کتاب اخلاق فاضل

درس نهم‌[1]بلايا و خوشى‌ها

قال أَبوعَبْدِ اللَّهِ (ع): «إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَيْراً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنَقِمَهٍ وَ يُذَكِّرُهُ الِاسْتِغْفَارَ وَإِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ شَرّاً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنِعْمَهٍ لِيُنْسِيَهُ الِاسْتِغْفَارَ وَ يَتَمَادَى بِهَا وَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: (سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ «بِالنِّعَمِ عِنْدَ الْمَعَاصِى)».[2]

حضرت صادق (ع) مى‌فرمايد: هنگامى كه خداوند متعال در مورد بنده‌اى [از بندگانش‌] اراده خير مى‌كند، عنايت و توجهى به او مى‌كند كه حتّى در زمان ارتكابِ معصيت نيز مشمول آن عنايت و توجه است؛ به اين كيفيت كه اگر گناهى از آن بنده صادر شود، خداوند او را به بلا و گزندى مبتلا مى‌كند تا بر اثر ابتلاى به آن ناراحتى توجهش به خداوند جلب شود و متذكر استغفار و عذرخواهى شود و نسبت به آن گناه، از خداوند تبارك و تعالى طلب غفران و عفو داشته باشد.

اما در مقابل «

إِذَا أرَادَ بِعَبْدٍ شَرّاً فَأذْنَبَ ذَنْباً

» اگر خداوند تبارك و تعالى عنايت و توجّه خود را از بنده‌اى دريغ داشت، هنگام معصيت يا پس از ارتكاب گناه با او به گونه ديگرى معامله مى‌كند؛ به اين صورت كه نعمتى را به او عنايت مى‌كند تا بر اثر

[1]. اين درس در جلسه «نود و ششم» و «يكصد و ششم» خارج اصول معظم له ايراد گرديده است.

[2]. عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِى بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِاللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ السِّمْطِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) .... (كافى، ج 2، باب الاستدراج، ص 452)

سرگرم شدن به آن نعمت، توجّهش به خداوند متعال كم شود و استغفار و عذرخواهى را از ياد ببرد و گمان كند كه انجام گناه، نه تنها هيچ عكس العملى در زندگى او ندارد، بلكه ارتكاب گناه، موجب چنين نعمتى شده است و چه بسا در كجروى خود اصرار ورزد.

حضرت در ادامه، با استفاده از آيه شريفه‌(سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ‌)[1]نعمتهايى را كه در زمان معصيت و پس از آن نصيب انسان مى‌شود استدراج معرفى مى‌كند: «

اىْ بِالنِّعَمِ عِنْدَ الْمَعَاصِى»؛[2]

دنبال هر معصيتى نعمتها به جانب او سرازير مى‌شوند تا نعمتِ استغفار را از ياد او ببرند، توجّهش را به خداوند كم كنند تا روز به روز حالت انحطاط و تنزّل بيشترى براى او ايجاد شود.

شبيه اين معنا در آيه شريفه ديگرى آمده است كه مى‌فرمايد:

(وَلايَحْسَبَنَّ الَّذينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلى لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلى لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهين)؛[3]

آنان كه گناه مى‌كنند و به معارف بلند الهى كفر مى‌ورزند و راه طغيان را پيش مى‌گيرند، توهم نكنند مهلتى كه ما به ايشان مى‌دهيم، به نفعشان است، بلكه اين مهلت، اين اطاله عمر و اين توجه و عنايت براى اين است كه گناه بيشترى از آنان سربزند و براى آنان، عذاب خواركننده‌اى آماده شده است.[4]

[1]. اعراف، آيه 182.

[2]. عَنِ النَّبِىِّ (ص): إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّهَ يُعْطِى الْعَبْدَ مَا يُحِبُّ وَ هُوَ مُقِيمٌ عَلَى مَعْصِيَتِهِ فَاعْلَمُوا أَنَّ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ لَهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُون). (إرشاد القلوب إلى الصواب، ج 1، ص 75) هرگاه ديديد خداى متعال آنچه را بنده دوست دارد به او مى‌دهد در حالى كه آن بنده به گناه و معصيت خود ادامه مى‌دهد، بدانيد كه اين استدراجى براى آن بنده است. خداوند مى‌فرمايد: به تدريج از جايى كه نمى‌دانند گرفتار مجازاتشان خواهيم كرد.

[3]. آل‌عمران، آيه 178.

[4]. در مورد استدراج، آيات و روايات بسيارى وارد شده است. معنى استدراج (غافلگيرى تدريجى) همان‌طور كه بيان شد اين است كه خداى متعال بنده را بر اثر اعمال زشتش به تدريج جزا مى‌دهد به نحوى كه خود بنده نمى‌داند و سرگرم نعمت مى‌شود هرگز به ياد ولى نعمت خود نمى‌افتد و به نعمت‌هاى الهى مغرور مى‌شود تا اين‌كه فرصت از دست او برود و ناگهان نعمت‌ها از او سلب شده و به حسرت مبتلا مى‌گردد.

- (وَ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُون‌وَ أُمْلى لَهُمْ إِنَّ كَيْدى مَتينٌ). (اعراف، آيه 182- 183) آنان‌كه آيات و نشانه‌هاى «توحيد و يگانگى» ما را دروغ پندارند به زودى آنان را به تدريج كيفر مى‌دهيم از آنجايى كه ندانند، «و هرچه گناه كنند ما نعمت را برايشان مى‌افزاييم و آنان هم بر معصيت خود مى‌افزايند و به همين جهت سزاوار عقاب سخت مى‌گردند» و ايشان را «چند روزى» مهلت مى‌دهيم «تا هر كارى بخواهند انجام دهند» همانا مكر (چاره‌جويى) ما سخت و استوار است.

- (فَذَرْنى وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَديثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُون وَ أُمْلى لَهُمْ إِنَّ كَيْدى مَتينٌ). (قلم، آيه 44- 45) [اى رسول! تو كيفر] مكذّبان ومنكران قرآن مجيد را به من واگذاركه ما آنان را از آنجا كه نفهمند [وگمان نعمت كنند] به عذاب سخت مى‌افكنيم.

- سُئِلَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ (ع) عَنِ الِاسْتِدْرَاجِ فَقَالَ: هُوَ الْعَبْدُ يُذْنِبُ الذَّنْبَ فَيُمْلَى لَهُ وَ تُجَدَّدُ لَهُ عِنْدَهَا النِّعَمُ فَتُلْهِيهِ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ مِنَ الذُّنُوبِ فَهُوَ مُسْتَدْرَجٌ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَم. (كافى، ج 2، باب الاستدراج، ص: 452) از امام صادق (ع) در باره معناى استدارج سؤال شد: فرمود: گاه مى‌شود كه كسى مرتكب گناهى مى‌گردد و به او مهلت داده مى‌شود و نعمتش افزون مى‌شود تا هوسرانى‌اش او را از استغفار باز دارد و اين غفلتى است كه شامل او شده در حالى كه نمى‌داند.

- رُوِى عَنْ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ (ع) أَنَّهُ قَالَ: يَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ فَاحْذَرْهُ. (بحارالأنوار، ج 64، باب 12، ص 196) اى انسان! هنگامى كه ديدى پروردگارت پى در پى به تو نعمت مى‌دهد از او حذر كن.

- قَالَ الْحُسَيْنُ (ع): الِاسْتِدْرَاجُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعَبْدِهِ أَنْ يُسْبِغَ عَلَيْهِ النِّعَمَ وَ يَسْلُبَهُ الشُّكْر. (تحف العقول، ص: 245) استدراج خداوند اين است كه به بنده‌اش نعمت فراوان ببخشد و توفيق شكر را از او بگيرد.

- وَ كَانَ مِنْ دُعَائِهِ (ع) فِى يَوْمِ عَرَفَه: ... وَ لَا تَسْتَدْرِجْنِى بِإِمْلَائِكَ لِى اسْتِدْرَاجَ مَنْ مَنَعَنِى خَيْرَ مَا عِنْدَهُ وَ لَمْ يَشْرَكْكَ فِى حُلُولِ نِعْمَتِهِ بِى. (الصحيفه السجاديه، دعاى 47، ص 210) حضرت زين العابدين (ع) ضمن دعايى مى‌فرمايد: ... با مهلت دادن به من به تدريج و كم‌كم سزاوار عقابم مفرما؛ مانند سزاوار كيفر شدن تدريجى كسى كه مرا از خير و نيكى آنچه نزد او است باز داشته و بى‌بهره گردانيده و حال آن‌كه در رسيدن نعمت او به من شريك تو نبوده است.

در اين روايت حضرت صادق (ع) نكات قابل توجّهى وجود دارد:

1- نزول نعمت نبايد انسان را فريب دهد كه چون مثلًا محبوب خداوند بوده و خداى متعال از او راضى است اين نعمتها را به سويش سرازير كرده است.

در نقطه مقابل، انسان گاهى از اوقات تصور مى‌كند وقتى رنج و ناراحتى به او روى مى‌آورد اين نشانه كم لطفى خداوند تبارك و تعالى در مورد او است،[1]در

[1]. عَنْ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ (ع): مَنْ ضُيِّقَ عَلَيْهِ فِى ذَاتِ يَدِهِ فَلَمْ يَظُنَّ أَنَّ ذَلِكَ حُسْنُ نَظَرٍ مِنَ اللَّهِ لَهُ فَقَدْ ضَيَّعَ مَأْمُولًا وَ مَنْ وُسِّعَ عَلَيْهِ فِى ذَاتِ يَدِهِ فَلَمْ يَظُنَّ أَنَّ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ مِنَ اللَّهِ فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفا. (بحار الأنوار، ج 69، باب 94، ص 1؛ تحف العقول، ص 200) كسى كه تنگدست شد و آن را لطف و عنايت خدا به حساب نياورد پاداشى (اخروى) را كه براى او اميد آن مى‌رفت تباه ساخته. و به عكس، آن كسى كه گشايشى در مالش پديد آمد، و آن را چون دامى پنهان و تدريجى قلمداد نكرد خود را از مسأله خطرناكى ايمن دانسته است.

حالى كه بر حسب اين روايت، مطلب كاملًا بر عكس است؛ يعنى ممكن است نقمت، نشانه عنايت و نعمت خداوند متعال باشد.

2- به طور عادى و طبيعى، انسانى كه در ناز و نعمت باشد، هر چه نعمت بيشترى به او داده شود از توجهش به خداوند تبارك و تعالى كاسته خواهد شد؛ بنابراين از اين روايت بايد اين درس را هم بگيريم كه مبادا نعمت‌ها ما را از خداوند دور كند، و نعمتها نبايد باعث شود كه انسان، خداوند را فراموش كند؛ هرچند چنين اقتضايى در ذات نعمت وجود دارد. انسان در حالت ابتلا به مشكلات توجّهش به خداوند فراوان است؛ ولى در حال توانگرى و رفاه، كمتر به خداوند توجّه مى‌شود؛ حال آن‌كه انسان چه در حال نعمت و چه درحال نقمت بايد به خداوند تبارك وتعالى توجه كامل داشته باشد؛ يعنى آن‌گونه كه همواره در حال نقمت، خواهان رفع گرفتارى خود از خداوند متعال است بايد در حال نعمت نيز به عنوان سپاس و به عنوان شكرِ منعم به او توجه كامل داشته باشد.

پرسش:

3- نكته سوم را در قالب يك پرسش و پاسخ مطرح مى‌كنيم:

مقصود از

«إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَيْراً

» در مقابل «

إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ شَرّاً

» چيست؟ خداوند چگونه نسبت به يك بنده، اراده خير و نسبت به بنده ديگر اراده شرّ مى‌كند؟! آيا اين امر تنها به اراده خداوند متعال بستگى دارد؟! يعنى خداوند دلش مى‌خواهد نسبت به بنده اى اراده خير كند، بدون اين‌كه آن عبد خصوصيّت و مزيّتى داشته يا مقتضاى اين اراده در او محقّق باشد و نسبت به عبدى اراده شرّ مى‌كند، بدون اين‌كه خصوصيّت و قابليتى در او وجود داشته باشد؛ آيا مسأله اين‌گونه است؟! آيا در اين صورت جبر به وجود نمى‌آيد؟!

پاسخ:

خير، چنين نيست!

«إرادَهُ الخير و إرادَهُ الشَّر

»؛ نفس اراده تكوينى خداوند تبارك‌

و تعالى است و مانند امور تكوينى ديگر از محدوده اسباب و مسببات بيرون نيست.

مراد از كلمه «اراده» و اين سنخ تعبيرات، اراده تكوينى است؛ چراكه معناى اراده تشريعى، جعل و تشريع نفس احكام و مقررات است؛ به همين جهت از آنها به اراده تشريعى تعبير مى‌كنند.

اگر گفتيم: «أَرادَ اللهُ مِنّا بِالصَّلاه» در اراده تشريعيه خداوند، غير از نفس تشريع و احكام چيز ديگرى نيست، ولذا «أَرادَ اللهُ مِنّا بِالصَّلاه» يعنى: «خاطَبَنا بِقُولِهِ تَعالى: أَقيموُا الصَّلاه و أَوجَبَ عَلَيْنا الصَّلاه». چنين نيست كه يك «أَقيموُا الصَّلاه» داشته باشيم و يك اراده تشريعى هم كنار آن داشته باشيم.

اما اراده مطرح شده در اين روايت مانند اراده اى است كه در آيه تطهير مطرح شده است:

(إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً).[1]

بى‌شك منظور از اراده در اين آيه، اراده تكوينيه است و الّا در اراده تشريعيه هيچ فرقى ميان اهل‌بيت (ع) و ديگران وجود ندارد.[2]اراده تكوينيه به اذهاب رجس و به تطهير آنها تعلّق گرفته است.

[1]. خداوند فقط مى‌خواهد پليدى و گناه را از شما اهل بيت دور كند و كاملًا شما را پاك سازد. (أحزاب، آيه 33)

[2]. آيا اراده الهى در اينجا تكوينى است يا تشريعى؟

منظور از اراده تشريعى همان اوامر و نواهى الهى است؛ به عنوان مثال، خداوند از ما نماز، روزه، حج و جهاد خواسته است كه اين، اراده تشريعى است. معلوم است كه اراده تشريعى به افعال ما تعلق مى‌گيرد نه افعال خداوند؛ در حالى كه در آيه فوق، متعلق اين اراده، افعال خدا است، مى‌گويد: خدا اراده كرده است كه پليدى را از شما ببرد؛ بنا بر اين چنين اراده‌اى بايد تكوينى و مربوط به خواست خداوند در عالم تكوين باشد. افزون بر اين، مسأله اراده تشريعى نسبت به پاكى و تقوا، انحصار به اهل‌بيت: ندارد؛ زيرا خدا به همه دستور داده است پاك و با تقوا باشند و اين مزيتى براى آنان نخواهد بود؛ زيرا همه مكلفان مشمول اين فرمان هستند.

اين نيز مسلم است كه رجس در اينجا به معناى پليدى ظاهرى نمى‌باشد؛ بلكه اشاره به پليديهاى باطنى است و اطلاق اين كلمه هرگونه انحصار و محدوديت را در شرك و كفر و اعمال منافى عفت و مانند آن نفى مى‌كند و همه گناهان و آلودگيهاى عقيدتى و اخلاقى و عملى را شامل مى‌شود. (تفسير نمونه، ج 17، ص: 303)

شايد اين اشكال به ذهن شما برسد كه وقتى اراده تكوينى خداوند متعال به چيزى تعلق گرفت، آن چيز لامحاله بايد تحقق پيدا كند وديگر تفكيك اراده از مراد، محقّق نخواهد شد!

در پاسخ مى‌توان گفت: نكته‌اى كه هم در اين روايت و هم درآيه تطهير وجود دارد، اين است كه فعل اهل بيت (ع) و فعل من و شما متعلق اراده تكوينيه خداوند نيست؛ بلكه آنچه متعلَّق اراده تكوينيه خداوند متعال است، عمل خود خداوند است.

آيه شريفه نمى‌فرمايد:«يُريدُ اللَّهُ لِيَذْهَبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ‌»، بلكه مى‌فرمايد:(لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ‌)، «اذْهابْ»، فعل الهى است و در(يُطَهِّرَكُمْ‌)، اين «مطهِّريت»، عملِ خود خداوند است.

اراده تكوينى، به فعل الهى تعلق گرفته است، نه اينكه به نماز خواندن من تعلق گرفته باشد؛ چراكه اگر اراده تكوينيه به نماز خواندن من متعلّق شد، من ديگر قدرت ترك نماز را نخواهم داشت.[1]والسلام عليكم و رحمه الله و بركاته‌

[1]. نكته ديگرى كه بايد به دقت متوجه آن بود اين است كه اراده تكوينى كه به معناى خلقت و آفرينش است در اينجا به معناى مقتضى است نه علت تامه تا موجب جبر و سلب اختيار گردد.

توضيح اين‌كه: مقام عصمت به معناى يك حالت تقواى الهى است كه به امداد پروردگار در پيامبران و امامان ايجاد مى‌شود اما با وجود اين حالت، چنان نيست كه آنان نتوانند گناه كنند؛ بلكه قدرت اين كار را دارند و با اختيار خود از گناه چشم مى‌پوشند؛ درست همانند يك طبيب بسيار آگاه كه هرگز يك ماده بسيار سمى را كه خطرات جدى آن را مى‌داند نمى‌خورد با اين‌كه قدرت بر اين كار دارد؛ اما آگاهيها و مبادى فكرى و روحى او سبب مى‌شود كه با ميل و اراده خود از اين كار چشم بپوشد.

اين نكته نيز لازم به يادآورى است كه اين تقواى الهى موهبت ويژه‌اى است كه به پيامبران داده شد نه به ديگران، ولى بايد توجه داشت كه خداوند اين امتياز را به خاطر مسئوليت سنگين رهبرى به ايشان داده است؛ بنابراين امتيازى است كه بهره آن عايد همگان مى‌شود و اين عين عدالت است؛ درست مانند امتياز خاصى است كه خداوند به سلول‌هاى چشم داده كه تمام بدن از آن بهره مى‌گيرد، از اين گذشته به همان نسبت كه پيامبران امتياز دارند و مشمول مواهب الهى هستند مسئوليتشان نيز سنگين است و ترك اولاى آنان معادل گناه بزرگ افراد عادى است و اين مشخص‌كننده خط عدالت است. نتيجه اين‌كه: اين اراده يك اراده تكوينى است در حد يك مقتضى (نه علت تامه) و در عين حال نه موجب جبر است و نه سلب مزيت و افتخار. (همان) ر. ك: كتاب‌هاى ديگر مانند كتاب: چهره‌هاى درخشان در آيه تطهير، نوشته حضرت آيه الله العظمى فاضل لنكرانى.

درس دهم‌[1]مشيت، قضا و امتحان الهى‌

عَنْ أَبِى عَبْدِاللَّهِ (ع) قَالَ (ع)

«مَا مِنْ قَبْضٍ وَ لَا بَسْطٍ إِلَّا وَ لِلَّهِ فِيهِ مَشِيَّهٌ وَ قَضَاءٌ وَ ابْتِلَاء».[2]

اين حديث شريف اگر چه كوتاه به نظر مى‌رسد، ولى بسيار ارزنده، مفيد و پر مغز است.

ترجمه مختصر روايت اين است كه در هر تنگنا و فشارى و هر توسعه وگشايشى كه در زندگى فرد يا افرادى به وجود مى‌آيد، هم مشيّت و قضا و قدر الهى و هم ابتلا و امتحان خداوند وجود دارد.

اولًا؛ ظاهر روايت اين است كه هر سه مورد مشيت، قضا و ابتلاى خداوند، هم در صورت قبض و هم در صورت بسط وجود دارد.

ثانياً؛ عموم روايت، مفيد اين معنا است كه خداوند تبارك و تعالى در تمام تحولات و قبض و بسطهاى فردى و اجتماعى نقش دارد؛ هم به صورت مشيّت، هم به صورت قضا و هم به صورت امتحان.

مشيّت و قضا تنها به ذات مقدس خداوند تبارك و تعالى انتساب دارد و در

[1]. اين درس در جلسه دويست و پانزدهم خارج اصول معظم له ايراد گرديده است.

[2]. عَلِى بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِالرَّحْمَنِ عَنْ حَمْزَهَ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّيَّارِ عَنْ أَبِى‌عَبْدِاللَّهِ (ع) قَالَ: .... (كافى، ج 1، باب الابتلاء والاختبار، ص 152)

رابطه با او است؛ اما ابتلا و امتحان دو طرفه است؛ از يك سو به خداوند تبارك و تعالى مر بوط است و از سوى ديگر به ما و افراد و جامعه مربوط مى‌شود.

ثالثاً؛ اين ابتلاها، امتحان‌ها و تحوّلات براى اتمام حجت با انسان است نه اين‌كه مطلب مجهولى را براى خداوند معلوم كند؛ زيرا درباره ذات بارى تعالى چنين چيزى قابل تصور نيست؛ اين امتحانها شبيه امتحانى است كه يك استاد از شاگرد خود مى‌گيرد. معمولًا استاد وضع علمى شاگرد خود را مى‌داند؛ اما از او امتحان مى‌گيرد تا به او بفهماند، او را روشن كند و از جهالت بيرون آورد[1]؛ زيرا غالب انسانها در رابطه با خود ناآگاه هستند و اتفاقاً شايد ناآگاهيهاى انسان نسبت به خودش از ناآگاهيهاى او نسبت به ديگران بيشتر باشد.

دليل اين ناآگاهى اين است كه:

اولًا؛ انسان خيلى نمى‌خواهد در باره خودش فكر كند و خود را در ترازوى سنجش قرار دهد.

ثانياً؛

«حبّ الشّى‌ء يعمى ويصمّ»

؛[2]بارزترين و بهترين مصداق اين‌كه محبت نسبت‌

[1]. عَنْ أَبِى‌عَبْدِاللَّهِ (ع) قَالَ: لَيْسَ شَىْ‌ءٌ فِيهِ قَبْضٌ أَوْ بَسْطٌ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَوْ نَهَى عَنْهُ إِلَّا وَ فِيهِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ابْتِلَاءٌ وَ قَضَاء. (توحيد صدوق، ص 354، باب 57) از آنچه خداوند به آن امر فرموده يا از آن نهى كرده، كه در آن گرفتگى يا گشايشى باشد چيزى نيست مگر آن‌كه از جانب خداى عز و جل در آن آزمايش و قضايى وجود دارد.

قبض و بسط تقريباً مانند حركت و سكون است و داراى معناى عامى است كه بيشتر اوضاع و احوال خلق را شامل مى‌شود؛ زيرا قبض و بسط خداوند نسبت به دارايى مردم، فقر و غناى آنان است و نسبت به نفوسشان، غم و شادى‌شان و نسبت به بدنشان، مرض و تندرستى‌شان و نسبت به كردارشان، خذلان و توفيق ايشان و نسبت به دعايشان، اجابت و عدم اجابت آن است و همچنين ساير جهات انسان از معناى قبض و بسط خارج نيست. دراين روايت اين قبض و بسط به امر و نهى خدا مقيد شده است و به امورى مختص مى‌شود كه مربوط به شرع و دين باشد و خداوند در آن نهى يا فرمانى داشته باشد؛ مانند فقر و غنا و صحت و مرض كه انسان در حالت فقر و مرض به صبر و شكيبايى مأمور است و در حال صحت و ثروت به پرداخت حقوق واجب و به دستگيرى از فقرا و صله رحم و مانند آن موظف شده است، پس تمامى اين گونه احوال بندگان اولًا به خواست و حكم خداوند است و ثانياً خداوند با همين امور بندگانش را آزمايش و امتحان مى‌كند نه براى آن‌كه خودش از حال آنان با خبر شود؛ زيرا او علام الغيوب است بلكه براى آن است كه استحقاق ثواب يا عقاب را به خودشان بفهماند و حجت را بر ايشان تمام كند.

[2]. عن النبى (ص): حُبُّكَ لِلشَّىْ‌ءِ يُعْمِى وَ يُصِم. (من لا يحضره الفقيه، ج 4، ص 376) دوستى تو نسبت به چيزى تو را كور و كر مى‌كند؛ يعنى چون چيزى را دوست بدارى، نه عيبهاى آن را مى‌بينى و نه سخن عيب‌بينان را درباره آن مى‌شنوى، اين است كه درباره آن كور و كر مى‌شوى.

- قَالَ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ (ع): عَيْنُ الْمُحِبِّ عَمِيَّهٌ عَنْ مَعَايِبِ الْمَحْبُوبِ وَ أُذُنُهُ صَمَّاءُ عَنْ قُبْحِ مَسَاوِيهِ. (تصنيف غررالحكم و دررالكلم، ص 478) چشم عاشق از ديدن معايب محبوب كور است و گوشش از شنيدن زشتيهاى او كر.

- عن أميرالمؤمنين (ع): مَنْ عَشِقَ شَيْئاً أَعْشَى بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ يَنْظُرُ بِعَيْنٍ غَيْرِ صَحِيحَهٍ وَ يَسْمَعُ بِأُذُنٍ غَيْرِ سَمِيعَهٍ قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ وَ أَمَاتَتِ الدُّنْيَا قَلْبَهُ وَ وَلِهَتْ عَلَيْهَا نَفْسُهُ فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَلِمَنْ فِى يَدَيْهِ شَىْ‌ءٌ مِنْهَا حَيْثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَيْهَا وَ حَيْثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَيْهَا لَا يَنْزَجِرُ مِنَ اللَّهِ بِزَاجِرٍ وَلَا يَتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظ. (نهج البلاغه، خ 109، ص 159) كسى كه عاشق چيزى شود چشم خود را كور و قلب خود را بيمار كرده است عاشق با چشمى نادرست مى‌بيند وبا گوشى ناشنوا مى‌شنود، شهوات، عقل او را از كار مى‌اندازد و دنيا قلب او را مى‌كُشد و نفس او خواستار بى‌چون و چراى آن مى‌شود. عاشق دنيا، بنده دنيا مى‌شود و بنده كسانى كه چيزى از دنيا در دست دارند، دنيا به هرسو رود او نيز به همان‌سو مى‌رود و به هر جا رو كند به آنجا رو مى‌كند، هيچ بازدارنده‌اى خدايى نمى‌تواند او را از بدى بازدارد و از هيچ اندرزگويى نمى‌تواند اندرز بگيرد.