«فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِىَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ» «1» هيچ كس نمىداند كه در ازاى كارى كه انجام دادهاند، چه (پاداش مهم و) چشم روشنىاى براى آنها نهفته شده است! حضرت امام صادق عليه السلام در تفسير اين آيه شريفه فرمود:
«ما مِنْ حَسَنَةٍ إِلَّا وَ لَها ثَوابٌ مُبَيَّنٌ فِى الْقُرانِ إِلَّا صَلاةُ اللَّيْلِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ اسْمُهُ لَمْ يُبَيِّنْ ثَوابَها لِعِظَمِ خَطَرِها قالَ: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ» «2» هيچ كار نيكى نيست جز آنكه پاداشش در قرآن بيان شده است مگر نماز شب كه خداوند به خاطر عظمت شأن آن ثوابش را برملا نكرده و فرموده است: «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ».
ممكن است در اينجا اين سؤال پيش آيد كه چرا پاداش عظيم نماز شب مخفى نگاه داشته شده است؟ اين سؤال را به سه شكل مىتوان پاسخ داد:
1- كارهاى ارزشمند و عظيم چنان است كه حقيقت آنها به سادگى قابل درك نيست، در عين حال پنهان داشتن پاداش آنها نشاط انگيزتر است.
2- قرّةالعين و چشم روشنى، آن قدر بزرگ و گسترده است كه دانش انسان از رسيدن به تمام خصوصيات آن ناتوان است.
3- چون «نماز شب» مخفيانه و دور از چشم ديگران انجام مىگيرد، پاداش آن نيز پنهان و دور از چشم مردمان است. «3» رهبران بزرگوار اسلام نيز با تعبيرهاى گوناگونى مردم را به انجام اين عمل بزرگ تشويق مىكردند كه در اينجا به يك نمونه آن بسنده مىكنيم؛ معاذ بن جبل گويد:
«روزى رسول اكرم صلى الله عليه و آله به من فرمود: اگر مايلى راههاى خير را به تو نشان بدهم. سپس فرمود: «... قِيامُ الرَّجُلِ فى جَوْفِ اللَّيْلِ يَبْتَغى وَجْهَ اللَّهِ» «4» (يكى از راهها) برخاستن مرد در دل شب در پى يافتن رضاى خداست.
برخى از آثار نماز شب با اينكه همه پاداش اخروى نماز شب براى ما درك كردنى نيست، ولى معصومين عليه السلام از برخى آثار دنيوى و اخروى آن ما را مطلع كردهاند كه توضيح آن در زير مىآيد:
رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«إِنَّ قِيامَ اللَّيْلِ قُرْبَةٌ إِلَى اللَّهِ وَ تَكْفيرُ السَّيِّئاتِ وَ مَنْهاةٌ عَنِ الْإِثْمِ وَ مَطْرَدَةُ الدَّاءِ فِى الْجَسَدِ» «1» همانا نماز شب: نزديكى به خداست. جبران كردن بديها است. بازدارنده از گناه است. دفع كننده درد بدن است.
در سخنى ديگر فرمود:
«مَنْ صَلَّى بِاللَّيْلِ حَسُنَ وَجْهُهُ بِالنَّهارِ» «2» هر كس نماز شب بخواند، چهرهاش در روز نيكو (نورانى) مىشود.
همچنين نماز شب رزق روز را تضمين مىكند؛ چنانكه شخصى خدمت حضرت صادق عليه السلام آمده، بهگونهاى عرض نياز كرد كه گويا به نان شب محتاج است.
امامپرسيد: آيا نماز شب مىخوانى؟ پاسخ داد آرى. حضرت رو به ياران خويش كرده فرمود:
«كَذِبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُصَلّى بِاللَّيْلِ وَ يَجُوعُ بِالنَّهارِ إِنَّ اللَّهَ ضَمَّنَ بِصَلاةِ اللَّيْلِ قُوتَ النَّهارِ» «3» كسى كه ادعا مىكند نماز شب خوانده و در روز گرسنه مانده است دروغگوست، زيرا خداوند به وسيله نماز شب روزى روز را تضمين كرده است.
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله درباره سه اثر ديگر نماز شب فرمود:
«صَلاةُ اللَّيْلِ تُحْسِنُ الْوَجْهَ وَ تَذْهَبُ بِالْهَمِّ وَ تَجْلُوا الْبَصَرَ» «1» نماز شب چهره را نيكو مىكند و غم را مىزدايد و ديده را جلا مىدهد.
علاوه بر آنچه ذكر شد، بهشت، پاداش آن است. رسول اكرم صلى الله عليه و آله هنگام ارتحال به ابوذر فرمود:
«يا اباذرٍّ! احْفَظْ وَصِيَّةَ نَبِيِّكَ تَنْفَعْكَ، مَنْ خُتِمَ لَهُ بِقِيامِ اللَّيْلِ ثُمَّ ماتَ فَلَهُ الْجَنَّةُ» «2» اى ابوذر سفارش پيامبرت را حفظ كن كه برايت سودآور است: هر كس آخر كارش با نماز شب باشد و بميرد، بهشت براى اوست.
پرسش 1- نافله يعنى چه؟
2- فلسفه تشريع نوافل چيست؟
3- قرآن مجيد چه پاداشى براى نماز شب بيان كرده است؟
4- چهار اثر نماز شب را بنويسيد.
درس پانزدهم: دعا و مناجات دعا و لغت بهمعناى طلب، درخواست و تقاضاست «1» و در اصطلاح به اظهار نياز و خواهش بندگان به درگاه خداى قادر متعال گفته مىشود.
ارزش و اهم اخلاق عبادى(ج2) 134 موانع اجابت ص : 133 ّيت دعا در فرهنگ اسلامى از سفارشهاى قرآن و معصومين عليهم السلام معلوم مىشود. اين تأكيد بسيار زياد، نشانگر جايگاه ويژه دعا در اسلام است تا جايى كه رسول گرامى صلى الله عليه و آله فرمود:
«الدُّعاءُ مُخُّ الْعِبادَةِ» «2» دعا مغز عبادت است.
همچنين امام باقر عليه السلام فرمود:
«ما مِنْ شَىْءٍ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ يُسْأَلَ وَ يُطْلَبَ مِمَّا عِنْدَهُ» «3» در نزد خدا هيچ چيز بهتر از اين است نيست كه از او سؤال شود و ازآنچه نزد اوست درخواست گردد.
آداب دعا دعا همچون عبادات ديگر، آداب و مقررات ويژهاى دارد كه در صورت انجام آن نتيجه بهتر و مطلوبترى بهدست مىآيد. برخى از آن آداب را بهطور اختصار بيان مىكنيم:
الف- حال دعا داشتن دعاكننده بايد با تمام وجود متوجّه ذات مقدّس خدا باشد، از غير او بكلّى دل بكند و هيچ اميدى به ديگران نداشته باشد.
ديگر اينكه در كارهاى نيك پيشقدم باشد و با بيم و اميد به دعا بنشيند. قرآن مجيد مىفرمايد: خاندان زكريّاى پيغمبر با چنين حالتى خدا را مىخواندند:
«إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِىالْخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ كانُوا لَنا خاشِعينَ» «1» بدرستىكه آنها در كارهاى خير پيشگام بودند و با حالت اميد و ترس، ما را مىخواندند و براى ما خاشع بودند.
توجّه قلبى نيز از شرايط دعاست كه داعى بايد با توجه كامل و از ته دل خدا را بخواند نه از روى غفلت و اشتغال دل. على عليه السلام فرمود:
«لا يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دُعاءَ قَلْبٍ لاهٍ» «2» خداوند بزرگ، دعاى دلى را كه غافل و مشغول باشد نمىپذيرد.
همينطور بجا و نيكوست كه انسان هنگام دعا و مناجات دستهاى خويش را بهسوى آسمان بالا برد. چنانكه نقل شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگام دعا و مناجات دستهايش را بالا مىبرد. «3» امام صادق عليه السلام در مورد حكمت اين كار فرمود:
«هرگاه بنده دستهايش را بهسوى خدا بالا برد، او حيا مىكند كه آنها را خالى برگرداند.» «4» استعمال بوى خوش، صدقه قبل از دعا و انگشتر عقيق به دست داشتن نيز از آداب دعا شمرده شده است. «5»
ب- رعايت زمان دعا گرچه درهاى رحمت الهى، همواره بهسوى بندگانى كه صادقانه و مخلصانه او را مىخوانند، باز است و خداوند، به آنها وعده پاسخ داده است، امّا امامان معصوم عليهم السلام به بعضى از زمانها و اوقات، عنايت بيشترى داشتهاند و احتمال استجابت را در آن مواقع خاص، بيشتر دانستهاند. از آن جمله ماه مبارك رمضان بويژه شبهاى قدر، روز عرفه، روزهاى عيد فطر، قربان، غدير و شبهاى جمعه است. امام باقر عليه السلام فرمود:
«إِنَّ اللَّهَ تَعالى يُنادى كُلَّ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ إِلى آخِرِهِ: الا عَبْدٌ مُؤْمِنٌ يَدْعُونى لِدينِهِ وَ دُنْياهُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَأُجيبَهُ ...» «1» خداى بزرگ در هر شب جمعه از اول تا آخر شب از بلنداى عرش ندا دهد كه آيا بنده مؤمنى نيست كه امشب مرا براى دين و دنياى خويش بخواند تا او را اجابت كنم.
امام صادق عليه السلام فرمود:
«إِذا زالَتِ الشَّمْسُ فُتِحَتْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ أَبْوابُ الْجِنانِ وَ قُضِيَتِ الْحَوائِجُ الْعِظامُ ...» «2» بههنگام نيمروز، درهاى آسمان و بهشت گشوده مىشود و حاجتهاى مهم برآورده مىگردد.
همچنين رسول اكرم صلى الله عليه و آله دعا در ماه مبارك رمضان را مستجاب دانسته فرمود:
«... وَ دُعاءُكُمْ فيهِ مُسْتَجابٌ ...» «3» ج- توجّه به مكان دعا جاى دعا كردن نيز در چگونگى استجابت دعا نقش دارد؛ مكان هر چه مقدستر باشد دعا به استجابت نزديكتر است، مانند: مكّه معظّمه، مدينه منوّره، مشاهد مشرفّه
امامان، مساجد، امامزادههاى معتبر، مزار گلگون شهدا و ...
امام رضا عليه السلام درباره دعا كردن در شهر مقدّس مكّه فرمود:
«هيچ كس در اين كوهها (مكّه) نايستاد (و دعا نكرد) مگر اينكه مستجاب شد. اما دعاهاى مؤمنان در امور آخرتشان و دعاى كفّار در امور دنياشان به اجابت مىرسد.» «1» در جوار قبر رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز دعا به اجابت مىرسد. «2» همچنين كنار مرقد مطهّر سيدالشهدا، حسين بن على عليه السلام از مكانهايى است كه دعا مستجاب مىشود. «3» اسباب و عوامل اجابت علاوه بر آداب ظاهرى دعا، عوامل ديگرى نيز در استجابت دعا مؤثرند كه در اينجا به اختصار مىآوريم:
اٌلف- قطع اميد از غير خدا قطع اميد از غيرخدا عزم دعاكننده را در توسل به پروردگار و مبدأ هستى قوىتر كرده با خلوص بيشترى خواستههاى خود را از درگاه خدا طلب مىكند.
امام صادق عليه السلام در اين باره فرمود:
هرگاه يكى از شما اراده كرد كه هر چه از خدا بخواهد به او بدهد بايد از همه مردم نااميد شود و جز به خدا اميدوار نباشد. اگر خداوند اين حالت را در قلب دعا كننده يافت هر چه از او درخواست شود عطا مىكند. «4» ب- دعاى دستهجمعى از ديگر عوامل مؤثر در اجابت دعا، گروهى بودن آن است و اين نشانه اهتمام اسلام