الف- حال دعا داشتن دعاكننده بايد با تمام وجود متوجّه ذات مقدّس خدا باشد، از غير او بكلّى دل بكند و هيچ اميدى به ديگران نداشته باشد.
ديگر اينكه در كارهاى نيك پيشقدم باشد و با بيم و اميد به دعا بنشيند. قرآن مجيد مىفرمايد: خاندان زكريّاى پيغمبر با چنين حالتى خدا را مىخواندند:
«إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِىالْخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ كانُوا لَنا خاشِعينَ» «1» بدرستىكه آنها در كارهاى خير پيشگام بودند و با حالت اميد و ترس، ما را مىخواندند و براى ما خاشع بودند.
توجّه قلبى نيز از شرايط دعاست كه داعى بايد با توجه كامل و از ته دل خدا را بخواند نه از روى غفلت و اشتغال دل. على عليه السلام فرمود:
«لا يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دُعاءَ قَلْبٍ لاهٍ» «2» خداوند بزرگ، دعاى دلى را كه غافل و مشغول باشد نمىپذيرد.
همينطور بجا و نيكوست كه انسان هنگام دعا و مناجات دستهاى خويش را بهسوى آسمان بالا برد. چنانكه نقل شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگام دعا و مناجات دستهايش را بالا مىبرد. «3» امام صادق عليه السلام در مورد حكمت اين كار فرمود:
«هرگاه بنده دستهايش را بهسوى خدا بالا برد، او حيا مىكند كه آنها را خالى برگرداند.» «4» استعمال بوى خوش، صدقه قبل از دعا و انگشتر عقيق به دست داشتن نيز از آداب دعا شمرده شده است. «5»
ب- رعايت زمان دعا گرچه درهاى رحمت الهى، همواره بهسوى بندگانى كه صادقانه و مخلصانه او را مىخوانند، باز است و خداوند، به آنها وعده پاسخ داده است، امّا امامان معصوم عليهم السلام به بعضى از زمانها و اوقات، عنايت بيشترى داشتهاند و احتمال استجابت را در آن مواقع خاص، بيشتر دانستهاند. از آن جمله ماه مبارك رمضان بويژه شبهاى قدر، روز عرفه، روزهاى عيد فطر، قربان، غدير و شبهاى جمعه است. امام باقر عليه السلام فرمود:
«إِنَّ اللَّهَ تَعالى يُنادى كُلَّ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ إِلى آخِرِهِ: الا عَبْدٌ مُؤْمِنٌ يَدْعُونى لِدينِهِ وَ دُنْياهُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَأُجيبَهُ ...» «1» خداى بزرگ در هر شب جمعه از اول تا آخر شب از بلنداى عرش ندا دهد كه آيا بنده مؤمنى نيست كه امشب مرا براى دين و دنياى خويش بخواند تا او را اجابت كنم.
امام صادق عليه السلام فرمود:
«إِذا زالَتِ الشَّمْسُ فُتِحَتْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ أَبْوابُ الْجِنانِ وَ قُضِيَتِ الْحَوائِجُ الْعِظامُ ...» «2» بههنگام نيمروز، درهاى آسمان و بهشت گشوده مىشود و حاجتهاى مهم برآورده مىگردد.
همچنين رسول اكرم صلى الله عليه و آله دعا در ماه مبارك رمضان را مستجاب دانسته فرمود:
«... وَ دُعاءُكُمْ فيهِ مُسْتَجابٌ ...» «3» ج- توجّه به مكان دعا جاى دعا كردن نيز در چگونگى استجابت دعا نقش دارد؛ مكان هر چه مقدستر باشد دعا به استجابت نزديكتر است، مانند: مكّه معظّمه، مدينه منوّره، مشاهد مشرفّه
امامان، مساجد، امامزادههاى معتبر، مزار گلگون شهدا و ...
امام رضا عليه السلام درباره دعا كردن در شهر مقدّس مكّه فرمود:
«هيچ كس در اين كوهها (مكّه) نايستاد (و دعا نكرد) مگر اينكه مستجاب شد. اما دعاهاى مؤمنان در امور آخرتشان و دعاى كفّار در امور دنياشان به اجابت مىرسد.» «1» در جوار قبر رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز دعا به اجابت مىرسد. «2» همچنين كنار مرقد مطهّر سيدالشهدا، حسين بن على عليه السلام از مكانهايى است كه دعا مستجاب مىشود. «3» اسباب و عوامل اجابت علاوه بر آداب ظاهرى دعا، عوامل ديگرى نيز در استجابت دعا مؤثرند كه در اينجا به اختصار مىآوريم:
اٌلف- قطع اميد از غير خدا قطع اميد از غيرخدا عزم دعاكننده را در توسل به پروردگار و مبدأ هستى قوىتر كرده با خلوص بيشترى خواستههاى خود را از درگاه خدا طلب مىكند.
امام صادق عليه السلام در اين باره فرمود:
هرگاه يكى از شما اراده كرد كه هر چه از خدا بخواهد به او بدهد بايد از همه مردم نااميد شود و جز به خدا اميدوار نباشد. اگر خداوند اين حالت را در قلب دعا كننده يافت هر چه از او درخواست شود عطا مىكند. «4» ب- دعاى دستهجمعى از ديگر عوامل مؤثر در اجابت دعا، گروهى بودن آن است و اين نشانه اهتمام اسلام
به جمع و اجتماع است. يكى از حكمتهاى آن، اين است كه هر چه افراد، بيشتر باشند، هر يك به سهم خود و نسبت به خصايل نيكويى كه دارند، نظر پروردگار را جلب و دعا را به هدف اجابت نزديكتر مىكنند. امام صادق عليه السلام فرمود:
«هرگاه امرى پدرم (امام باقر عليه السلام) را محزون مىكرد، زنان و كودكان را جمع نموده دعا مىكرد و آنها آمين مىگفتند.» «1» ج- واسطه قرار دادن اهلبيت عليهم السلام گاهى جرم و اشتباه بهگونهاى است كه انسان بايد شخص و يا اشخاص صاحب نفوذ و محترمى را واسطه قرار دهد تا مورد عفو و بخشش قرار گيرد. در دعا نيز چنين است اگر انسان هنگام دعا اولياى مقرب درگاه خدا را واسطه قرار دهد بهخاطر آنها دعا به اجابت نزديكتر مىگردد. در ميان امت اسلامى هيچ كس از پيامبر و خاندانش نزد خدا محبوبتر نيست. خداوند، خود فرموده است:
«محبوبترين و گرامىترين بندگانم نزد من محمّد و على، حبيب و ولى من هستند، هر كس به وسيله آن دو و خاندان پاكشان از من چيزى بخواهد خواستهاش را رد نمىكنم.» «2» رسول اكرم صلى الله عليه و آله نيز فرمود:
«... إِجْعَلُونى فى أَوَّلِ الدُّعاءِ وَ فى اخِرِهِ وَ وَسَطِهِ» «3» مرا در اول، وسط و آخر دعا قرار دهيد.
موانع اجابت همانطور كه عواملى موجب تسريع در اجابت دعا مىشود، عللى نيز مانع اجابت دعا مىگردند كه به شرح زير است:
الف- گناه گناه، دشمن ديرينه و خطرناك انسان و دور كننده او از نعمتهاى مادّى و معنوى است و مانع بزرگى در مسير كمال او محسوب مىشود.
دعاى فرد گنهكار بهاجابت نمىرسد و نالههايش خريدار ندارد. امام باقر عليه السلام فرمود:
انسان گاهى حاجتى دارد و از خدا طلب مىكند و خداوند ضمن قبول آن انجامش را به وقت مناسبى وامىگذارد، ولى بنده در اين مدّت مرتكب گناه مىشود. خداوند به مأمور اجابت دعا امر مىكند: خواستهاش را اجابت نكن و او را از اين لطف محروم نما كه خشم ما را برانگيخت و شايسته بىاعتنايى گرديد. «1» شخصى خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت: دوست دارم كه دعايم مستجاب شود، حضرت به وى فرمود:
«طَهِّر مَأكَلَكَ وَ لا تُدْخِلْ بَطْنَكَ الْحَرامَ» «2» خوراك خود را پاكيزه كن و غذاى حرام نخور.
ب- تقاضاى اخلاق عبادى(ج2) 140 حكمت روزه ص : 139 امر محال و يا غير جايز اجابت دعا از جانب خداى سبحان پس از حصول شرايط در صورتى است كه آنچه از خدا خواستهايم ممكن و مشروع باشد. به عبارت ديگر، دعا در مسير مصلحت خلقت انجام گيرد و دعاى انحرافى نباشد. از حضرت على عليه السلام سؤال شد:
«فَأَىُّ دَعْوَةٍ أَضَلُّ؟ قالَ: الدَّاعى بِما لا يَكُونُ» «3» كدام دعا گمراهى است؟ فرمود: دعا كردن و خواستن كارهاى نشدنى و غير ممكن.
ج- عدم مصلحت توانايى و قدرت خدا در انجام خواسته بندگان مورد ترديد نيست، ولى گاهى مىشود بنده، چيزى را مىخواهد كه به مصلحت او نيست در حالىكه خود نمىداند و خداوند كه به همه جوانب زندگىاش آگاه است به دليل لطفى كه به بندگانش دارد آن دعا را مستجاب نمىكند:
«عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» «1» چهبسا چيزى بر شما ناگوار و ناخوشايند باشد درحالىكه خير و صلاح شما در آن است (و شما نمىدانيد) و همچنين شايد چيزى را دوست بداريد كه ضرر شما در آن باشد و خدا آگاه است و شما بىخبريد.
د- مهيا نبودن شرايط و زمان اجابت مناسب نبودن زمان و شرايط ازجمله موانع اجابت دعاست. چهبسا شخص دعا كننده گمان كند كه خواستهاش رد شده و نااميد گردد در حالىكه نبايد قطع اميد كند.
امام صادق عليه السلام فرمود:
«إِنَّ الْمُؤْمِنَ لِيَدْعُوا فَيُؤَخَّرُ إِجابَتُهُ إِلى يَوْمِ الْجُمُعَةِ» «2» مؤمن دعا مىكند و خداوند اجابت آن را تا روز جمعه عقب مىاندازد.
پرسش 1- ارزش دعا و مناجات در اسلام را بيان كنيد.
2- آداب دعا را بيان كرده، مقدارى توضيح دهيد.
3- دو عامل از عوامل اجابت دعا را ذكر كنيد.
4- موانع اجابت دعا چيست؟
درس شانزدهم: روزه روزه آن است كه انسان براى انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب از چيزهايى كه روزه را باطل مىكند ... خوددارى نمايد. «1» «روزه» در فرهنگ اسلام از جايگاه والايى برخوردار است و آثار و بركات فراوانى با خود به ارمغان مىآورد و از معدود عباداتى است كه منحصر به امّت اسلامى نبوده و ساير امتهاى پيش از اسلام نيز موظف به انجام آن بودهاند.
ميهمانى خدا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از روزه با عنوان «ضيافةالله» يعنى مهمانى الهى ياد مىكند و درباره ماه رمضان مىفرمايد:
«هُوَ شَهْرٌ دُعيتُمْ فيهِ الى ضِيافَةِ اللَّهِ» «2» رمضان، ماهى است كه در آن، به ميهمانى خدا خوانده شدهايد.
حضرت امام خمينى قدس سره درباره «ضيافةالله» مىفرمايد:
شماها در ماه مبارك رمضان، مهمان خدا هستيد، مهماندار خداست، و مخلوق، مهمان اوست ... ما بايد حساب كنيم ببينيم كه اين ضيافت چى بوده است و ما چقدر راه يافتيم به اين ضيافت ... اين ضيافت، همهاش ترك است، ترك شهوات از قبيل خوردنىها و نوشيدنىها و جهات ديگرى كه شهوات انسان اقتضا مىكند. خداوند دعوت كرده ما را به