کتاب اخلاق در کلام معصومین

توقّع بي جا

قَالَ أَبُو الْحَسَنِ‌ الْهَادِي‌لِلْمُتَوَكِّلِ فِي جَوَابِ كَلَامٍ دَارَ بَينَهُمَا: لَا تَطْلُبِ الصَّفَا مِمَّنْ كَدَرْتَ عَلَيْهِ، وَ لَا الْوَفَاءَ لِمَنْ غَدَرْتَ، وَ لَا النُّصْحَ مِمَّنْ صَرَفْتَ سُوءَ ظَنِّكَ إِلَيهِ فَإِنَّمَا قَلْبُ‌ غَيْرِكَ‌ كَقَلْبِكَ‌ لَهُ.‌1

امام هادي7به متوكّل در بين سخنانى كه با هم داشتند فرمود: توقّع صفا و پاكدلى نداشته باش از كسى كه با او بدرفتارى كرده‌اى و نه وفا از كسى كه به او خيانت كرده‌اى و نه خيرخواهى از كسى كه بدگمان به او شده‌اى. بدان دل ديگران با تو مشابه دل تو است با ايشان.

[1]بحار الانوار (بيروت)، ج‌75، ص 370

نتيجه صبر و رضايت به خواست خدا

عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِي عَنْ عَلِي بْنِ الْحُسَيْنِقَالَ: الصَّبْرُ وَ الرِّضَا عَنِ اللَّهِ رَأْسُ طَاعَةِ اللَّهِ، وَ مَنْ صَبَرَ وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ فِيمَا قَضَى عَلَيهِ فِيمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ لَمْ يَقْضِ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ فِيمَا أَحَبَ‌ أَوْ كَرِهَ‌ إِلَّا مَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ‌.1

امام سجّاد7فرمود: صبر و رضايت در برابر مقدّرات خداوند بالاترين طاعت و بندگى خدا است و هر كسي در آنچه دوست دارد يا ناپسند او است صبر كند و راضى به قضاى خدا باشد خدا براي او چيزى را كه محبوب او است يا ناپسند او است مقدّر نمى كند مگر اينكه خير او در آن است.

[1]كافي (اسلاميه)، ج‌2، ص 60

اقسام علماي امّت پيامبر[

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ[: عُلَمَاءُ هَذِهِ الْأُمَّةِ رَجُلَانِ: رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَطَلَبَ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ بَذَلَهُ لِلنَّاسِ وَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَيهِ طَمَعاً وَ لَمْ يَشْتَرِ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَذَلِكَ يَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِي الْبُحُورِ وَ دَوَابُّ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ الطَّيْرُ فِي جَوِّ السَّمَاءِ وَ يَقْدَمُ عَلَى اللَّهِ سَيِّداً شَرِيفاً، وَ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَبَخِلَ بِهِ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ وَ أَخَذَ عَلَيهِ طَمَعاً وَ اشْتَرَى بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَذَلِكَ يُلْجَمُ يَوْمَ الْقِيامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ وَ يُنَادِي مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ: هَذَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فِي دَارِ الدُّنْيا فَبَخِلَ بِهِ عَلَى‌ عِبَادِهِ‌ حَتَّى‌ يَفْرُغَ‌ مِنَ‌ الْحِسَابِ.1

پيامبر خدا[ فرمود: علماى اين امّت دو گروهند: يكى آن كه خداوند او را دانشى داد و او به واسطه آن، رضاى خدا و سراى آخرت را طلب کرد و از دانش خود به مردم بخشيد و گرفتار طمع نشد و آن را به بهايى اندك نفروخت. براى چنين كسى جانوران درياها و جنبندگان

[1]روضه الواعظين و بصيره المتعظين (چاپ قديم)، ج‌1، ص 11

زمين و دريا و پرندگان آسمان طلب آمرزش مي کنند و با سرورى و بزرگوارى بر خداوند وارد شود. گروه ديگر آن كه خداوند به او دانشى داد و او آن را از بندگان خدا دريغ کرد و گرفتار طمع شد و دانش خود را به بهايى ناچيز فروخت. وي روز قيامت به لگام‌هاى آتشين لگام زده مى‌شود و فرشته اى از فرشتگان، در حضور همگان ندا مى‌دهد كه اين فلاني پسر فلاني است. خدا در دنيا به او دانش ارزانى داشت ولى او بر بندگان از بخشش آن بخل ورزيد و همچنان آن فرشته ندا مى‌دهد تا از حساب فارغ شود.

مذمّت ايمان از روي اجبار

عَنْ أَبِي الصَّلْتِ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِيِّ قَالَ: سَأَلَ الْمَأْمُونُ يَوْماً عَلِيَّ بْنَ مُوسَى الرِّضَافَقَالَ لَهُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ[، مَا مَعْنَى قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ ﴿وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ‌ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ * وَ مَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِاللَّهِ﴾1فَقَالَ الرِّضَا: حَدَّثَنِي أَبِي مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ??: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ[: لَوْ أَكْرَهْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ[مَنْ قَدَرْتَ عَلَيْهِ مِنَ النَّاسِ عَلَى الْإِسْلَامِ لَكَثُرَ عَدَدُنَا وَ قَوِينَا عَلَى عَدُوِّنَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ[: مَا كُنْتُ لِأَلْقَى اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ بِبِدْعَةٍ لَمْ يُحْدِثْ إِلَيَّ فِيهَا شَيْئاً﴿وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ﴾‌2.

روزى مأمون از امام رضا7پرسيد: اى فرزند رسول خدا[، معناى

[1]يونس، 99 - 100

[2]ص، 86

فرموده خداوند عزّوجل‌ چيست که 6و اگر پروردگار تو مى‌خواست البتّه هركه در زمين است همگى ايمان مى‌آوردند. آيا تو مردم را مجبور مى‌سازى تا مؤمن باشند؟ * هيچ كسى نمى‌تواند ايمان آورد مگر به اذن خداوند5. امام رضا? فرمود: پدرم موسى بن جعفر به من از پدرش جعفر بن محمّد، از پدرش محمّد بن على، از پدرش على بن الحسين، از پدرش حسين بن على، از پدرش علىّ بن ابى طالب7نقل فرمود كه: مسلمانان به پيامبر خدا[عرض كردند: اى پيامبر خدا[، اگر كسانى از مردم كه بر آنها قدرت دارى را بر دين اسلام اكراه و اجبار مى‌نمودى توانا و نيرومند مى‌شديم. پيامبر خدا[ فرمود: نمى‌خواهم از كسانى باشم كه خداوند را با بدعت ديدار كنم در حالى‌كه در اين مورد چيزى به من نگفته است 6و من از كسانى نيستم كه چيزى از خود بسازم و به خدا نسبت دهم5.

فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: يا مُحَمَّدُ، ﴿وَ لَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً﴾ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ وَ الِاضْطِرَارِ فِي الدُّنْيَا، كَمَا يُؤْمِنُونَ عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ وَ رُؤْيَةِ الْبَأْسِ فِي الْآخِرَةِ، وَ لَوْ فَعَلْتُ ذَلِكَ بِهِمْ لَمْ يَسْتَحِقُّوا مِنِّي ثَوَاباً وَ لَا مَدْحاً، لَكِنِّي أُرِيدُ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْمِنُوا مُخْتَارِينَ غَيْرَ مُضْطَرِّينَ لِيَسْتَحِقُّوا مِنِّيَ الزُّلْفَى وَ الْكَرَامَةَ وَ دَوَامَ الْخُلُودِ فِي جَنَّةِ الْخُلْدِ ﴿أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ﴾‌؛ وَ أمَّا قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ ﴿وَ مَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ‌﴾ فَلَيْسَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ تَحْرِيمِ الْإِيمَانِ عَلَيهَا وَ لَكِنْ عَلَى مَعْنَى أَنَّهَا

مَا كَانَتْ لِتُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، وَ إِذْنُهُ أَمْرُهُ لَهَا بِالْإِيمَانِ مَا كَانَتْ مُكَلَّفَةً مُتَعَبِّدَةً، وَ إِلْجَاؤُهُ إِياهَا إِلَى الْإِيمَانِ عِنْدَ زَوَالِ التَّكْلِيفِ وَ التَّعَبُّدِ عَنْهَا؛ فَقَالَ الْمَأْمُونُ: فَرَّجْتَ عَنِّي يَا أَبَا الْحَسَنِ فَرَّجَ اللَّهُ عَنْكَ.1

پس خداوند اين آيه را فرو فرستاد كه: اى محمّد، 6و اگر پروردگار تو مى‌خواست البتّه هركه در زمين است همگى ايمان مى‌آوردند5 از روي بيچارگى و اضطرار در دنيا، همان‌گونه كه به هنگام ناچارى و ديدن عذاب در آخرت ايمان مى‌آورند و اگر با آنان اين‌گونه رفتار مى‌كردم آنان مستحقّ ثواب و مدحى نمى‌شدند ولى من از آنان مى‌خواهم كه در حال اختيار و بدون اضطرار ايمان بياورند و از جانب من مستحقّ مقام تقرّب و نزديكى و دوام خلود در بهشت جاويدان شوند. 6آيا تو مردم را مجبور مى‌سازى تا مؤمن باشند؟5 و اين‌كه مى‌فرمايد: 6هيچ كسى نمى‌تواند ايمان آورد مگر به اذن خداوند5 بنابر تحريم ايمان بر او نيست بلکه به اين معنا است كه هيچ كسى نمى‌تواند ايمان آورد مگر به اذن خدا و اذن او كه همان امر و دستور به ايمان است مادامى كه مكلّفِ عبادت‌كننده باشد، و ناگزير ساختنش به ايمان به هنگام زوال تكليف و تعبّد از آن است (يعني پس از مرگ). مأمون گفت: اندوه را از من بردى، خدا اندوه را از تو ببرد.

[1]توحيد (صدوق)، ص 341

حدّ شادماني و ناراحتي در زندگي

قَالَ عَلِيٌّ: إِنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَسُرُّهُ دَرْكُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ، وَ يَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيُدْرِكَهُ، فَلْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِكَ، وَ لْيَكُنْ أَسَفُكَ عَلَى مَا فَاتَكَ مِنْهَا، وَ مَا نِلْتَ مِنْ دُنْيَاكَ فَلَا تُكْثِرْ بِهِ فَرَحاً، وَ مَا فَاتَكَ مِنْهَا فَلَا تَأْسَ عَلَيْهِ جَزَعاً، وَ لْيَكُنْ هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْت.‌1

حضرت على7فرمود : انسان گاهي از رسيدن به چيزى شادمان مى شود كه حتماً به او مى رسيده است و از نرسيدن به چيزى ناراحت مى شود كه هرگز به آن دست نمى يافت. پس، شادمانى تو بايد براى رسيدن به چيزى باشد كه به آخرتت مربوط مى شود و اندوهت نيز بايد براى از دست دادن چيزى از آخرتت باشد. براى آنچه از دنيايت به دست آورده اى زياد شاد مشو و براى آنچه از آن از دست داده اى ناراحتى و بى تابى نکن بلكه بايد غم تو براى پس از مرگ باشد.

[1]نهج البلاغه (صبحي صالح)، ص 378