کتاب اخلاق فاضل

همسرش حتى يك مرتبه غذا بخورد. ببينيد اين كار چقدر مى‌تواند در روح يك همسر اثر داشته باشد.[1]حال؛ اگر زوج جوان باشند، شايد همان حضور سر سفره باعث التذاذ است، اما در آن سنين كه ديگر اين حرفها مطرح نيست، اين رفتار از روى عواطف انسانى و رعايت حق او است.

كسى كه مقامش به جايى رسيده بودكه دنيا آن هم دنياى ابر قدرت، او را به عظمت، لياقت، شوكت و به علوِّ همت مى‌شناخت و در برابرش سر تعظيم فرود مى‌آورد، با اين حال در رابطه با مسائل داخلى و خانوادگى، اين قدر مراقب بود و حدود و حقوق آن را رعايت مى‌كرد.

ما نيز بايد تا لحظ آخر مواظب حقوق همسرمان باشيم و تربيت و آداب اسلامى را پياده كنيم.[2]

[1]. عَنْ أَبِى الْحَسَنِ (ع) قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِى جَعْفَرٍ (ع) فَقَالَ (ع) لَهُ: هَلْ لَكَ مِنْ زَوْجَهٍ؟ قَالَ: لَا فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ:: لَا أُحِبُّ أَنَّ لِى الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا وَ أَنْ أَبِيتَ لَيْلَهً وَ لَيْسَ لِى زَوْجَهٌ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَكْعَتَيْنِ يُصَلِّيهِمَا رَجُلٌ مُتَزَوِّجٌ أَفْضَلُ مِنْ رَجُلٍ عَزَبٍ يَقُومُ لَيْلَهُ وَ يَصُومُ نَهَارَه. (مكارم الأخلاق، فصل 1، ص 197) از امام هفتم (ع) منقول است: مردى خدمت امام باقر (ع) آمد، حضرت به او فرمود: همسر گرفته‌اى؟ گفت: خير، امام (ع) فرمود: دوست ندارم كه همه دنيا از من باشد ولى يك شب بدون همسرم بخوابم، و بعد فرمود: دو ركعت نماز همسر دار بهتر است از اين كه فرد مجرّدى شب را نماز گزارد و روز را روزه دار باشد.

[2]. عن الصادق (ع): ... لَا غِنَى بِالزَّوْجِ عَنْ ثَلَاثَهِ أَشْيَاءَ فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ زَوْجَتِهِ وَ هِىَ: الْمُوَافِقَهُ لِيَجْتَلِبَ بِهَا مُوَافَقَتَهَا وَ مَحَبَّتَهَا وَ هَوَاهَا وَ حُسْنُ خُلُقِهِ مَعَهَا وَ اسْتِعْمَالُهُ اسْتِمَالَهَ قَلْبِهَا بِالْهَيْئَهِ الْحَسَنَهِ فِى عَيْنِهَا وَ تَوْسِعَتُهُ عَلَيْهَا وَ لَا غِنَى بِالزَّوْجَهِ فِيمَا بَيْنَهَا وَ بَيْنَ زَوْجِهَا الْمُوَافِقِ لَهَا عَنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ وَ هُنَّ: صِيَانَهُ نَفْسِهَا عَنْ كُلِّ دَنَسٍ حَتَّى يَطْمَئِنَّ قَلْبُهُ إِلَى الثِّقَهِ بِهَا فِى حَالِ الْمَحْبُوبِ وَ الْمَكْرُوهِ- وَ حِيَاطَتُهُ لِيَكُونَ ذَلِكَ عَاطِفاً عَلَيْهَا عِنْدَ زَلَّهٍ تَكُونُ مِنْهَا وَ إِظْهَارُ الْعِشْقِ لَهُ بِالْخِلَابَهِ وَ الْهَيْئَهِ الْحَسَنَهِ لَهَا فِى عَيْنِهِ. (بحارالأنوار، ج 75، باب 23، ص 190) مرد بايد در ارتباط با زن و همسر خود حتما اين سه خصوصيت را داشته باشد: 1. موافقت و خوش اخلاقى با همسر كه موجب جلب توافق همسر نيز مى‌شود و محبت و علاقه او را تحكيم مى‌كند. 2. قيافه و ظاهر آراسته داشته باشد كه موجب تمايل بيشتر همسرش گردد. 3. وسعت به او ببخشد (در خورد و خوراك و پوشاك). و هر زنى بايد ميان خود و شوهرى كه با او توافق دارد سه خصوصيت داشته باشد: 1. از هر پليدى خود را نگه دارد تا شوهرش در حال خوشى و ناخوشى به او اطمينان پيدا كند. 2. نگهدارى و مراقبت از شوهر (پيوسته نيازمنديهاى شوهر را متوجه باشد و در رفع آنها بكوشد) كه اين خود موجب محبت و علاقه شوهر مى‌شود و از لغزش همسرش اگر پيش‌آيد چشم‌پوشى مى‌كند. 3. و اظهار عشق نسبت به او با سخنان محبت‌انگيز، و خود را براى شوهر با شكل و قيافه‌اى بيارايد كه جلب توجه او كند.

وظيفه اين است كه اعتقادات و معارف اسلامى ابتدا داخل خانواده روحانيت حفظ شود و بعد از آن نوبت به ديگران برسد، نه اين كه انسان تمام همتش خارج از منزل باشد و نسبت به خانواده، كوتاهى كند كه در نتيجه به اعتقادات خانواده و به وجهه روحانيت لطمه وارد شود.

من اين توصيه را در درج اول به خودم و بعد به شما برادران مى‌كنم.

اميددارم كه خداوند تبارك و تعالى ما را داخل و خارج منزل، متخلق به اخلاق واقعى اسلامى بفرمايد.

والسلام عليكم ورحمه الله و بركاته‌

درس چهل و يكم‌[1]مطالعه حالات ائمه: و بزرگان‌

حالات و روش زندگى ائمه هدى: الگوى ما در اخلاق است‌[2]و الگو بردارى از آن، تأثير زيادى در زندگى ما خواهد داشت. اولين مرحله براى استفاده هر چه بهتر از اين الگوها، مطالعه و تحقيق درباره شيوه زندگى، رفتار و اخلاق آن بزرگواران است.

البته ممكن است كسى پس از مطالعه و تفكر در خصوص مناقب، فضيلت ها و عظمت ائمه اطهار: بگويد: آنان معصوم هستند و مقام و درجه ايشان بسيار بلند و رفيع است؛ بنابراين، ما نبايد انتظار داشته باشيم بلكه نمى‌توانيم حالات آن بزرگوران را داشته باشيم، آنان كجا و ما كجا!! همان طور كه اميرالمؤمنين (ع) بعد از اين‌كه روش زندگى خود را بيان مى‌كند كه از چه نوع غذا و لباسى استفاده مى‌كند، مى‌فرمايد:

[1]. اين درس در جلسه سيصد و هشتاد و نهم درس خارج اصول معظم له ايراد گرديده است.

[2]. (لَقَدْ كانَ لَكُمْ فى رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثيراً). (أحزاب: آيه 21) مسلّماً زندگى رسول خدا سرمشق نيكويى براى شما است، براى آنان كه به رحمت خداوند و روز رستاخيز اميد دارند و خداوند را بسيار ياد مى‌كنند.

عَنْ أَبِى الْحَسَنِ (ع) قالَ: ... لِى بِآبَائِى أُسْوَهٌ. من از راه و روش پدران خود پيروى مى‌كنم. (بحارالأنوار، ج 48، باب 10، ص 250)

عنْ أَبِى عَبْدِاللَّهِ (ع) قَالَ: قَالَ عَلِى لِلْحُسَيْنِ (ع): يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أُسْوَهٌ أَنْتَ قِدْماً. (همان) تو از گذشته پيشواى جوانمردان بوده و هستى.

«أَلَا وَ إِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِك»[1].

بدانيد كه شما توانايى چنين كارى را نداريد.

به همين دليل، اين فكر در ذهن انسان ايجاد مى‌شودكه اگر ما ميليونها سال عمر كنيم و در اين ساليان دراز، نهايت زهد و تقوا را داشته باشيم، باز هم ممكن نيست به مقام امامِ معصوم برسيم. البته شيطان هم اين توهم را تقويت مى‌كند و در نتيجه چنين شخصى از مرحله تأثيرپذيرى دور خواهد شد و نمى‌تواند از اهل بيت: به عنوان بهترين الگوها استفاده كند؛ چرا كه وقتى انسان، چنين فاصله دورى را ميان خودش و معصومين: ملاحظه كرد و تصور كرد كه با هيچ تلاش و كوششى نمى‌تواند اين فاصله را از ميان بردارد و به مقام آنان برسد، ديگر احساس تكليف براى دسترسى به ايشان نمى‌كند.

در حالى كه چنين شخصى ابتدا بايد چگونگى زندگى ائم معصومين: و اميرالمومنين (ع) را مدّ نظر قرار دهد و سپس بداند كه از كدام زاويه از زواياى زندگى ايشان مى‌توان الگو بردارى كرد. اگر آنان از اول شب تا صبح سجده هاى طولانى انجام مى‌دادند و هر سه روز يك بار قرآن را ختم مى‌كردند، او نيز در همين مسير قدم بردارد و از آن بزرگواران به عنوان الگويى شايسته در زندگى و عبادت سرمشق بگيرد؛ اگرچه به صورت كامل نتوان مانند ايشان بود.

اميرالمومنين (ع) مى‌فرمايد:

«أَلَا وَ إِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ وَ لكن أَعِينُونِى بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّهٍ وَ سَدَاد».[2]

البته شما توان آن را نداريد مانند من زندگى كنيد، امّا با پارسايى، تلاش، پاكدامنى و درستى مرا يارى و همراهى كنيد.

مرحله دوم، مطالعه وملاحظه حالات و زندگى بزرگان است؛ البته در اين مرحله جاى اين شبهه نيست كه ما كجا و شيخ انصارى كجا! چراكه او نيز مانند ما انسانى عادى است؛ بنابراين مراجعه به حالات بزرگان و مطالع زندگى آنان مى‌تواند براى‌

[1]. نهج البلاغه، نامه 45، ص 416.

[2]. همان.

ما آموزنده باشد.[1]سعى كنيد مطالعه حالات و شخصيت بزرگان را- در دوران طلبگى، تحصيل، تدريس، زعامت و جنبه هاى مختلف ديگرى كه در زندگى ايشان وجود داشته است- جزو برنامه مستمر خود قرار دهيد؛ چراكه واقعاً آموزنده است و نقش به سزايى در بهبود روحيه طلبگى شما خواهد داشت. بحمد الله تعالى كتابهاى فراوانى در اين رابطه وجود دارد مانند: «اعيان الشيعه» نوشته مرحوم سيد محسن جبل عاملى (ره) تعالى كه بيشتر از چهل جلد مى‌باشد. ايشان در اين كتاب شرح حال همه بزرگان شيعه را از ابتدا تا زمان حيات خودشان نوشته‌اند. يا كتابهايى كه مرحوم آقا بزرگ تهرانى (ره) تعالى علاوه بر كتاب «الذريعه الى تصانيف الشيعه» نوشته است كه هر كدام اسم خاصى داشته و در شرح حال علما است. يا كتابهاى مختصرى مانند: «الكنى والالقاب» يا كتاب «فوائد الرضويه» مرحوم محدث قمى (ره) تعالى كه كتاب بسيار خوبى است يا «روضات الجنات» و كتابهاى ديگرى كه انسان را در مورد زندگى اين بزرگان راهنمايى مى‌كند. البته به هر گفته و نوشته‌اى نمى‌توان اعتماد كرد و مى‌بايست از كتب مستند و متقن بهره جست.

بى‌شك مطالعه، نوشتن و مباحث علمى مقدارى خستگى را به دنبال دارد؛ اما مطالعه زندگى بزرگان اين‌طور نيست و نه تنها موجب خستگى نمى‌شود، بلكه به خاطر جاذبه خاصّى كه دارد، شخص به آن علاقه‌مند مى‌شود و دوست دارد بداند كه در زندگى ايشان چه فراز و نشيبهايى بوده است؟ در جوانى به چه مراحلى رسيده؟ و در سنين بالاتر چه وضعيتى براى ايشان پيش آمده است؟ در زمان پيرى و كهولت چه حالاتى پيدا كردند؟ چه خدماتى انجام دادند؟ چه تأليفاتى داشتند؟

[1]. عن أميرالمؤمنين (ع): أَى بُنَىَّ! إِنِّى وَ إِنْ لَمْ أَكُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ كَانَ قَبْلِى فَقَدْ نَظَرْتُ فِى أَعْمَالِهِمْ وَ فَكَّرْتُ فِى أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِى آثَارِهِمْ حَتَّى عُدْتُ كَأَحَدِهِمْ بَلْ كَأَنِّى بِمَا انْتَهَى إِلَى مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذَلِكَ مِنْ كَدَرِهِ وَ نَفْعَهُ مِنْ ضَرَرِه .... (نهج البلاغه، نامه 31، ص 391) پسرم! درست است كه من به اندازه پيشينيان عمر نكرده‌ام، امّا در كردار آنان نظر افكندم و در اخبارشان انديشيدم و در آثارشان سير كردم تا آنجا كه گويى يكى از آنان شده‌ام، بلكه با مطالعه تاريخ آنان، گويى از اوّل تا پايان عمرشان با آنان بوده‌ام، پس قسمت‌هاى روشن و شيرين زندگى آنان را از دوران تيرگى شناختم و زندگانى سودمندشان را با دوران زيانبارش شناسايى كردم.

چه كمكهايى به فقرا و مستضعفين داشتند؟ برخوردشان با حوزه ها و طلبه ها چگونه بوده است؟ و ....

يكى از بهترين الگوها امام بزرگوار قدس سره است! واقعاً وقتى زندگى مرحوم امام را از تولد تا آخرين لحظات عمر، مطالعه مى‌كنيم، مى‌بينيم چه تحولات عظيمى در زندگى اين شخصيت بزرگ به وجود آمده است؟! منشأ اين تحولات چه بود؟ عقيد او تا چه حد راسخ ومحكم بود! چقدر به مسائل عبادى توجه داشت! گاهى در زندگى ايشان به صحنه‌هايى برخورد مى‌كنيم كه شايد به صورت طبيعى به راحتى از كنار آنها مى‌گذريم.

گاه انسان وقتى كسالت مختصرى پيدا مى‌كند، ديگر حوصله ندارد حتى نماز واجبش را با آب وتاب و رعايت مستحبات بخواند و صرفاً جهت رفع تكليف نماز مى‌خواند و در اين حالت ديگر به ياد نماز شب هم نخواهد بود. اما در آخرين روزهايى كه مرحوم امام در بيمارستان بسترى بودند، از حالات معنوى ايشان در شب، فيلمبردارى كردند، البته بعداً فرمودند: متوجه دوربين نبودم والّا امكان نداشت اجازه دهم چنين فيلمهايى گرفته شود.

امام با آن كهولت سن، پس از عمل جراحى و در حالى كه سِرُم در دستشان بود نماز شب خود را ايستاده و با توجه و عنايت كامل خواندند. انسان در ابتدا به صورت سطحى از اين مسأله مى‌گذرد اما با كمى دقت، از اين همه تعبّد نسبت به مستحبات اسلامى- خصوصاً نماز شب- متعجب مى‌شود. اينها قابل مطالعه و فكر است و انسان بايد از اين موارد عبرت بگيرد.

من گاهى از مرحوم حاج آقا مصطفى- كه رفاقتمان از همان دوران طفوليت بود و سالها با هم مباحثه مى‌كرديم- در مورد حالات مرحوم امام سؤال مى‌كردم و هدفم اين بود كه ايشان را بيشتر بشناسم.

حاج آقا مصطفى (ره) جريان جالبى را براى من نقل كردند. گفتند: يك روز طلبه‌اى نزد من آمد و مرا واسطه كرد تا از امام (قدس) براى او كمك مالى بگيرم. من رفتم خدمت ايشان و عرض كردم: مثل اين كه فلان طلبه به كمك مالى شما احتياج دارد، ديدم ايشان اعتنايى نكردند و حرفى نزدند؛ مدتى گذشت، باز من براى مرتب‌

دوم به‌

ايشان عرض كردم كه فلان طلبه به كمك مالى شما نياز دارد و من را واسطه قرار داده است. باز ايشان اعتنا نكردند و هيچ حرفى نزدند، ما هم حرفى نزديم؛ باز براى مرتب سوم آن طلبه مراجعه كرد و من مجبور شدم، رفتم خدمت ايشان و به ايشان عرض كردم: آقا! اين بار سوم است كه من خدمت شما عرض مى‌كنم، فلان طلبه به كمك مالى شما نياز دارد، به ايشان كمكى كنيد. ايشان فرمودند: مصطفى!، آن گَنْجه مملّو از پول است. كليد آن هم نزد من است، اين كليد را به تو مى‌دهم، هر مقدار كه مى‌خواهى از آن پول بردار و به او بده؛ اما به شرطى كه روز قيامت خودت جوابش را بدهى و كارى به من نداشته باشى؛ اگر مى‌توانى جوابش را بدهى اين كليد و اين هم پول، اما اگر نمى‌توانى، ديگر اصرار نكن. مرحوم حاج آقا مصطفى گفت: ما فهميديم كه قضيه از چه قرار است. مرحوم امام معتقد بودند كه آن طلبه متدين نيست، درس هم نمى‌خواند، طلبه‌اى است كه يا مستحق نيست يا دنبال امور ديگرى است، حالا از هر طريقى بود امام به وضع او آشنايى كامل داشت؛ ولى ما او را نمى‌شناختيم.

انسان وقتى نظير اين مطالب را مى‌شنود يا در كتابها مطالعه مى‌كند. بدون شك در روحش اثر خاصى ايجاد مى‌شود.

بنابراين، مطالع حالات معصومين: و بزرگان را يكى از برنامه هاى مطالعاتى خود قرار دهيد؛ چراكه انسان بسيار تحت تأثير حالات پيشوايان قرار مى‌گيرد.

والسلام عليكم و رحمه الله و بركاته‌

درس چهل و دوم‌[1]محبّت راه نفوذ در دلهاى مردم‌

قَالَ أبُو مُحَمَّد الْحَسَنُ بْنُ عَلِىٍّ (ع):

«الْقَرِيبُ مَنْ قَرَّبَتْهُ الْمَوَدَّهُ وَ إِنْ بَعُدَ نَسَبُهُ وَ الْبَعِيدُ مَنْ بَعَّدَتْهُ الْمَوَدَّهُ وَ إِنْ قَرُبَ نَسَبُهُ لَا شَىْ‌ءَ أَقْرَبُ إِلَى شَىْ‌ءٍ مِنْ يَدٍ إِلَى جَسَدٍ وَ إِنَّ الْيَدَ تَغُلُّ فَتُقْطَعُ وَ تُقْطَعُ فَتُحْسَم».[2]

حضرت امام حسن مجتبى (ع) فرمود: شخص نزديك به انسان كسى است كه دوستى او موجب نزديكى او شده باشد، گرچه فاصله نژادى‌اش زياد باشد و بيگانه كسى است كه از دوستى دور شده باشد؛ گرچه خويشاوندِ نزديك باشد. چيزى از دست به انسان نزديك‌تر نيست، دست كه خيانت كند قطع مى‌شود، و پس از قطع شدن، آن موضع را مى‌سوزانند و با آهن داغ مى‌كنند تا خون بند آمده و بدن سالم بماند.

در كتاب وسائل الشيعه، باب حج، به مناسبت سفر حج، به مطالبى از قبيل وظايف يك مسلمان از نظر جنبه هاى اخلاقى و اجتماعى و همچنين در معاشرتها- اعم از واجب و مستحب- پرداخته است. جالب اين كه، اين مطالب بيش از نيمى از آن كتاب را به خود اختصاص داده و عناوينى را در اين ابواب مطرح مى‌كند كه به‌

[1]. اين درس در جلسه چهارصد و دهم درس خارج اصول معظم له ايراد گرديده است.

[2]. عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَهَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ زِيَادٍ التَّمِيمِى عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِىٍّ (ع): .... (وسائل‌الشيعه، ج 12، ص 52)