند ، مگر آن كه از

خزائن غيب تفضّلى شود و به همان لقلقه مورد احسان و انعام گردند . و اين طايفه گاهى شود كه زبان آنها كه مشتغل به ذكر حق است ، قلب آنها از آن بكلَّى عارى و برى و به كثرات دنيويّه و مشاغل ملكيّه پيوند است ، و در حقيقت اين دسته به صورت داخل نماز و به باطن و حقيقت مشغول به دنيا و مآرب و شهوات دنيويّه هستند . و گاهى شود كه قلب آنها نيز اشتغال به تفكَّر در تصحيح صورت نماز دارد ، در اين صورت ، اينها به حسب قلب و زبان وارد صورت نماز هستند ، و اين صورت از آنها مقبول و مرضىّ است .
طايفهء دوم كسانى هستند كه به اين حدّ قانع نشده و نماز را وسيلهء تذكَّر حق دانند و قرائت را تحميد و ثناى حق شمارند . و از براى اين طايفه مراتب بسيارى است كه ذكر آن به طول انجامد . و شايد اشاره به اين طايفه است حديث شريف قدسى : قسّمت الصلوة بينى و بين عبدى : فنصفها لي ، و نصفها لعبدى . فاذا قال : بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم 1 : 1 يقول اللَّه : ذكرنى عبدى . و اذا قال :
الحمد للَّه 1 : 2 يقول اللَّه : حمدنى عبدى و اثنى علىّ . و هو معنى « سمع اللَّه لمن حمده . » و اذا قال : الرّحمن الرّحيم 1 : 3 يقول اللَّه : عظَّمنى عبدى . و اذا قال :
مالك يوم الدّين 1 : 4 يقول اللَّه : مجّدنى عبدى [ و في رواية : فوّض إلىّ عبدى ] و اذا قال : ايّاكَ نَعْبُدُ وَايّاكَ نَسْتَعينُ 1 : 5 يقول اللَّه : هذا بينى و بين عبدى . و اذا قال : اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ 1 : 6 يقول اللَّه : هذا لعبدى و لعبدى ما سئل .[1]

[1]- « من نماز را بين خود و بنده‌ام تقسيم كرده‌ام ، نيمى از آن من است و نيمش از آن بنده‌ام . پس چون بنده گفت : بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم 1 : 1 ، خدا گويد : بنده‌ام مرا ياد كرد . و چون بنده گفت : الحمدُ للَّه 1 : 2 خدا فرمايد : بنده‌ام مرا سپاس گزارد و ستايش گفت . و اين است معنى سمع اللَّه لمن حمده . - و چون گفت : الرّحمن الرّحيم ، 1 : 3 خداوند گويد : بنده‌ام مرا تعظيم كرد . و چون گفت : مالك يومِ الدّين ، 1 : 4 خدا گويد : بنده‌ام مرا تمجيد كرد . ( و در روايتى ديگر : كار خود را به من واگذار كرد . ) و چون گفت : ايّاك نعبد و ايّاك نستعين 1 : 5 ، خدا مىفرمايد : اين بين من و بندهء من است . و چون گفت : اهدنا الصّراط المستقيم 1 : 6 خداوند مىفرمايد : اين از آن بندهء من است و بنده‌ام آنچه بخواهد از آن اوست . » المحجّة البيضاء ، ج 1 ، ص 388 . بحار الانوار ، ج 92 ، ص 226 . و صحيح مسلم ، ج 2 ، ص 92 . با تفاوت در عبارات .

و چون نماز ، به حسب اين حديث شريف ، تقسيم شده است بين حق و عبد ، بايد عبد تا آنجا كه حق مولى است قيام به حق او كند ، و به ادب عبوديت ، كه در اين حديث شريف فرموده است ، قيام كند تا حق تعالى شأنه به لطايف ربوبيّت با او عمل فرمايد ، چنانچه فرمايد : و اوْفُوا بِعَهْدى اوفِ بِعَهْدِكُم 2 : 40 .[1]و خداى تعالى آداب عبوديّت را در قرائت به چهار ركن قائم فرموده :
و خداى تعالى آداب عبوديّت را در قرائت به چهار ركن قائم فرموده :
ركن اول « تذكر » است ركن اول « تذكر » است كه بايد در بسم اللَّه الرحمن الرحيم حاصل شود ، و عبد سالك تمام دار تحقّق را به نظر اسمى كه فناى در مسمّى است نظر كند . و قلب را عادت دهد كه در همهء ذرّات ممكنات حق جو و حق خواه شود ، و فطرت تعلَّم اسمائى را ، كه در خميرهء ذات او ثبت است به مقتضاى جامعيّت نشئه و ظهور از حضرت اسم اللَّه الاعظم - كه اشاره به آن است در قول خداى تعالى :
وَ عَلَّمَ آدَمَ الاسْماءَ كُلَّها 2 : 31[2]- به مرتبهء فعليّت و ظهور آورد . و اين مقام ، از خلوت با حق و شدّت تذكَّر و تفكَّر در شئون الهيّه حاصل شود ، تا جايى رسد كه قلب عبد حقّانى شود و در تمام زواياى او اسمى جز از حق نباشد .
و اين يك مرتبه از فناى در الهيّت است كه قلوب منكوسهء قاسيهء جاحدين آن را به اين بيان كه ما كرديم نتواند انكار كرد ، مگر آن كه جحود آن ، جحود ابليسى باشد ، كه آن طور قلوب - و العياذ باللَّه - از اسم و ذكر حق تنفّر طبعى دارند ، و اگر حرفى از معارف الهيّه يا ذكرى از اسماء اللَّه پيش آيد ، منقبض شوند ، و جز از شهوات بطن و فرج به چيزى ديگر چشم دل باز نكنند . و در اين طائفه كسانى هستند كه براى انبياء و اولياء عليهم السلام نيز جز مقامات جسمانى و بهشت جسمانى ، كه قضاى وتر حيوانى در آن شود ، قائل نيستند ، و بزرگى مقامات اخرويّه را چون بزرگى دنيائى به سعهء باغات و انهار جاريه و زيادى حور و غلمان و قصور دانند . و اگر از عشق و محبّت و جذبهء الهيّه كلامى

[1]- « وفا كنيد به عهد من تا به عهد شما وفا كنم . » ( بقره - 40 ) .
[2]- پاورقى 332 . .

بشنوند ، با الفاظ ركيكه و كلمات قبيحه به صاحبانش حمله كنند ، و گويى به آنها ناسزائى گفته شده كه جبران مىكنند . اين مردم سدّ طريق انسانى و خار راه معرفت اللَّه و شيطان آدم فريبند ، و فوج فوج بندگان خدا را از حق و اسماء و صفات و ذكر و ياد او باز دارند و به مقاصد حيوانيّه و شهوات بطنيّه و فرجيّه متوجه كنند . اينها مأموران شيطانى هستند كه به مقتضاى و لاقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقيم 7 : 16 .[1]سر راه مستقيم الهى نشسته و نگذارند كسى با خداوند خود انس حاصل كند و از ظلمتهاى علاقه مندى به شهوات حيوانى ، كه از آن جمله علاقه مندى به حور و قصور است ، رهايى يابد . اينها ممكن است شواهدى از ادعيهء انبياء و اهل بيت عصمت عليهم الصلوة و السلام آورند كه آنها نيز حور و قصور مىخواستند . و اين از قصور اين طائفه است كه فرق بين حبّ كرامة اللَّه ، كه نظر به كرامت و اعطاء محبوب است كه خود علامت محبّت و عنايت است ، با حبّ به حور و قصور و امثال آن استقلالا ، كه در خميرهء شهوت حيوانى است ، نگذاشتند . حبّ كرامة اللَّه حبّ اللَّه است كه بالتّبع به كرامت و عنايت نيز سرايت كند - ( عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست . )[2]و ما حبّ الدّيار شغفن قلبى و لكن حبّ من سكن الدّيارا[3]و الا على بن أبي طالب عليه السلام با حور و قصور چه سر و كارى دارد ؟ آن سرور را با هواهاى نفسانيّه و شهوات حيوانيّه چه تناسب است ؟ كسى كه عبادتش عبادت احرار است ، جزاى او جزاى تجّار نخواهد بود . عنان قلم گسيخته شد و از مطلب دور افتادم .
بالجمله ، كسى كه خود را عادت داد به قرائت آيات و اسماء الهيّه از كتاب تكوين و تدوين الهى ، كم كم قلب او صورت ذكرى و آيه اى به خود

[1]- « بر سر راه راست ( آيين ) تو در كمينشان خواهم نشست . » ( اعراف - 16 ) .
[2]- « به جهان خرّم از آنم كه جهان خرّم از اوست - عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست » . - سعدى .
[3]- « دوستى سرزمين ( يار ) دلم را نبرده است - بلكه دل در گرو دوستى آنكه در آن ديار ساكن است نهاده‌ام » . - مجنون عامرى . جامع الشواهد ، ص 220 ، « باب الواو مع الميم » . .

گيرد ، و باطن ذات محقّق به ذكر اللَّه و اسم اللَّه و آيت اللَّه شود ، چنانچه « ذكر » به رسول اكرم و على بن أبي طالب صلوات اللَّه عليهما و آلهما و « اسماء حسنى » به ائمهء هدى و « آية اللَّه » نيز به آن بزرگواران تفسير و تطبيق شده ، آنها آيات الهيّه و اسماء اللَّه حسنى و ذكر اللَّه اكبرند . و مقام « ذكر » از مقامات عاليهء بزرگى است كه به حوصلهء بيان و به حيطهء تقرير و تحرير بر نيايد ، و كفايت كند براى اهل معرفت و جذبهء الهيّه و اصحاب محبّت و عشق آيهء شريفهء الهيّه كه مىفرمايد : فَاذْكُرُونى اذْكُرْكُم 2 : 152 .[1]و مىفرمايد خداى تعالى به موسى : يا موسى ، انَا جَليسُ مَنْ ذَكَرَنى .[2]و در روايت كافى رسول خدا فرمايد : من اكثر ذكر اللَّه احبّه اللَّه .[3]و در وسائل سند به حضرت صادق رساند كه فرمود : قال اللَّه عزّ و جلّ : يا بن آدم اذكرنى في نفسك ، اذكرك في نفسي . يا بن آدم اذكرنى في خلأ ، اذكرك في خلإ . يا بن آدم اذكرنى في ملإ اذكرك في ملإ خير من ملإك . و قال : ما من عبد ذكر اللَّه في ملإ من النّاس الا ذكره اللَّه في ملإ من الملائكة .[1]ركن دوم « تحميد » است .
و آن در قول مصلَّى : الْحَمْدُ للَّه رَبِّ الْعالمين 1 : 2 حاصل شود .
بدان كه چون مصلَّى به مقام « ذكر » متحقّق شد و همهء ذرّات كائنات و عوالى و ادانى موجودات را اسماء الهيّه ديد و جهت استقلال را از دل بيرون

[1]- « مرا ياد كنيد تا شما را ياد كنم . » ( بقره - 152 ) .
[2]- « من همنشين كسى هستم كه مرا ياد كند . » اصول كافى ، ج 4 ، ص 255 ، « كتاب الدّعاء » ، « باب ما يجب من ذكر اللَّه . . . » ، حديث 4 . .
[3]- « كسى كه بسيار ياد خدا كند خدا او را دوست خواهد داشت . » منبع پيشين ، حديث 3 . .
[1]- « امام صادق عليه السلام فرمود : خداوند عزّ و جلّ فرمود : اى فرزند آدم ، پيش خود مرا ياد كن تا تو را پيش خود ياد كنم . اى فرزند آدم ، در خلوت مرا ياد كن تا در خلوت يادت كنم . اى فرزند آدم ، در جمعيت مرا ياد كن تا در جمعى بهتر از جمع تو يادت كنم . همچنين آن حضرت فرمود : هيچ بنده اى در جمعيت ياد خدا نمىكند جز آنكه خداوند در جمع ملائكه او را ياد مىكند . » وسائل الشيعة ، ج 4 ، ص 1185 ، « كتاب الصّلوة » ، « أبواب الذّكر » ، باب 7 ، حديث 4 .