9- سلام: از آنجا كه نماز معراج مؤمن است، اتمام نماز به منزله بازگشت از اين سفر روحانى است و چون نمازگزار آهنگ بازگشت مىكند، سه سلام مىدهد. به اين ترتيب كه اوّل به منظور قدرشناسى از زحماتى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در راه هدايت انسانها متحمّل شده به ايشان سلام مىدهد. اين سلام با رحمت و بركات خداوند نيز همراه است. آنگاه بر خود و بندگان شايسته خداوند و سپس بر همه فرشتگان و مؤمنان سلام مىكند. امام خمينى قدس سره درباره ادب سلام مىفرمايد:
كسى كه در نماز غايب از خلق نبوده و مسافر الى اللَّه نشده، براى او سلام، حقيقت ندارد و جز لقلقه لسان نيست. پس ادب قلبى سلام، به ادب جميع صلاة است. و اگر در اين نماز كه حقيقت معراج است، عروجى حاصل نشده و از بيت نفس خارج نشده، سلام بر او نيست. و نيز در اين سفر اگر سلامت از تصرّفات شيطان و نفس امّاره بود، و در تمام اين معراج حقيقى، قلب را علّتى نبود، سلام او حقيقت دارد «والَّا لا سَلامَ لَهُ» «1» د- تعقيبات نماز عشق و ارادت به خداوند و نيز ادب بندگى ايجاب مىكند كه انسان، با سلام نماز به ديدار خود با خداوند پايان ندهد، بلكه به مقتضاى حال، مقدارى به ذكر و دعا و نمازهاى مستحبّى بپردازد و بدين وسيله با خداى خويش خلوت كند و با او به راز و نياز بگذراند و از همنشينى با او بهرهمند شود. چرا كه او خود فرموده است:
«انّى حَبيبٌ لِمَنْ احَبَّنى وَ جَليسٌ لِمَنْ جالَسَنى» «2» من دوستدار كسى هستم كه مرا دوست بدارد و همنشين كسى هستم كه با من همنشينى كند.
عباداتى را كه انسان با چنين نيّتى در پى نمازهاى واجب انجام مىدهد، تعقيبات نماز گويند. مهمترين تعقيباتى كه در اخبار به آن سفارش شده عبارتند از:
1- تكبيرهاى سهگانه، پس از سلام مستحبّ است انسان سه بار تكبير بگويد و با هر
تكبير دستها را تا بناگوش بالا بياورد.
2- تسبيحات صدّيقه طاهره عليها السلام، و آن عبارت است از گفتن سى و چهار مرتبه «اللَّهُ اكْبَرُ» و سى و سه مرتبه «الْحَمْدُ لِلَّهِ» و سى و سه مرتبه «سُبْحانَاللَّه». امام صادق عليه السلام اين تسبيحات را افضل تعقيبات نماز و بهتراز هزار ركعت نماز مستحبّى دانسته «1» ومىفرمايد:
«فَوَاللَّهِ لَوْ كانَ شَىْءٌ افْضَلَ مِنْهُ لَعَلَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله ايَّاها» «2» بهخدا سوگند! اگر چيزى بهتر از اين تسبيح بود، رسول خدا صلى الله عليه و آله آن را به او- حضرت زهرا عليها السلام- مىآموخت.
3- سجده شكر، و آن سپاسگزارى از خداوند است بر اين كه به انسان توفيق اقامه نماز را عنايت فرموده است. از حضرت صاحبالامر عليه السلام درباره اهميّت سجده شكر چنين نقل شده:
«سَجْدَةُ الشُّكْرِ مِنْ الْزَمِ السُّنَنِ وَ اوْجَبِها» «3» سجده شكر از لازمترين و واجبترين سنتهاست.
و تعقيبات نماز فراوان است. بهدليل رعايت اختصار به همين اندازه بسنده مىكنيم. «4»
پرسش 1- مقارنات نماز يعنى چه؟
2- اذان چيست و چه حقايقى را در بر دارد؟
3- تسبيح خداوند زيربناى عقايد اسلامى است، يعنى چه؟
4- امام خمينى قدس سره درباره ادب سلام چه فرموده است؟
5- سه مورد از تعقيبات نماز را نام ببريد.
درس سيزدهم: آثار نماز و عواقب ترك آن دستورات خداوند، همواره با مصلحتى همراه است، زيرا خداوند حكيم و مهربان هيچ دستورى را بدون حكمت و مصلحت صادر نمىكند و از آنچه به آن دستور مىدهد منفعتى براى خود در نظر ندارد. نماز نيز كه يكى از مهمترين و دائمىترين فرمانهاى الهى است از اين قاعده كلّى مستثنا نيست.
نماز دستورى همگانى و هميشگى است. به اين معنا كه همه بندگان عاقل و بالغ خداوند موظفند نماز را در همه عمر و در هر شرايطى به جا آورند. «1» و به همان اندازه كه حكم برپايى نماز گسترده است آثار و بركات فراوان و گستردهاى نيز دارد؛ همانطور كه به جا نياوردن آن نيز عواقب گوناگونى در پى دارد.
در اين درس به اختصار به برخى از آثار نماز و عواقب ترك آن اشاره مىكنيم.
الف- آثار نماز 1- جلوگيرى از گناه و فحشا جنبه بازدارندگى نماز از فحشا و منكر يكى از آثار ارزشمند اين فريضه بزرگ الهى است. نماز از آن جهت كه موجب توجّه انسان به خدا و ارتباط با او مىشود و در شبانهروز حداقل پنج بار تكرار مىگردد، انسان را از فحشا و منكر باز مىدارد، زيرا نمازگزار براى نزديكتر شدن به خداوند، همواره بر تلاش خود در جهت انجام كارهاى نيك و كسب اخلاق حسنه مىافزايد. قرآن كريم اين اخلاق عبادى(ج2) 116 الف - آثار نماز ص : 111 حقيقت مسلّم را اينگونه بيان مىدارد:
«أَقِمِ الصَّلوةَ إِنَّ الصَّلوةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ» «1» نماز را بر پا دارد! كه نماز (انسان را) از زشتيها و گناه باز مىدارد.
چند تن از ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله به حضور آن حضرت رسيدند و درباره يكى از مسلمانان كه هميشه پشت سر پيامبر نماز جماعت مىخواند، ولى گاهى مرتكب گناه مىشد، گفتگو كردند. حضرت به آنها فرمود:
«إِنَّ صَلاتَهُ تَنْهاهُ يَوْماً ما» «2» (نگران نباشيد!) سرانجام، نمازش او را از گناه باز مىدارد.
طولى نكشيد كه آن شخص گناه را ترك كرد و توبه نمود. «3» 2- بهداشت تن و روان نمازگزاران همواره از صفاى ظاهرى و باطنى ويژهاى برخوردارند؛ صفايى كه بىنمازان فاقد آنند. آنان، هم از بهداشت جسمى بهرهمند هستند و هم روانى سالم و پاك دارند.
نمازگزار از سويى بايد قبل از شروع نماز، بدن و لباس خود را از هرگونه آلودگى پاك كند و اين دقّتِ هميشگى به خودى خود بهداشت و پاكيزگى محيط زندگى انسان را در پى دارد. از سوى ديگر براى بهدست آوردن طهارت باطنى بايد روزى چند بار وضو بگيرد و در مواردى غسل يا تيمّم كند كه آثار بهداشتى اين اعمال نيز بر كسى پوشيده نيست.
علاوه بر اينها در برخى از سخنان معصومين عليهم السلام براى برخى از نمازها اثر مستقيم بهداشتى عنوان شده است. به عنوان مثال حضرت على عليه السلام مىفرمايد:
«قِيامُ اللَّيْلِ مَصَحَّةٌ لِلْبَدَنِ» «4» برخاستن شب (براى نماز) موجب سلامتى جسم است.
همچنين نماز، انسان را به خدا نزديك مىكند و نزديك شدن انسان به خدا موجب مىشود كه انسان بكوشد تا خداگونه شود؛ به اين معنا كه همانگونه كه خداوند از هر عيب و رذيلتى پاك و منزّه است او نيز روان خويش را از رذايل و آلودگىها بپيرايد.
بهعبارت ديگر يكىاز علل تشريع نماز «ياد خدا» است. چنانكه درقرآن كريم آمدهاست:
«اقِمِ الصَّلوةَ لِذِكْرى» «1» براى ياد من نماز را بر پا دار! و ياد خدا هم منشأ آرامش دل و امنيّت روانى است. همانطور كه قرآن مىفرمايد:
«الا بِذِكْرِ اللَّه تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» «2» آگاه باشيد كه دلها با ياد خدا آرام مىگيرد.
از كنار هم گذاردن دو آيه فوق به روشنى مىتوان دريافت كه تأثير نماز در بهداشت روانى نمازگزاران قطعى است و آرامش و امنيّت نسبى بيشترى كه امروزه در جوامع اسلامى حكم فرماست، شاهد زندهاى بر اين مدّعاست. حضرت امام خمينى قدس سره در اين باره مىفرمايد:
شما پروندههايى كه در دادگسترىها، در جاهاى ديگر، دادگاههاست برويد ببينيد! از نمازخوانها ببينيد پرونده هست آنجا؟ از بىنمازها پرونده هست، هر چه پرونده پيدا كنيد پرونده بىنمازها هست» «3» 3- استقامت يافتن در برابر مشكلات يكى ديگر از آثارى كه در سايه نماز، نصيب نمازگزار مىشود، افزايش قدرت معنوى و نيروى پايدارى او در رويارويى با مشكلات و سختىهاست. شخص بىنماز به موجود بىپناهى مىماند كه در برخورد با حوادث و دشوارىهاى زندگى ناتوان است و چون با
سرچشمه علم، قدرت و حيات مرتبط نيست در اوّلين هجوم امواج بلا و مصيبت به زانو درمىآيد و شكست مىخورد.
ليكن نماز اگر درست، با توجّه و حضور قلب انجام شود، انسان را با مبدأ و منبع همه كمالات و خوبىها مرتبط مىسازد و در او قدرتى ايجاد مىكند كه در هيچ شرايطى در خود احساس يأس و شكست نمىكند. قرآن كريم با صراحت مؤمنان را به كمك گرفتن از نماز در هنگام مواجه شدن با سختىها دعوت مىكند و مىفرمايد:
«يا ايُّهَا الَّذينَ امَنُوا اسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلوةِ» «1» اى كسانى كه ايمان آوردهايد! از شكيبايى و نماز كمك بجوييد.
4- استجابت دعا اقامه نماز پيوند مودّت بين عابد و معبود را تحكيم مىبخشد و براى نمازگزار در پيشگاه خداوند اعتبار و منزلتى ايجاد مىكند كه سبب مىشود خداوند به خواستههاى او بيشتر عنايت كند و حوائجى را كه در قالب دعا به پيشگاهش عرضه مىدارد، بسرعت برآورده سازد. رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين باره مىفرمايد:
«مَنْ ادّى فَريضَةً فَلَهُ عِنْدَاللَّهِ دَعْوَةٌ مُسْتَجابَةٌ» «2» هركس نماز واجبى را ادا كند، نزد خدا يك دعاى مستجاب دارد.
از اين رو در سيره معصومين عليهم السلام نمونههاى فراوانى به چشم مىخورد كه هرگاه آن بزرگواران با مشكلى مواجه مىشدند، به جاى آنكه نياز خود را نزد بندگان ناتوان مطرح كنند، دو ركعت نماز مىخواندند و درخواست خود را با خداى خويش در ميان مىگذاشتند. آنان همين روش را به پيروان خويش نيز توصيه مىفرمودند.
به عنوان نمونه امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«اذا ارَدْتَ حاجَةً فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ وَ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ سَلْ تُعْطَهُ» «1» هرگاه حاجتى داشتى، دو ركعت نماز بخوان و بر محمد و آل او درود فرست و سپس از خداوند [خواستهات را] بخواه كه به تو عطا مىشود.
5- تأخير عذاب از جامعه حرمت و محبوبيّت نمازگزار در پيشگاه خداوند موجب مىشود كه خداوند به احترام او خشم خويش را از ديگران بردارد و عذاب آنان را به تأخير اندازد، گرچه تأخير عذاب بهمعناى چشمپوشى كامل از عقوبت خطاكاران نيست و چهبسا آنان، سرانجام دير يا زود گرفتار عقوبت الهى شوند، ليكن تأخير در نزول عذاب كه به بركت نمازِ نمازگزاران صورت مىگيرد اين حُسن را دارد كه مىتواند فرصتى براى جبران خطاهاى گذشته و بازگشت آنان به درگاه الهى محسوب شود.
حضرت على عليه السلام در اين باره مىفرمايد:
گاهى خداوند اراده مىكند كه مردمى را به خاطر گناهانشان طورى عذاب كند كه احدى از آنان باقى نماند، ولى در آن ميان نمازگزار پيرى را كه با قدمهاى لرزان به جايگاه نماز مىرود و كودكانى را كه در حال تعليم قرآن هستند مىبيند از عذاب آنها چشمپوشى كرده آن را به تأخير مىاندازد. «2» 6- رحمت و مغفرت الهى بيشترين آثار عبادات بويژه نماز در آخرت تجلّى مىيابد و يكى از مهمترين آثار نماز شمول رحمت و غفران الهى است. گرچه اين اثر ارزنده در دنيا هم ظاهر مىشود، ولى زمينه ظهور و بروز آن در آخرت بيشتر است و نمازگزاران مؤمن در سايه امن لطف و رحمت الهى قرار مىگيرند و از هول و هراس مواقف دشوار قيامت در امان مىمانند در نتيجه ارزش نمازشان آشكارتر مىشود. رسول خدا صلى الله عليه و آله شمول رحمت الهى بر نمازگزار را اينگونه توصيف فرموده: