مرد سرپرست و عهدهدار امور خانوادهاش است و هر سرپرستى مسؤول كارهاى زيردستان است.
بنابراين، مرد بايد با نظارت بر كارهاى افراد خانواده، آنان را از ارتكاب گناه و مفاسد اخلاقى باز دارد و چنانچه نسبت به تعهّداتى كه در جهت هدايت خانواده دارد كوتاهى كند، مسؤول خواهد بود. پيامبر6مردانى را كه به زنان خود اجازه پوشيدن لباسهاى بدننما و رفتن به مجالس مفسدهانگيز مىدهند، وعده عذاب الهى داده است.[1]
ب- تأمين نفقه
مقصود از نفقه، هزينههاى مورد نياز زن براى غذا، لباس، مسكن، سفر [در صورتنياز] و حتّى لباسهاى زينتى و تجمّلى (به اندازه شأن) است كه شوهر موظف است براى او هزينه كند[2]و زن در اين زمينه طلبكار، و شوهر بدهكار است. بر اين اساس، به منظور برخوردارى از خانوادهاى سالم و آرام، بايد، شوهر از عهده نفقه برآيد و زن نيز وظايف اختصاصى خود را انجام دهد. تا تعادل و آرامش خانواده فراهم گردد. پيامبر اسلام6در مورد حقوق زن بر مرد فرمود:
«يَكْسُوها مِنَ الْعُرى وَ يُطْعِمُها مِنَ الْجُوعِ وَ اذا اذْنَبَتْ غَفَرَ لَها»[3]
مرد بايد زن را بپوشاند و سير كند و از لغزش او چشم بپوشد.
رنج و تلاش مرد، براى تأمين مخارج خانواده، علاوه بر ساماندهى زندگى، داراى اجر معنوى و پاداش اخروى است. امام صادق7فرمود:
«الْكادُّ عَلى عَيالِهِ كَالُمجاهِدِ فى سَبيلِ اللَّهِ»[4]
مردى كه براى خانوادهاش رنج ببرد، مانند كسى است كه در راه خدا جهاد مىكند.
[1]- محجّة البيضا، ج 3، ص 101
[2]- ر. ك. تحريرالوسيله، ج 2، ص 315- 316، مسأله 8
[3]- وسائل الشيعه، ج 14، ص 118
[4]- بحارالانوار، ج 96، ص 324
ج- توسعه بر خانواده
توسعه بر خانواده به معناى رفتار بر اساس اقتصاد و ميانهروى است، نه اسراف و تبذير و نه اقتار و اكتفا در حدّ زنده ماندن. از امام رضا7درباره نفقه خانواده سؤال شد، ايشان پاسخ داد: نفقه بر خانواده بين دو مكروه است. پرسيدند: آن دو مكروه چيست؟ فرمود: خداوند اسراف و اقتار را دوست ندارد.[1]سپس اين آيه شريفه را تلاوت نمود:
«وَالَّذينَ إِذا انْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً»[2]
و كسانى كه هرگاه انفاق كنند، نه اسراف مىنمايند و نه سختگيرى؛ بلكه در ميان اين دو، حدّ اعتدالى دارند.
مردى كه با داشتن قدرت مالى، به تهيّه امكانات مناسب زندگى و تنوّع و فراخىِ آن اقدام نكند، خوشى و آسايش را از خانواده سلب مىكند و زمينه بدبينى و بيزارى از او فراهم مىشود.
حضرت رضا7فرمود:
«يَنْبَغى لِلرَّجُلِ انْ يُوَسِّعَ عَلى عِيالِهِ لِئَلَّا يَتَمَنَّوا مَوْتَهُ»[3]
شايسته است كه مرد بر خانوادهاش توسعه دهد، تا آنان آرزوى مرگ او را نكنند.
توسعه امكانات زندگى بايد متناسب با استطاعت و درآمد مالى مرد باشد، نه آنكه همسر و ديگر اعضاى خانواده، چنان پرتوقّع باشند كه مرد به رنج و زحمت بيفتد و گرفتار مشكل مالى و وام خواهى گردد. پيامبر اكرم6در اين باره فرمود:
«إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَأْخُذُ بِأَدَبِ اللَّهِ، إِذا أَوْسَعَاللَّهُ عَلَيْهِ اتَّسَعَ وَ إِذا أَمْسَكَ عَنْهُ أَمْسَكَ»[4]
[1]- وسائل الشيعه، ج 15، ص 262
[2]- فرقان( 25)، آيه 67
[3]- وسائل الشيعه، ج 15، ص 249
[4]- بحارالأنوار، ج 77، ص 157
مؤمن به تربيت الهى اقتدا مىكند؛ هرگاه خداوند به او وسعت بخشد، او هم (بر خانوادهاش) توسعه مىدهد، و هرگاه خداوند از او باز گيرد، او هم باز مىگيرد.
وظايف زن
زن نيز وظايف خاص خود را دارد كه بايد آنها را به كار بندد و اگر از آن تخطّى و تخلّف كند، مرتكب گناه خواهد شد. در اينجا برخى از تكاليف زن نسبت به شوهر را بيان مىكنيم.
الف- اطاعت از شوهر
مقصود از اطاعت از شوهر، فرمانبردارى در امور حقوقى و اخلاقى خانواده است، نه امورى كه مخالف دستورات دينى باشد. اگر شوهر برخلاف حكم خدا، دستورى دهد، وظيفه زن تخلّف و يا به صورتى فرار از آن است.
رعايت اين وظيفه و ساير حقوقى كه شوهر بر زن دارد، تا آنجا اهميّت دارد كه رسول خدا6فرمود:
«لا تُؤَدِّى الْمَرْئَةُ حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّى تُؤَدِّىَ حَقَّ زَوْجِها»[1]
زن تا حق شوهر را نپردازد، حق خداى متعال را ادا نكرده است.
ب- تدبير منزل
حفظ و اداره خانه گرچه تكليفى الزامآور براى زن نيست و عدم رعايت آن عقوبتى براى او ندارد، ولى شايسته است كه زن براساس سنّت اسلامى و وظيفه اخلاقى به تدبير امور خانه بپردازد و برخى از كارهاى داخل خانه را انجام دهد تا شوهرش در بيرون خانه و در تأمين هزينههاى زندگى آسودهخاطر باشد. پيامبر اكرم6فرمود:
«حَقُّ الرَّجُلِ عَلَى الْمَرْئَةِ إِنارَةُ السِّراجِ وَ اصْلاحُ الطَّعامِ وَ انْ تَسْتَقْبِلَهُ عِنْدَ بابِ بَيْتِها فَتُرَحِّبَ، وَ أَنْ تُقَدِّمَ الَيْهِ الطَّسْتَ وَالْمَنْديلَ ...»[2]
[1]- مستدرك الوسائل، ج 14، ص 257
[2]- همان، ص 254
حق مرد بر زن اين است كه زن چراغ خانه را روشن كند، به تهيّه غذا و آشپزى بپردازد، هنگام ورود شوهر از او استقبال كند، به او خوشامد بگويد، آب و حوله حاضر كند ....
در زندگى مشترك خانوادگى لازم است كه زن جايگاه خويش را بازيابد و بداند كه وجودش در تدبير امور خانه ضرورى و مفيد است و همسرش در اداره زندگى به او نيازمند است. از طرف ديگر، به عهده گرفتن مديريت داخلى منزل متناسب با روحيه و وضعيت جسمانى اوست. امام صادق7فرمود:
على7و فاطمه3از رسول خدا6درخواست كردند كه كارِ خانه را بين آنان تقسيم كند. پيامبر6انجام كارهاى داخل خانه را به عهده فاطمه3و كارهاى بيرون خانه را به عهده على7گذاشت. فاطمه3فرمود: جز خدا كسى نمىداند كه چقدر مسرور شدم از اينكه پيامبر خدا6مرا از وظايفى كه برعهده مردان است، معاف كرد.[1]
امام باقر7درباره كار حضرت فاطمه3در داخل خانه فرمود:
فاطمه3در خانه على7كارهاى داخل منزل [از قبيل] خمير كردن، نظافت و شستشو را به عهده داشت و على7كارهاى بيرون خانه مانند تهيّه هيزم و مواد خوراكى را انجام مىداد.[2]
ج- پاسدارى از حريم خانواده
گرچه حفظ كيان خانواده و صيانت از شخصيت اجتماعى و آبروى خانواده بر عهده هر يك از اعضاى خانه است، اما زن به عنوان ناموس مرد و نماينده او در منزل، در حفظ حريم و ارزشهاى خانواده، مسؤوليت بيشترى دارد. زن بايد خود را از نامحرمان بپوشاند، با بيگانگان ارتباط معاشرتى نداشته باشد و در برخورد با نامحرم، رفتارش متكبّرانه و بزرگ منشانه باشد تا بين او و مردان نامحرم نوعى حجاب اخلاقى و حايل معنوى به وجود آيد و كسى به او طمع نكند. امير مؤمنان على7فرمود:
بهترين صفات زنان، بدترين صفات مردان است (كه عبارتند از:) تكبّر، ترس و بخل؛ زيرا
[1]- وسائلالشيعه، ج 14، ص 123
[2]- مستدرك الوسائل، ج 14، ص 253- 254
وقتى زن متكبّر باشد (از كلام نرم و دلنشين با نامحرم خوددارى مىكند و به كسى جز شوهرش) سر فرود نمىآورد و اگر بخيل باشد مال خود و شوهرش را حفظ مىكند و اگر ترسو باشد در هر حادثهاى كه پيش آيد، احتياط مىكند.[1]
حق ندارد بدون اجازه شوهرش از خانه خارج شود[2]اگر چه به قصد ديدار دوستان و حتى پدر و مادر باشد. زن امين شوهر است و بايد از مال و داراييهاى شوهر مراقبت و محافظت كند و با اسراف و تجمّلگرايى، ثروت همسرش را ضايع نسازد.
پيامبر اكرم6فرمود:
«الْمَرْئَةُ راعِيَةٌ عَلى مالِ زَوْجِها وَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُ»[3]
زن نسبت به مال شوهر نگهبان و مسؤول است.
افزون بر آنچه كه آورديم، زن وظايف ديگرى هم دارد كه رعايت آن موجب استحكام دوستى بين زن و مرد و استوارى كانون گرم خانواده مىگردد و از فروپاشى نظام خانوادگى جلوگيرى مىكند، از جمله:
- نبايد بدون عذر شرعى از تمكين جنسى شوهرش خوددارى كند.
- نبايد بدون رضايت شوهر، تنها يا در اتاق جداگانه بخوابد.
- مجاز نيست بدون اجازه و رضايت شوهر، از مال او به كسى ببخشد، صدقه دهد و يا نذر كند.
- نبايد كارى كند كه موجب تضييع حق شوهر گردد، گرچه نماز و يا روزه مستحبى باشد و ....
[1]- نهجالبلاغه، حكمت 226، ص 1190- 1191
[2]- ر. ك: وسائل الشيعه، ج 14، ص 112 و 114
[3]- مستدرك الوسائل، ج 14، ص 248
پرسش
1- ضرورت جلب محبّت همسر را توضيح دهيد.
2- برخورد نيكو چه تأثيرى در اخلاق خانواده دارد؟
3- اهميّت تشكّر و قدردانى از همسر را بنويسيد.
4- نقش هديه در جلب محبت همسر را توضيح دهيد.
5- آثار جلب محبّت همسر را بيان كنيد.
6- مقصود از خوش اخلاقى در زندگى خانوادگى چيست؟
7- موجبات خوش اخلاقى را توضيح دهيد.
8- بعضى از مظاهر خوش اخلاقى را بيان كنيد.
9- آثار نرمزبانى (كه در روايات آمده) را توضيح دهيد.
10- آثار خوش اخلاقى را بنويسيد.
11- مقصود از رفق و مداراى با همسر چيست؟
12- رعايت رفق و مدارا چه اهميتى در زندگى اجتماعى و خانوادگى دارد؟
13- زن چگونه مىتواند نسبت به شوهرش مدارا كند؟
14- چگونگى مداراى شوهر نسبت به زن را بيان كنيد.
15- آثار مداراى با همسر را توضيح دهيد.
16- عفت را تعريف كرده و اهميت آن را بيان كنيد.
17- چگونه غيرت موجب عفت انسان مىشود؟
18- آراستگى همسر و تأمين نيازهاى جنسى چه نقشى در حفظ عفت دارند؟
19- حيا چيست و چگونه موجب پاكدامنى انسان مىشود؟
20- آثار و نتايج حفظ عفت را بيان كنيد.
21- درك همسر چه نقشى در زندگى مشترك دارد؟
22- درك همسر چگونه ميسّر است؟
23- موانع درك همسر چيست؟ توضيح دهيد.
24- فوايد درك همسر را بيان كنيد.
25- چرا خداوند متعال، وظيفه سرپرستى خانواده را به عهده مرد قرار داده است؟
26- تأمين چه مقدار از هزينه زندگى زن بر عهده مرد است؟
27- معناى توسعه بر خانواده را بنويسيد.
28- در چه امورى، اطاعت زن از شوهرش لازم است؟
29- وظايف ويژه زن را بيان كنيد.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة