ناراحتى، پشتيبان روحى يكديگر در محيط خانه باشند.
مردى خدمت پيامبر اكرم6آمد و عرض كرد: همسرى دارم كه هرگاه وارد خانه مىشوم، به استقبالم مىآيد و چون خارج مىشوم، بدرقهام مىكند و زمانى كه مرا اندوهگين مىبيند مىگويد: اگر براى روزى غصّه مىخورى، بدان كه ديگرى آن را به عهده گرفته است و اگر براى آخرت غصّه مىخورى خدا اندوهت را زياد كند.
رسول خدا6فرمود: خداوند كارگزارانى دارد و چنين زنى از كارگزاران خداست و نصف اجر شهيد را دارد.[1]
زنى كه همسر خود را درك مىكند، نهتنها خدمت به همسر را با تكلّف و زحمت انجام نمىدهد، بلكه با رغبت به امور خانه رسيدگى مىكند؛ بدين گونه هم در تأمين سعادت خانواده نقش بسزايى دارد و هم از اجر معنوى و پاداش اخروى آن بهرهمند مىشود. امام صادق7فرمود:
هر زنى كه يك بار به شوهرش آب دهد، از عبادت يك سال كه روزش به روزه و شبش به نماز بگذرد، برايش بهتر است و خداوند در مقابل هر آب دادن به شوهر، شهرى در بهشت برايش مىسازد و شصت جرمش را مىبخشد.[2]
رسول خدا6پيرامون كمك مرد به همسرش در منزل فرمود:
«ياعَلِىُّ مَنْ لَمْ يَأْنِفْ مِنْ خِدْمَةِ الْعَيالِ فَهُوَ كَفَّارَةُ الْكَبائِرِ وَ يُطْفِىءُ غَضَبَالرَّبِّ»[3]
اى على! هر كس از خدمت به خانوادهاش ننگ نداشته باشد، اين موجب بخشش گناهان بزرگ است و [آتش] غضب پروردگار را خاموش مىكند.
و نيز درباره ارزش خدمت به خانواده فرمود:
«لا يَخْدِمُ الْعِيالَ الَّا صِدّيقٌ اوْ شَهيدٌ اوْ رَجُلٌ يُريدُ اللَّهُ بِهِ خَيْرَ الدُّنْيا وَالْأخِرَةِ»[4]
[1]- وسائل الشيعه، ج 14، ص 17
[2]- همان، ج 14، ص 123
[3]- بحارالأنوار، ج 104، ص 132
[4]- همان
به خانواده خدمت نمىكند، مگر صدّيق يا شهيد يا مردى كه خداوند خير دنيا و آخرت او را بخواهد.
ب- كم شدن توقّعات:
يكى از علل شكستها و ناكاميها در زندگى، توقّعات بيجا و انتظارات غير واقع بينانه از همسر است. گاهى زن از شوهرش انتظار دارد كه در مجموعه زندگى امكانات متناسب و همه وسايل مورد نياز را فراهم كند و شوهر نيز از همسرش توقع دارد كه براى وى بهترين زن خانهدار و كدبانو و ... باشد. با چنين توقّعاتى اگر هر يك از آنان نتواند انتظارات ديگرى را برآورده سازد، اختلافات و كشمكشها شروع مىشود و آرامش و آسايش خانه به نگرانيها و عدم سازگارى تبديل مىشود، اما اگر همسران يكديگر را بخوبى درك كنند، از وضعيت روحى، درآمدها و تواناييها شناخت كافى داشته باشند، براساس آن، توقعات و انتظارات خود را تنظيم خواهند كرد بدين صورت، با كم شدن توقّعات، آسايش و سعادت در محيط خانه و خانواده تأمين مىشود.
در زندگى خانوادگى، درك شرايط و موقعيت همسر و نيز شناخت روحيات او مىتواند به همدلى و هماهنگى بيشتر منجر شود. چنين همسرانى در زندگى پشتيبان يكديگر و در مشكلات، غمخوار همديگرند.
روزى رسول خدا6به خانه على7وارد شد. او و فاطمه3را ديد كه با كمك يكديگر با آسياب دستى غلّه آرد مىكنند. پيامبر6فرمود: كدام يك خستهتريد؟
على7عرض كرد: فاطمه خستهتر است. پيامبر6به فاطمه3فرمود: دخترم! برخيز. او برخاست و پيامبر6به جاى وى نشست و به على7در آرد كردن غلّه كمك كرد.[1]
6- وظايف اختصاصى همسران
علاوه بر وظايف متقابل و مشترك همسران، تعهّدات و تكاليف فردى و اختصاصى
[1]- همان، ج 43، ص 50
ديگرى نيزى وجود دارد كه بر عهده هر يك از آنهاست كه بعضى از آنها را ذكر مىكنيم.
وظايف مرد
برخى از وظايف اختصاصى مرد نسبت به همسر و فرزندانش عبارت است از:
الف- سرپرستى خانواده
خانواده يك واحد كوچك اجتماعى است و همانند يك اجتماع بزرگ بايد داراى رهبر و سرپرست واحدى باشد؛ زيرا سرپرستى دستهجمعى كه زن و مرد بطور مشترك آن را به عهده بگيرند، كارساز نخواهد بود. در زندگى خانوادگى، مرد يا زن يكى بايد رئيس و سرپرست و ديگرى معاون و تحت نظارت او باشد. مردان به خاطر دارا بودن بعضى از خصوصيتها و توانايى بيشتر در امر مديريت و نيز به خاطر تفاوتهايى كه خداوند از نظر آفرينش- براساس مصلحت نوع بشر- ميان مردان و زنان قرار داده، براى سرپرستى خانواده مناسبتر هستند. قرآن كريم، تصريح مىكند كه مقام سرپرستى و مديريت در خانواده بايد به مرد داده شود:
«الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ بِما انْفَقُوا مِنْ امْوالِهِمْ»[1]
مردان، سرپرست و نگهبان زنانند، به خاطر برتريهايى كه خداوند (از نظر نظام اجتماع) براى بعضى نسبت به بعضى ديگر قرار داده است، و به خاطر انفاقهايى كه از اموالشان (در مورد زنان) مىكنند.
ترجيح قدرت تفكّر مرد بر نيروى عاطفه و احساسات (بعكس زن كه از نيروى سرشار عاطفه برخوردار است) و نيز داشتن بنيه و نيروى جسمى بيشتر، زمينه سرپرستى او را فراهم مىكند تا وى بتواند با ويژگى اول بينديشد و نقشه طرح كند و با صفت دوم، بتواند از حريم خانواده خود دفاع كند.
[1]- نساء( 4)، آيه 34
بعلاوه تعهّد مرد نسبت به پرداخت هزينههاى زندگى و نيز مهريه و تأمين زندگى آبرومندانه همسر و فرزند، اين حق را به او مىدهد كه وظيفه سرپرستى به عهدهاش باشد.[1]امام صادق7فرمود:
«مِنْ سَعادَةِ الْمَرْءِ انْ يَكُونَ الْقَيِّمَ عَلى عِيالِهِ»[2]
سرپرستى خانواده، از سعادت مرد است.
مديريت و سرپرستى مرد در خانواده منحصر به امور مالى و نظم و انضباط خاص خانوادگى نيست، بلكه مسؤوليت نظارت و هدايت همسر و فرزندان در مسائل اخلاقى و معنوى و جلوگيرى از فساد و تباهى آنان نيز به عهده مرد است. قرآن كريم مىفرمايد:
«يا ايُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا انْفُسَكُمْ وَ اهْليكُمْ ناراً وَ قُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ»[3]
اى كسانى كه ايمان آوردهايد! خود و خانواده خويش را از آتشى كه هيزم آن انسانها و سنگهاست، نگه داريد.
از امام صادق7درباره كيفيت حفظ خانواده از آتش الهى پرسيده شد، آن حضرت فرمود: «آنها را امر به معروف و نهى از منكر كنيد» گفتند: اين كار را مىكنيم، اما آنها قبول نمىكنند. فرمود: «در اين صورت وظيفه خود را انجام دادهايد.»[4]
رسول اكرم6فرمود:
«الرَّجُلُ راعٍ عَلى اهْلِ بَيْتِهِ وَ كُلُّ راعٍ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ»[5]
[1]- البتّه ممكن است زنانى در جهات مذكور بر شوهران خود امتياز داشته باشند، ولى قوانين به تك تك افراد نظر ندارد، بلكه نوع مردم را در نظر مىگيرد و شكى نيست كه از نظر كلى، مردان نسبت به زنان آمادگى بيشترى براى مديريت دارند. اگر چه زنان نيز وظايفى مىتوانند به عهده بگيرند كه اهميت آن مورد ترديد نيست.( ر. ك: تفسير نمونه، ج 3، ص 370؛ الميزان، ج 4، ص 365- 366 و 368- 369.)
[2]- وسائل الشيعه، ج 15، ص 251
[3]- تحريم( 66)، آيه 6
[4]- وسائل الشيعه، ج 14، ص 127
[5]- مستدرك الوسائل، ج 14، ص 248
مرد سرپرست و عهدهدار امور خانوادهاش است و هر سرپرستى مسؤول كارهاى زيردستان است.
بنابراين، مرد بايد با نظارت بر كارهاى افراد خانواده، آنان را از ارتكاب گناه و مفاسد اخلاقى باز دارد و چنانچه نسبت به تعهّداتى كه در جهت هدايت خانواده دارد كوتاهى كند، مسؤول خواهد بود. پيامبر6مردانى را كه به زنان خود اجازه پوشيدن لباسهاى بدننما و رفتن به مجالس مفسدهانگيز مىدهند، وعده عذاب الهى داده است.[1]
ب- تأمين نفقه
مقصود از نفقه، هزينههاى مورد نياز زن براى غذا، لباس، مسكن، سفر [در صورتنياز] و حتّى لباسهاى زينتى و تجمّلى (به اندازه شأن) است كه شوهر موظف است براى او هزينه كند[2]و زن در اين زمينه طلبكار، و شوهر بدهكار است. بر اين اساس، به منظور برخوردارى از خانوادهاى سالم و آرام، بايد، شوهر از عهده نفقه برآيد و زن نيز وظايف اختصاصى خود را انجام دهد. تا تعادل و آرامش خانواده فراهم گردد. پيامبر اسلام6در مورد حقوق زن بر مرد فرمود:
«يَكْسُوها مِنَ الْعُرى وَ يُطْعِمُها مِنَ الْجُوعِ وَ اذا اذْنَبَتْ غَفَرَ لَها»[3]
مرد بايد زن را بپوشاند و سير كند و از لغزش او چشم بپوشد.
رنج و تلاش مرد، براى تأمين مخارج خانواده، علاوه بر ساماندهى زندگى، داراى اجر معنوى و پاداش اخروى است. امام صادق7فرمود:
«الْكادُّ عَلى عَيالِهِ كَالُمجاهِدِ فى سَبيلِ اللَّهِ»[4]
مردى كه براى خانوادهاش رنج ببرد، مانند كسى است كه در راه خدا جهاد مىكند.
[1]- محجّة البيضا، ج 3، ص 101
[2]- ر. ك. تحريرالوسيله، ج 2، ص 315- 316، مسأله 8
[3]- وسائل الشيعه، ج 14، ص 118
[4]- بحارالانوار، ج 96، ص 324
ج- توسعه بر خانواده
توسعه بر خانواده به معناى رفتار بر اساس اقتصاد و ميانهروى است، نه اسراف و تبذير و نه اقتار و اكتفا در حدّ زنده ماندن. از امام رضا7درباره نفقه خانواده سؤال شد، ايشان پاسخ داد: نفقه بر خانواده بين دو مكروه است. پرسيدند: آن دو مكروه چيست؟ فرمود: خداوند اسراف و اقتار را دوست ندارد.[1]سپس اين آيه شريفه را تلاوت نمود:
«وَالَّذينَ إِذا انْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً»[2]
و كسانى كه هرگاه انفاق كنند، نه اسراف مىنمايند و نه سختگيرى؛ بلكه در ميان اين دو، حدّ اعتدالى دارند.
مردى كه با داشتن قدرت مالى، به تهيّه امكانات مناسب زندگى و تنوّع و فراخىِ آن اقدام نكند، خوشى و آسايش را از خانواده سلب مىكند و زمينه بدبينى و بيزارى از او فراهم مىشود.
حضرت رضا7فرمود:
«يَنْبَغى لِلرَّجُلِ انْ يُوَسِّعَ عَلى عِيالِهِ لِئَلَّا يَتَمَنَّوا مَوْتَهُ»[3]
شايسته است كه مرد بر خانوادهاش توسعه دهد، تا آنان آرزوى مرگ او را نكنند.
توسعه امكانات زندگى بايد متناسب با استطاعت و درآمد مالى مرد باشد، نه آنكه همسر و ديگر اعضاى خانواده، چنان پرتوقّع باشند كه مرد به رنج و زحمت بيفتد و گرفتار مشكل مالى و وام خواهى گردد. پيامبر اكرم6در اين باره فرمود:
«إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَأْخُذُ بِأَدَبِ اللَّهِ، إِذا أَوْسَعَاللَّهُ عَلَيْهِ اتَّسَعَ وَ إِذا أَمْسَكَ عَنْهُ أَمْسَكَ»[4]
[1]- وسائل الشيعه، ج 15، ص 262
[2]- فرقان( 25)، آيه 67
[3]- وسائل الشيعه، ج 15، ص 249
[4]- بحارالأنوار، ج 77، ص 157
مؤمن به تربيت الهى اقتدا مىكند؛ هرگاه خداوند به او وسعت بخشد، او هم (بر خانوادهاش) توسعه مىدهد، و هرگاه خداوند از او باز گيرد، او هم باز مىگيرد.
وظايف زن
زن نيز وظايف خاص خود را دارد كه بايد آنها را به كار بندد و اگر از آن تخطّى و تخلّف كند، مرتكب گناه خواهد شد. در اينجا برخى از تكاليف زن نسبت به شوهر را بيان مىكنيم.
الف- اطاعت از شوهر
مقصود از اطاعت از شوهر، فرمانبردارى در امور حقوقى و اخلاقى خانواده است، نه امورى كه مخالف دستورات دينى باشد. اگر شوهر برخلاف حكم خدا، دستورى دهد، وظيفه زن تخلّف و يا به صورتى فرار از آن است.
رعايت اين وظيفه و ساير حقوقى كه شوهر بر زن دارد، تا آنجا اهميّت دارد كه رسول خدا6فرمود:
«لا تُؤَدِّى الْمَرْئَةُ حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّى تُؤَدِّىَ حَقَّ زَوْجِها»[1]
زن تا حق شوهر را نپردازد، حق خداى متعال را ادا نكرده است.
ب- تدبير منزل
حفظ و اداره خانه گرچه تكليفى الزامآور براى زن نيست و عدم رعايت آن عقوبتى براى او ندارد، ولى شايسته است كه زن براساس سنّت اسلامى و وظيفه اخلاقى به تدبير امور خانه بپردازد و برخى از كارهاى داخل خانه را انجام دهد تا شوهرش در بيرون خانه و در تأمين هزينههاى زندگى آسودهخاطر باشد. پيامبر اكرم6فرمود:
«حَقُّ الرَّجُلِ عَلَى الْمَرْئَةِ إِنارَةُ السِّراجِ وَ اصْلاحُ الطَّعامِ وَ انْ تَسْتَقْبِلَهُ عِنْدَ بابِ بَيْتِها فَتُرَحِّبَ، وَ أَنْ تُقَدِّمَ الَيْهِ الطَّسْتَ وَالْمَنْديلَ ...»[2]
[1]- مستدرك الوسائل، ج 14، ص 257
[2]- همان، ص 254
حق مرد بر زن اين است كه زن چراغ خانه را روشن كند، به تهيّه غذا و آشپزى بپردازد، هنگام ورود شوهر از او استقبال كند، به او خوشامد بگويد، آب و حوله حاضر كند ....
در زندگى مشترك خانوادگى لازم است كه زن جايگاه خويش را بازيابد و بداند كه وجودش در تدبير امور خانه ضرورى و مفيد است و همسرش در اداره زندگى به او نيازمند است. از طرف ديگر، به عهده گرفتن مديريت داخلى منزل متناسب با روحيه و وضعيت جسمانى اوست. امام صادق7فرمود:
على7و فاطمه3از رسول خدا6درخواست كردند كه كارِ خانه را بين آنان تقسيم كند. پيامبر6انجام كارهاى داخل خانه را به عهده فاطمه3و كارهاى بيرون خانه را به عهده على7گذاشت. فاطمه3فرمود: جز خدا كسى نمىداند كه چقدر مسرور شدم از اينكه پيامبر خدا6مرا از وظايفى كه برعهده مردان است، معاف كرد.[1]
امام باقر7درباره كار حضرت فاطمه3در داخل خانه فرمود:
فاطمه3در خانه على7كارهاى داخل منزل [از قبيل] خمير كردن، نظافت و شستشو را به عهده داشت و على7كارهاى بيرون خانه مانند تهيّه هيزم و مواد خوراكى را انجام مىداد.[2]
ج- پاسدارى از حريم خانواده
گرچه حفظ كيان خانواده و صيانت از شخصيت اجتماعى و آبروى خانواده بر عهده هر يك از اعضاى خانه است، اما زن به عنوان ناموس مرد و نماينده او در منزل، در حفظ حريم و ارزشهاى خانواده، مسؤوليت بيشترى دارد. زن بايد خود را از نامحرمان بپوشاند، با بيگانگان ارتباط معاشرتى نداشته باشد و در برخورد با نامحرم، رفتارش متكبّرانه و بزرگ منشانه باشد تا بين او و مردان نامحرم نوعى حجاب اخلاقى و حايل معنوى به وجود آيد و كسى به او طمع نكند. امير مؤمنان على7فرمود:
بهترين صفات زنان، بدترين صفات مردان است (كه عبارتند از:) تكبّر، ترس و بخل؛ زيرا
[1]- وسائلالشيعه، ج 14، ص 123
[2]- مستدرك الوسائل، ج 14، ص 253- 254