«استشر اعدائك تعرف من رأيهم مقدار عداوتهم و مواقع مقاصدهم ...» «1» با دشمنانت مشورت كن تا مقدار دشمنى و مقصد شان را از نظرشان بدست آورى.
و در سخنى، مشورت كننده را چنين مىستايد:
«افْضَل النَّاسِ رَأياً مَنْ لا يَسْتَغْنى عَنْ رَأْىِ مُشيرٍ» «2» برترين مردم از نظر رأى و انديشه كسى است كه خود را از ديدگاه مشاور بى نياز نداند.
آثار سودمند مشورت رايزنى و تضارب آرا به طور قطع به پختگى و سنجش همه جانبه كارها كمك مىكند و آثار ارزشمندى به بار مىآورد وبه تعبير امام على عليه السلام:
«جِماعُ الْخَيْرِ فِى الْمُشاوِرَةِ وَ الْأَخَذَ بِقَوْلِ النَّصيحِ» «3» مجموعه خير و بركت در رايزنى و گوش كردن، به سخن نصيحتگر نهفته است.
برخى از آن خير وبركتها عبارت است از:
1- پشتيبانى امام على اخلاق فرماندهى و مديريت 78 كردار ص : 78 عليه السلام:
«الْمُشاوِرَةُ اسْتِظْهارٌ» «4» مشورت كردن، طلب يارى كردن است.
وقتى انسان در كارهاى خود، به ويژه كارهاى مهم، با ديگران به تبادل نظر بپردازد، به طور طبيعى مشاوران را در انجام هر چه بهتر امور سهيم كرده است چرا كه انسان تابع فكر ونظر خويش است و به امورى كه موافق انديشه خود باشد بيشتر اهميت مىدهد و به انجام آن كمك مىكند.
2- بدست آوردن بهترين طرح
گردهم آيى و مشاوره سبب مىشود كه بهترين انديشه به شكل بهترين طرح بروز كند وكارهاى مهم به نحو احسن جامه عمل بپوشد. پيامبر بزرگوار اسلام صلى الله عليه و آله مىفرمايد:
«ما تَشاوَرَ قَومٌ فَطُّ الَّا هُذُوا لِارْشَدِ امْرِهِمْ» «1» هيچ گروهى مشورت نكرد جز آنكه به بهترين برنامه، راه يافت.
3- ايمنى از خطا و پشيمانى اصولًا ملت و كارگزارانى كه با مشورت و رايزنى به رتق و فق امور مىپردازند، كمتر دچار لغزش و تنش و ندامت و ندانم كارى مىشوند و كارهاى آنان به طور معقول به انجام مىرسد و نابسامانى هايشان سامان مىيابد. امير مؤمنان عليه السلام در اين باره نيز مىفرمايد:
«شاوِرْ ذَوِى الْعُقوُلِ تَأمَنِ الزَّلَلَ وَ النَّدَمَ» «2» با خردمندان مشورت كن تا از لغزش و پشيمانى، ايمن گردى.
4- زندگى واقعى حاكمان و كارگزانى كه شخصيت مردم را محترم مىشمرند، به آنان بها مىدهند و آنان را در تعيين سرنوشت خود در اداره مملكت سهيم مىكنند، بر شور و نشاط زندگى مىافزايند و فضاى شاد واميدبخشى را بر زندگى حاكم مىكنند و بر عكس، حاكمان خودرأى و مستبد، ضمن گمراهى و هلاكت خويش، گرد يأس و غم در جامعه مىافشاننند؛ تو گويى ملّت، مردگان متحركى هستند كه طعم شيرين زندگى واقعى را نچشيدهاند. رسول اكرم صلى الله عليه و آله، اين نقش ارزشده مشورت را در كنار دو عنصر ارزشمند ديگر چنين بيان مىكند:
«اذا كانَ امَراءُكُمْ خِيارُكُم وَ اغْنِياءُكُم وَ امْرَكُمْ شَورى بَيْنَكُم فَظَهْرُالْارْضِ خَيْرٌ لَكُم مِنْ بَطْنِها ...» «3»
وقتى فرمانروايان، بهترين هايشان و ثروتمندانتان، سخاوتمندانشان باشند و كارهايتان با مشورت صورت پذيرد، (زندگى) روى زمين برايتان بهتر از (مردن و دفن شدن) زير زمين است.
ويژگىهاى مشاور در روايات اسلامى، مجموعهاى از صفات ارزنده، براى مشاوران، ضرورى شناخته شده كه عبارت است از:
1 و 2- دانش و شايستگى رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مىفرمايد:
«شاوِرُوا الْعُلَماءَ الصَّالِحينَ فَاذا عَزَمْتُمْ عَلَى المْضاءِ ذلِكَ فَتَوَكَّلوا عَلَى اللَّهِ» «1» با دانشمندان شايسته رايزنى كنيد و هرگاه بر انجام آن تصميم گرفتيد، بر خدا توكل كنيد.
3- تجريه امام على صلى الله عليه و آله:
«افْضَلُ مِنْ شاوَرْتَ ذُوالتَّجارِبِ» «2» بهترين كسى كه با آن مشورت مىكنى فرد با تجربه است.
4- خردورزى رسول اكرم صلى الله عليه و آله:
«اسْتَرْشِدُا الْعاقِلُ وَ لا تَعصوُهُ فَتَنْدَمُوا» «3» از خردمند راهنمايى بخواهيد ونافرمانى اش نكنيد كه پشيمان خواهيد شد.
5- تقوا «شاور المتقين الذين يؤثرون الاخرة على الدنيا و يؤثرون على انفسهم فى اموركم» با متقيان مشورت كنيد؛ آنان كه سراى آخرت را بر دنيا ترجيح مىدهند و در كارهايتان، ايثار مىكنند.
6- ترس از خدا سفيان ثورى گويد: خدمت راستگو پسر راستگو- جعفر بن محمد عليهماالسلام- رسيدم و عرض كردم: اى فرزند رسول خدا مرا وصيتى كن. آن حضرت فرمود:
«... شاوِرْ فى امْرِكَ الَّذينَ يَخْشَوْنَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ» «1» در كارهايت با كسانى رايزنى كن از خداوند بزرگ، بيم دارند.
خصلتهاى منفى مشاور در سخنان گهربار معصومين عليهم السلام، صفات منفى مشاور نيز بيان شده و ما را از مشورت با كسانى كه چنين ... حياتى دارند منع كردهاند، از جمله:
1- دروغ امام على عليه السلام:
«لا تَسْتَشِرِ الْكَذّابَ فَانَّهُ كَالسَّرابِ يُقَرِّبُ عَلَيْكَ الْبَعيدَ وَ يُبَعِّدُ عَلَيْكَ الْقَريبَ» «2» با دروغگو مشورت نكن چرا كه او بسان سراب، دور را نزديك و نزديك را دور نشانت مىدهد.
2- تنگ چشمى همان حضرت:
«لا تدخلن فى مشورتك بخيلا فيعدك بك عن القصد و بعدك الفقر» «1» بخيل را در راهزنى خويش راه نده كه تو را از مقصد منحرف مىكند و وعده تنگ دستى مىدهد.
3- بزدلى رسول اكرم صلى الله عليه و آله طى سخنانى به امير مؤمنان عليه السلام چنين سفارش مىكند:
«يا على لا تشاورن حيانا فانه يضيق عليك المخرج » «2» اى على! هيچگاه با شخص ترسو مشورت نكن، كه راه چاره را بر تو مىبندد.
4- حماقت و نادانى امير مؤمنان عليه السلام:
«لا تُشاوِرْ احْمَقَ ...» «3» با احمق مشورت نكن «لا تُشاوِرَنِّ فى امْرِكَ مَنْ يَجْهَلُ» «4» هيچ گاه در امورت با نادان مشورت نكن
پرسش 1- مشورت يعنى چه و چه ضرورتى در زندگى انسان دارد؟
2- چرا پيامبر و اهل بيت عليهم السلام، با ياراو وپيروان خود مشورت مىكردند؟
3- آثار سودمند مشورت را بنويسيد.
4- ويژگىهاى مشاور از ديدگاه روايات را نام بريد.
5- با چه كسانى نبايد مشورت كرد؟
تعظيم شعاير اسلامى «شعاير» جمع شعار يا شعيره به معناى عبادتها، نشانهها و آداب و رسول مذهبى يا ملّى است «1» و «شعاير الهى نشانه هايى است كه خداوند براى اطاعت خويش نصب كرده است.» «2» و مركز و محورى است كه مردم گرد آن اجتماع كرده، خدا را اطاعت و عبادت مىكنند.
شعاير اسلامى ممكن است از نوع كردار، ايّام و اماكن باشد كه به شرح برخى از آنها مىپردازيم:
كردار منظور از شعاير كردارى، اعمالى است كه انجام دادن آنها جنبه شعارى دارد و علامت مسلمانى به حساب مىآيد مانند اذان، نماز جمعه و جماعت، حجّ و الف- اذان نداى مل اخلاق فرماندهى و مديريت 84 كردار ص : 78 كوتى و روح بخش اذان كه فراخوانى عمومى مسلمانان به سوى خداست از شعاير مهم اسلامى محسوب مىشود و در هر صبح و
شام هر مسلمانى را در هر كوى و برزن به نماز و راز و نياز با خدا مىخواند و هر جاى زمين چنين ندايى برخيزد نشانه وجود اسلام و مسلمان در آن ديار است.
به مسلمانان سفارش شده كه شعار اذان را زنده بدارند و در شبانه روز پنج نوبت اذان بگويند و نام و ياد خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله را با صدايى رسا به عمق جانها بفرستند و در پى آن در صفوفى متحد به نماز بايستند.
رسول گرامى اسلام، چهره واقعى مؤذّن را اين گونه ترسيم مىكند:
الْمُؤذَنون اطْوَلُ النَّاسِ اعْناقاًيَوْمَ الْقِيامَةِ. «1» مؤذنان، در روز قيامت، يك سر و گردن از ديگران بلندترند.
و مقام مؤذّن تا آنجا ارجمند است كه جبرئيل- فرشته مقرّب الهى- در شب معراج اذان مىگويد و فرشتگان، به امامت پيامبر صلى الله عليه و آله نماز جماعت برپا مىكنند. «2» مستحب است «مؤذّن» در جاى بلند اذان گويد، خوش صدا باشد، دست بر بناگوشش گذارد و همه صدايش را به اذان بلند كند. رسول خدا صلى الله عليه و آله به بلال فرمود:
«بالاى ديوار مسجد رو و صدايت را به اذان بلند كن، خداوند، بادى را مأمور كرده كه صداى اذان را به آسمان ببرد، وقتى فرشتگان آن را بشنوند، گويند: اين صداى امّت محمّد صلى الله عليه و آله است كه به توحيد بلند شده است.» «3» ب- نماز جمعه وجماعت اجتماع پرشكوه مسلمانان در هر شهر و روستا به طور روزانه، هفتگى و ساليانه در قالب نماز جماعت، جمعه و عيد، از بهترين نشانههاى