مشكل گشايى مشكل گشاي اخلاق فرماندهى و مديريت 138 پاداش گره گشايى ص : 137 ى، يعنى آسان كردن كارهاى دشوار و غالب آمدن بر آنها. «1» پس مشكل گشا كسى است كه گره از دشواريهاى فكرى و عملى مردم بگشايد و آنان را در رسيدن به اهداف انسانى و سعادت، كمك نمايد.
در فرهنگ اسلام، از مشكل گشايى با عنوان «تَفْريجُ كَرْبِ الْمُؤمِن» ياد شده و در شمار خصلتهاى بارز انسانى آمده است.
ضرورت و اهميت طبيعت زندگى در اين دنيا چنين است كه در زندگى فردى و اجتماعى افراد، گاه و بى گاه، مشكلات خرد و كلان، خودنمايى مىكند؛ برخى از اين مشكلات، توسط افراد مبتلا قابل حل است و لى برخى از مشكلات بايد با كمك ديگران، برطرف گردد و در اينجا شركت افراد خيّر و خوش طينت كارگشاست.
آدمى بايد نسبت به مشكلات زندگى افراد فاميل، همسايگان، همكاران، زيردستان، هموطنانو حتّى همنوعان در ديگر كشورها حساسيت داشته باشد و در حل آنها پيشقدم باشد. چنين روحيهاى تا آنجا اهميت دارد كه رهبر بزرگوار اسلام، حضرت محمد (ص) مىفرمايد:
«مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يُنادى يا لِلْمُسْلِمينىَ فَلَمْ يُحْبِبْهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِمْ» «1» هر كس بشنود مردى مسلمانان را به فرياد مىطلبد ولى به فريادش نرسد، مسلمان نيست. امير مؤمنان (ع)، برطرف ساختن نياز ديگران را نعمتى الهى دانسته، مىفرمايد:
«انَّ حَوائِجَ النَّاسِ الَيْكُمْ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ» «2» همانا نياز مردم به شما، نعمتى است از ا برايتان.
و مؤمن خردمند نه تنها از مشكلات مردم خسته و دلگير نمىشود بلكه چون آن را نعمت الهى مىداند، به دنبال آنها مىگردد تا با برطرف ساختن هر مشكلى، بر نعمت جديدى دست يابد.
امام باقر (ع) نيز در اهميت اين عمل خداپسندانه مىفرمايد:
«ثلاث خصال هن من احب الاعمال الى الله؛ مسلم اطعم مسلما من جوع و فك عنه كربته و قضى عنه دينه» «3» سه خصلت، محبوبترين اعمال در نزد خداست: 1- مسلمانى، مسلمان ديگرى را غذا بدهدو از گرسنگى برهاند؛ 2- گرفتارى اش را برطرف سازد؛ 3- بدهى اش را بپردازد.
سيره معصومين (ع)
از جمله بركات وجود مقدّس معصومين عليهم السلام، مشكل گشايى و غمزدايى از كار و دل مؤمنان است، آن بزرگواران در هر عصرى، سبب آرامش دلها و گشاينده گرههاى كور زندگى و آسان شدن كارها هستند، چنانكه در زيارت جامعه خطاب به آنها مىگوييم:
«بكم ينفس الهم و بكشف العز ... بكم اخرجنا الله من الذيل و فرج عنا عمرات و الكروب» «1» خداوند به سبب شما اندوه را مىزدايد و پريشانى را برطرف سازد ... به سبب شما ما را از زبونى رهانيده و اندوههاى جانكاه ما را زدوده است. سيره و روش آن بزرگواران اين چنين بود كه به هيچ نيازمندى، پاسخ منفى نمىدادند و از كنار هيچ مشكلى، بى تفاوت عبور نمىكردند. يكى از ياران رسول خدا (ص) مىگويد:
«پيامبر (ص) هيچ وقت در اقدام وهمراهى كردن با پا برهنگان و مساكين و در رفع نياز و مشكل آنان دريغ نورزيد و تكبّر نكرد.» «2» ابى رافع- صحابى پيامبر (ص)- مىگويد:
رسول خدا (ص) بدهكار را در زمينه پرداخت قرض، كمك مىكرد، تنگدست را نجات مىداد و هيچ كس را از بخشش خود بى نصيب نمىساخت و در زمان قحطى، به ديگران مىبخشيد، همين طور از ياران تهيدست خود، پذيرايى مىكرد و به آنان كه قصد سفر داشتند، خرجى راه مىپرداخت. «3» سعيد بن قيس همدانى مىگويد:
روزى در شدت گرما، امير مؤمنان (ع) را در سايه ديوارى ديدم، عرض كردم: امام! در اين گرما اينجا چه مىكنيد؟ فرمود:
«ما خَرَجْتُ الَّا لِاعينَ مَظْلوُماً اوْ اغيثَ مَلْهوفاً» «4» از منزل خارج نشدم جز براى يارى ستمديده با فرياد رسى يك بيچاره! امام حسن مجتبى (ع) مشغول طواف (مستحبى) خانه خدا بود كه شخصى به آن حضرت مراجعه و درخواست نياز كرد. امام (ع) طواف را رها كرد و به حل مشكل او
پرداخت، يك نفر به او اعتراض كرد و گفت: آيا طواف خانه خدا را به خواهش يك نفر، ترك مىگويى؟
امام در پاسخ فرمود:
چرا چنين نكنم؟ در حالى كه پيامبر خدا (ص) فرموده است: «هر كس در پى حاجت برادر مسلمانش برورد و آن را برآورده سازد، ثواب يك حج و عمره را دارد و اگر برآورده نشود، ثواب عمره دارد!» من علاوه بر اينكه به ثواب حج و عمره نايل مىشوم، بازگشته، به طواف خود نيز مىرسم. «1» حفظ آبروى نيازمند مشكل گشا امين مردم است و بايد حرمت و آبروى نيازمندان را پاس دارد و هيچ خدمتى را با آبروى مؤمن برابر نداند و بداند كه لكه دار كردن حيثيت مؤمن، علاوه بر اينكه يك عمل ناجوانمردانه و نابخردانه وگناهى بزرگ است، اجر و پاداش كار انجام شده را نيز پايمال مىكند. قرآن مجيد مىفرمايد:
«يا ايها الذين آمنوا لا تبطلوا صدقاتكم بالمن و الاذى» «2» اى كسانى كه ايمان آوردهايد، صدقههاى خويش را با منّت نهادن و اذيت كردن تباه نسازيد.
بنابراين هر گونه رفع نياز و حل مشكل، آنگاه ارزش دارد كه با منّت، تحقير و توهين توأم نگردد. به همين دليل، جوانمردان عالم سعى مىكنند كار نيك آنان پوشيده باشد و حتى نيازمند هم از آن آگاه نگردد. چنانكه نقل شده: امام سجاد (ع) حدود يكصد خانوار از اهل مدينه را سرپرستى مىكرد و همه نيازمندىهاى آنان را برآورده مىساخت ولى آنان نمىدانستند كه از سوى چه كسى تأمين مىشوند و پس از آنكه امام رحلت فرمودند، به اين نكته پى بردند. «3»
حضرت كاظم (ع) نز به تفقّد مسكينان مدينه مىپرداخت و شبانه پول و كالا به آنان مىرساند به گونهاى كه ندانند اين اموال از سوى چه كسى بوده است. «1» از سوى ديگر مؤمنان آزاده بايد سعى كنند در مرحله اوّل حلمشكل خويش را از خدا بخواهند كه مشكل گشاى حقيقى اوست واگر به ناچار بايد به بندگان او رجوع كرد، پيش هر كس و ناكسى، دست نياز دراز نكنند بلكه حاجت خويش را به كريمان وجوانمردان، عرضه كنند، تا هم زودتر به مقصد برسند و هم حرمت و آبرويشان محفوظ بماند. از اين رو رسول اكرم (ص) به امير مؤمنان (ع) سفارش مىكند كه چنين دعا كند «اللهم لا تحجونى الى شرار خلقك» «2» خدايا مرا به بندگان بدِ خويش محتاج نكن! سخنسراى شيراز را در اين مقام، نكتهاى جالب است:
مرا حاجى اى شانه عاج داد كه رحمت بر اخلاق حجاج باد شنيدم كه بارى سگم خوانده بود كه از من به نوعى دلش مانده بود بينداختم شانه كاين استخوان نمىبايدم، ديگرم سگ بخوان «3» پاداش گره گشايى خصال و اعمال نيك، علاوه بر حسن ذاتى به طور قطعى آثار ارزشمندى نيز در پى دارد كه زيبايى آنها را دوچندان مىكند ويك خوبى سبب خوبيهاى ديگر مىشود، در اينجا برخى از دستاوردهاى گره گشايى را از لابه لاى كلمات حكيمانه معصومين عليهم السلام، مرور مى كنيم:
الف- گره گشايى امام صادق (ع) مىفرمايد:
«ايما مؤمن نفس عن مؤمن كربة و هو معسر يسر الله له حوائجه فى الدنيا و الاخرة» «1» هر مؤمنى، از مؤمن گرفتارى، مشكلى را حل كند، خداوند نيازمنديهاى او را در دنيا وآخرت، برآورده سازد.
ب- شادى روح امام رضا (ع) مىفرمايد:
«من فرج عن مؤمن فرج الله قلبه يوم القيامة» «2» هر كسى در كار مؤمنى گشايش حاصل كند، خداوند در روز قيامت، قلبش را شاد فرمايد.
امام صادق (ع) نيز مىفرمايد:
«من نفس عن مؤمن كربة نفس الله عنه كرب الاخرة و خرج من قبره و هو ثلج الفؤاد» «3» كسى كه مشكل مؤمنى را بگشايد، خداوند مشكلات آخرتش راحل كند و با دلى خنك (و شاد) از قبرش خارج شود.
ج- درجات عالى پيامبر اكرم (
اخلاق فرماندهى و مديريت 145 سرعت عمل ص : 143 ص) مىفرمايد:
«من اغاث اخاه المؤمن حتى يخرجه من هم و كربة و ورطة كتب الله له عشر حسنات و رفع له عشر درجات و اعطاه ثواب عتق عشر نسمات و دفع عنه عشر نقمات و اعد له يوم القيامة عشر شفاعات» «4» هر كس به فرياد برادر مؤمنش برسد و او را از يك غم و مشكل وگرفتارى نجات دهد، خداوند ده حسنه برايش بنويسد، مقامش را ده درجه بالا برد، پاداش آزاد كردن ده
بنده به او عطا فرمايد، ده بدى را از او دور سازد و زمينه شفاعت ده نفر را در قيامت برايش فراهم كند.
د- بهشت و رحمت الهى و در نهايت، انسان مشكل گشا به سبب اين خصلت نيكوى انسانى، مشمول لطف و رحمت الهى قرار گرفته، به بهشت برين وارد خواهد شد.
همان حضرت مىفرمايد:
«من فرج عن اخيه كربة من كرب الدنيا نظر الله اليه برحمة فنال بها الجنة ...» «1» هر كسى يكى از مشكلات دنيوى برادرانش را حل كند، خداوند با ديده رحمت به او بنگرد كه در سايه آن به بهشت الهى نايل آيد.
پرسش 1- مشكل گشايى چيست و مشكل گشا كيست؟
2- سيره معصومين (ع) درباره مشكل گشايى به طور خلاصه توضيح دهيد.
3- رفع نياز و حل مشكل ديگران در چه صورتى ارزشمند است؟
4- وظيفه مؤمنان آزاده در حل مشكل خود چيست؟
5- در روايات براى مشكل گشايى چه پاداشهاى ذكر شده است؟