درس سيزدهم وظايف متقابل همسران (4)
عفّت و پاكدامنى
«عفّت» به معناى خويشتندارى از محرّمات، دورى از كارهاى زشت و حالتى است كه از غلبه شهوت جلوگيرى مىكند.[1]منظور ما از عفّت در اينجا خوددارى از انجام خواستههاى غير عاقلانه، نادرست و نامشروع جنسى است. امام على7مىفرمايد:
«الصَّبْرُ عَنِ الشَّهْوَةِ عِفَّةٌ»[2]
عفّت، پايدارى در برابر شهوت است.
اهميّت عفّت
عفّت يكى از ارزشهاى والاى معنوى است و در روايات اسلامى نسبت به حفظ عفّت بسيار سفارش شده و از آن به عنوان يكى از بهترين عبادتها ياد شده است. امير مؤمنان صلواتاللهعليه فرمود:
«عَلَيْكَ بِالْعَفافِ، فَانَّهُ افْضَلُ شِيَمِ الْاشْرافِ»[3]
بر تو باد به پاكدامنى كه برترين ويژگى اخلاقى انسانهاى شريف است.
امام باقر7نيز مىفرمايد:
[1]- مجمع البحرين، ج 5، واژه عفت؛ مفردات القرآن، راغب اصفهانى، مادّه« عَفَّ»
[2]- شرح غررالحكم، ج 2، ص 82
[3]- همان، ج 4، ص 293
«ما مِنْ عِبادَةٍ افْضَلُ عِنْدَاللَّهِ مِنْ عِفَّةِ بَطْنٍ وَ فَرْجٍ»[1]
هيچ عبادتى در پيشگاه خداوند برتر از پاكى شكم و عفّت در امور جنسى نيست.
تلاش در راه حفظ پاكدامنى، جهادى پيگير با نفس امّاره است و انسان را در رديف مجاهدان شهيد در راه خدا و فرشتگان الهى قرار مىدهد. امام على7در اين باره مىفرمايد:
«مَا الُمجاهِدُ الشَّهيدُ فى سَبيلِ اللَّهِ بِاعْظَمَ اجْراً مِمَّنْ قَدَرَ فَعَفَّ، لَكادَ الْعَفيفُ انْ يَكُونَ مَلَكاً مِنَ الْمَلائِكَةِ»[2]
پاداش مجاهد شهيد در راه خدا از كسى كه قدرت [بر حرام و گناه] دارد، ولى عفّت مىورزد، بيشتر نيست. نزديك است كه انسان پاكدامن، فرشتهاى از فرشتگان [الهى] باشد.
عوامل حفظ عفّت
بعضى از عوامل مؤثّر در حفظ پاكدامنى عبارتند از:
1- ايمان
ايمان از جمله عوامل بازدارنده انسان از ورود به محرّمات الهى است و او را در حفظ عفّت يارى مىكند. مؤمنان در قرآن كريم و روايات اسلامى به برخوردارى از صفت پاكدامنى ستوده شدهاند.
قرآن كريم مىفرمايد:
«قَدْ افْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ... وَالَّذينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ»[3]
مؤمنان رستگار شدند ... و آنها كه دامان خود را (از آلوده شدن به بىعفّتى) حفظ مىكنند.
امام على7نيز مىفرمايد:
[1]- اصول كافى، ج 2، ص 80
[2]- نهج البلاغه، حكمت 466، ص 1303
[3]- مؤمنون( 23)، آيات 1 و 5
«الْمُؤْمِنُ عَفيفٌ مُقْتَنِعٌ مُتَنَزِّهٌ مُتَوَرِّعٌ»[1]
مؤمن، پاكدامن، قناعت پيشه، پاك سرشت و خويشتندار است.
. 2- غيرت
غيرت و جوانمردى نيز در پاكدامنى انسان نقش مؤثّرى دارد و باعث مىشود انسان هرگز تن به بىعفتى ندهد. غيرت رابطه مستقيمى با پاكدامنى دارد؛ انسان به همان مقدار كه از صفت غيرت و جوانمردى بهرهمند است، در حفظ پاكدامنى خود مىكوشد. امير مؤمنان صلواتاللهعليه فرمود:
«قَدْرُ الرِّجُلِ عَلى قَدْرِ هِمَّتِهِ ... وَ عِفَّتُهُ عَلى قَدْرِ غَيْرَتِهِ»[2]
ارزش مرد به اندازه همّت او ... و پاكدامنىاش به اندازه غيرت اوست.
افراد غيرتمند هرگز به كارهاى نامشروع جنسى تن نمىدهند و ارزش خود را با هوسرانيهاى زودگذر ضايع نمىكنند. امام على7در سخنى ديگر مىفرمايد:
«ما زَنى غَيُورٌ قَطُّ»[3]
[انسان] غيرتمند هرگز زنا نمىكند.
. 3- تأمين نيازهاى جنسى
كسى كه در محيط خانه و از طريق مشروع، نيازهاى جنسى خود را تأمين مىكند، زمينه بسيار كمترى براى آلودگى به بىعفّتى دارد. از اين رو، هر كس براى حفظ پاكدامنى خود و همسرش بايد در حد لازم، نيازهاى جنسى خود و همسرش را تأمين كند، تا در لغزشگاههاى جنسى نلغزند و از آلودگى و فساد ايمن گردند.
. 4- آراستگى همسر
آراستگى ظاهر، نظافت و استعمال بوى خوش نيز نقش مهمّى در حفظ پاكدامنى
[1]- شرح غررالحكم، ج 2، ص 35
[2]- بحارالانوار، ج 70، ص 4
[3]- شرح غررالحكم، ج 6، ص 54
همسر دارد. هر كس بر اساس فطرت خويش از آراستگى و زيبايى لذّت برده و از زشتى، ژوليدگى و مراعات نكردن نظافت متنفّر است. از اين رو، در احاديث اسلامى به مردان متأهّل سفارش شده كه با آراستگى خود موجبات پاكدامنى زنان خويش را فراهم سازند.
رسول خدا6مىفرمايد:
«اغْسِلُوا ثِيابَكُمْ، وَ خُذُوا مِنْ شُعُورِكُمْ، وَاسْتاكُوا، وَ تَزَيَّنُوا، وَ تَنَظَّفُوا؛ فَانَّ بَنى اسْرائيلَ لَمْ يَكُونُوا يَفْعَلوُنَ ذلِكَ، فَزَنَتْ نِساؤُهُمْ»[1]
لباسهاى خود را بشوييد، موهاى خود را اصلاح كنيد، مسواك بزنيد، آراسته و پاكيزه باشيد، زيرا بنىاسرائيل چنين نكردند و زنانشان زناكار شدند.
امام رضا7فرمود:
«انَّ التَّهِيَّةَ مِمَّا يَزيدُ فى عِفَّةِ النِّساءِ، وَ لَقَدْ تَرَكَ النِّساءُ الْعِفَّةَ بِتَرْكِ ازواجِهِنَّ التَّهِيَّةَ»[2]
آمادگى [و آراستگى مردان] بر پاكدامنى زنان [آنان] مىافزايد، گروهى از زنان، پاكدامنى خود را رها كردند، زيرا شوهرانشان خود را براى نيازهاى آنها آماده نمىكردند.
به زنان نيز سفارش شده كه خود را براى همسران خود بيارايند و آنها را در حفظ پاكدامنى يارى رسانند. امام صادق7مىفرمايد:
«لا يَنْبَغى لِلْمَرْأَةِ انْ تُعَطِّلَ نَفْسَها وَ لَوْ انْ تُعَلِّقَ فى عُنُقِها قِلادَةً، وَ لا يَنْبَغى لَها انْ تَدَعَ يَدَها مِنَ الْخِضابِ وَ لَوْ انْ تَمْسَحَها بِالْحَنَّاءِ مَسْحاً وَ انْ كانَتْ مُسِّنَّةً»[3]شايسته نيست كه زن خود را [بدون آرايش] معطّل گذارد، گر چه در گردن خودگردنبندى بياويزد. و شايسته او نيست كه دستش را بدون خضاب بگذارد، اگر چه با كمى حنا باشد. هر چند آن زن سالخورده باشد.
[1]- نهج الفصاحه، ص 72
[2]- وسائل الشيعه، ج 14، ص 183
[3]- همان، ج 1، ص 410
. 5- حيا
عامل ديگرى كه در حفظ پاكدامنى انسان مؤثر است، صفت شرم و حياست. انسان به همان ميزان كه از اين صفت پسنديده بهرهمند است، از كارهاى زشت و نامشروع دورى مىكند. در اين زمينه به چند حديث از امير مؤمنان صلواتاللهعليه توجه كنيد:
«عَلى قَدْرِ الْحَياءِ تَكُونُ الْعِفَّةُ»[1]
پاكدامنى هر كس به اندازه حياى اوست.
«الْحَياءُ يَصُدُّعَنْ فِعْلِ الْقَبيحِ»[2]
حيا از [انجام] كار زشت جلوگيرى مىكند.
«اصْلُ الْمُرُوَّةِ الْحَياءُ وَ ثَمَرَتُهَا الْعِفَّةُ»[3]
حيا ريشه جوانمردى و ميوه آن پاكدامنى است.
آثار پاكدامنى
پاكدامنى گذشته از آثار مطلوب معنوى و اخلاقى براى انسان، نتايج گرانبهايى در تأمين سعادت خانوادگى دارد. در اينجا به سه اثر ارزنده اشاره مىكنيم.
1- مصونيت همسر از ناپاكان
زن و شوهر بيش از هر كس ديگر، از اخلاق يكديگر تأثير مىپذيرند. اخلاق زشت و زيباى آنها با گذشت زمان در همديگر اثر مىگذارد. از اين رو، شخص فاسد و هرزه با كارهاى نامشروع و آلودگى به بىعفتى، همسرش را به فساد سوق مىدهد، ولى انسان پاكدامن با حفظ خود از گناهان و كارهاى نامشروع جنسى، زمينه مصونيت همسر خود را در برابر ناپاكان فراهم مىكند. امام صادق7مىفرمايد:
[1]- شرح غررالحكم، ج 2، ص 418
[2]- همان، ج 1، ص 365
[3]- همان، ج 2، ص 418
«عَفُّوا عَنْ نِساءِ النَّاسِ تُعَفَّ نِساؤُكُمْ»[1]
از زنان مردم چشم بپوشيد، تا همسرانتان پاكدامن بمانند.
. 2- تحكيم پيوند خانوادگى
كمترين انتظار انسان از همسر خود اين است كه پاسدار عفّت خود باشد، گول وسوسههاى نفسانى را نخورد و با بىبند و بارى در امور جنسى، پايههاى محكم خانواده را متزلزل نكند. ملكه عفّت جلو رشد تمايلات نامشروع جنسى را مىگيرد و انسان را از افسار گسيختگى و بىبند و بارى مصون مىدارد. شخص پاكدامن به همسر خود قانع بوده و از هوسرانيهاى بيهوده مىپرهيزد، ولى كسى كه به آنچه دارد قناعت نمىكند و در امور شهوانى حريص است، از اين نعمت الهى بهرهمند نيست. امير مؤمنان7مىفرمايد:
«لَمْ يَتَحَلَّلْ بِالْعِفَّةِ مَنِ اشْتَهى ما لا يَجِدُ»[2]
به زينت پاكدامنى آراسته نيست كسى كه آنچه را نمىيابد، بخواهد.
. 3- جلب اعتماد همسر
پاكدامنى انسان موجب مىشود كه همسرش نسبت به پاكى و سلامت اخلاقى او اطمينان يابد و با دلى خوش و خاطرى آسوده به انجام وظايف خانوادگى خويش بپردازد؛ زيرا او مىداند كه پاكدامنى همسرش همواره او را از آلودگى به كارهاى پست ايمن مىكند؛ چنان كه امام على7مىفرمايد:
«الْعَفافُ يَصُونُ النَّفْسَ وَ يُنَزِّهُها عَنِ الدَّنايا»[3]
پاكدامنى، انسان را حفظ كرده و از پستيها منزّه مىسازد.
[1]- بحارالانوار، ج 71، ص 270
[2]- شرح غررالحكم، ج 5، ص 98
[3]- همان، ص 106
خلاصه
پاكدامنى زن و شوهر يكى ديگر از وظايف متقابل آنها در تحكيم روابط خانوادگى است و منظور از آن خوددارى از محرّمات و حالتى است كه از غلبه شهوت جلوگيرى مىكند.
در فرهنگ اسلامى- بر خلاف فرهنگ غربى- حفظ عفّت، امرى ضرورى شمرده مىشود و در احاديث اسلامى مورد سفارش قرار گرفته و از بهترين عبادتها محسوب مىشود.
عوامل گوناگونى در حفظ پاكدامنى انسان نقش دارند كه ايمان، غيرت و جوانمردى، تأمين نيازهاى جنسى، آراستگى همسر و شرم و حيا از جمله آنهاست.
پاكدامنى آثار مطلوبى در زندگى انسان دارد؛ گذشته از آثار معنوى و اخلاقى در تأمين سعادت خانواده نيز بسيار مؤثر است. از جمله آثار پاكدامنى در زمينه تأمين سعادت خانواده مصونيت همسر از ناپاكان، تحكيم پيوند خانوادگى و جلب اعتماد همسر است.
پرسش
1- اهميّت پاكدامنى از ديدگاه روايات را توضيح دهيد.
2- چهار عامل حفظ پاكدامنى را نام ببريد.
3- غيرت و حيا چه ارتباطى با پاكدامنى انسان دارد؟
4- چگونه آراستگى ظاهر در حفظ عفت زن و شوهر مؤثر است؟
5- سه اثر ارزنده پاكدامنى در زمينه سعادت خانواده را بنويسيد.