کتاب اخلاق محتشمی

و احصد بهذا من كفرك. ترجمه: پادشاهى را گفتند: شمشير و درم بدست تست، بدرم بكار كسى كه شكر تو گويد، و بشمشير بدرو كسى را كه ناشكر تو گويد.

(29) كن فى القتال بمنزلة التّاجر الكيّس ان وجد ربحا، و الّا احتفظ برأس المال، و كن من احتيالك على عدوّك اشدّ حذرا من احتيال عدوّك عليك. ترجمه:

در جنگ چون بازرگان زيرك باش كه اگر سودى بايد كند، و الّا سرمايه نگاه دارد، و در آن وقت كه با دشمن حيلت كنى برحذرتر باش از آن وقت كه از حيلت عدو حذر كنى.

(30) و سئل بعضهم: الجهاد افضل [ام‌] سائر العبادات؟ فقال: الجهاد لأنّه يفيد حفظ النوع عاجلا و سعادة الشخص آجلا، و سائر العبادات يفيد احدهما فقط ترجمه: از بزرگى پرسيدند كه: جهاد فاضلتر يا ديگر عبادات؟ گفت: جهاد، از آنكه جهاد حفظ نوع درين جهان و سعادت شخص در آن جهان بود، و ديگر عبادات يكى ازين دو بيش فايده ندهد.

(31) جاهدوا فى سبيل اللّه، فإنّكم تموتون بآجالكم، و تكسبون بالجهاد شفاء العليل، و الثّناء الجميل عاجلا، و ما وعدتم من الثّواب الجزيل آجلا. ترجمه:

در راه خدا جهاد كنيد كه باجل خواهيد مردن، و بجهاد شفاى دلها كسب كنيد، و ثناى نيك درين جهان، و ثواب بزرگ كه‌[1]شما را وعده داده‌اند در آن جهان.

(32) و قال بعضهم فى حالة نزعه: لقد لقيت كذا و كذا زحفا، و ما فى جسدى موضع شبر الّا و فيه ضربة او طعنة او رمية اصابتنى فى سبيل اللّه، ثمّ ها انا ذا اموت‌

[1]اصل: كى.

على فراشى حتف انفى، كما يموت العير، فلا نامت اعين الجبناء ترجمه: يكى از بزرگان در حالت نزع گفت: بچندين جنگ رسيدم با لشكرهايى كه بيكبار بروى دشمن رفته بوديم، و بر همه تن من موضعى نماند كه برو زخم شمشيرى يا نيزه‌اى يا تيرى نيست كه در راه خدا بر من آمده است، و اينك بر جاى ميميرم چنانكه خردشتى ميرد، پس [نخوابد] بخوف‌[1]ما چشمهاى بددلان!

(33) لأنّه لا كرم‌[2]كبذل النفس، و لا حميّة كحفظ البيضة، و لا ربح كثواب اللّه. ترجمه: هيچ كرم چون بذل نفس نبود، و هيچ حميّت چون محافظت بيضه نبود، و هيچ سود چون ثواب خدا نبود.

(34) الشهادة درجة قرنت بدرجة النّبوّة، و لا يوصل اليها الّا بالجهاد، و النبوّة عطيّة خصّ اللّه من شاء من عباده، و الجهاد كرامة شاملة لمن وفق فى طلب الوسيلة الى ربّه و ابتغاء مرضاته. ترجمه: شهادت درجه‌ايست كه با درجه پيغمبرى مقارن كرده‌اند، و بشهادت نتوان رسيد الا بجهاد، و پيغامبرى عطائى [است‌] كه خدا بدان مخصوص گردانيده است كسى را كه خواسته است از بندگان خود، و جهاد كرامتى شامل است كسانى را كه توفيق طلب نزديكى بدو داده باشند يا رضاى او ميجويند.

(35) الجهاد كمال الشريعة، لأنّ الشريعة لا تتمّ و لا تظهر الّا به، و الدّين هو كمال الشريعة، لانّ الغرض من اقامة الشريعة هو التّديّن بدين الحقّ، فالجهاد هو من الدّين. ترجمه: جهاد كمال شريعت بود، چه شريعت تمام و ظاهر نشود الا بجهاد، و دين كمال شريعت است. چه غرض از اقامت شريعت آنست كه دين حق گيرند پس جهاد از دين باشد.

(36) قيل لبعضهم: لم تلقى نفسك فى المهالك؟ فقال، انّ لم آت الموت مسترسلا اتانى مستعجلا. انّى لست آتى الموت من حبّه انّما آتيه من بغضه، و انّما

[1]اصل: پس مخوف.

[2]اصل، لان الاكرم.

اختار الفناء لايثار البقاء، ثمّ تمثل،

شعر:

تأخّرت استبقى الحيوة فلم اجد

لنفسى حيوتا مثل ان اتقدّما

ترجمه: يكى را از مجاهدان گفتند: چرا نفس خود را در مهالك مى‌افكنى؟

گفت: اگر بآهستگى بمرگ نيايم مرگ بتعجيل بمن آيد، من طلب مرگ نمى‌كنم از دوستى مرگ، بلكه از دشمنى مرگ باو مى‌آيم، و فنا بسوى بقا اختيار ميكنم. پس اين بيت بگفت كه معنيش اينست كه: باز ايستادم در طلب بقاى حيات، و نيافتم هيچ حيات مانند آنكه فرا پيش شوم در مصاف.

(37) الزّهد هو الاعراض عن الدّنيا بالتّدريج، و الجهاد هو الاعراض عنها دفعة، و العبادة هى طلب ما عند اللّه بالتّأنّى، و الجهاد هو طلب ذلك و الاقبال عليه دفعة، و السّخاء هو بذل الاموال، و الجهاد هو بذل النّفوس، و الصبر هو الصبر على المكاره، و الجهاد هو الصّبر على الموت. و على هذا اذا تفحّصت عن الفضائل كلّها، وجدت الجهاد ثمرة كلّ فضيلة و غاية كلّ مرتبة. ترجمه: زهد اعراض است از دنيا بتدريج، و جهاد اعراض است از دنيا بيكبار، و عبادت طلب آن چيز است كه بنزديك خداى هست بآهستگى، و جهاد طلب آنست و روى فرا خداى كردن بيكبار، و سخا بذل اموال است، و جهاد بذل جانها، صبر صبر بر مكروهات است، و جهاد صبر بر مرگ است.

و همچنين اگر از همه فضيلتها تفحص كنى [جهاد] را ثمره همه فضايل [يابى‌]، و غايت همه مراتب است.

(38) نظام امور المدن بخمس طوائف: الملوك، و العلماء، و الماليّون التّجّار، و المجاهدون. ففضيلة الملوك هى التّعاون بالآراء، و فضيلة العلماء هى التّعاون بالآداب، و فضيلة التّجّار هى التّعاون بالاموال، و فضيلة الزّرّاع هى التّعاون بالأعمال، و فضيلة

المجاهدين هى التّعاون بالنّفوس، و هى اتمّ جميعها ثم هم جميعا يتعاونون على عمارة المدن بالخيرات و الفضائل. ترجمه: نظام كارهاى شهرها به پنج صنف تمام بود:

پادشاهان، و عالمان، و مالداران، و برزگران، و مجاهدان. فضيلت پادشاهان در آن بود كه برايها مدد دهند، و فضيلت علما در آنكه بادبها مدد دهند، و فضيلت بازارگانان در آنكه بمالها مدد دهند، و فضيلت برزگران در آنكه بعملها مدد دهند، و فضيلت مجاهدان در آنكه بجانها مدد دهند، و اين تمامترين همه است، پس همه حاجت همديگر را يارى و مدد ميدهند بر عمارت شهرها بخيرات و فضايل.

شعر[1]:

فان تكن الدّنيا تعدّ نفيسة

فدار ثواب اللّه اعلى و انبل‌

و ان تكن الارزاق قسما مقدرا

فقلّة حرص المرء فى الكسب اجمل‌

و ان تكن الاموال للتّرك جمعها

فما بال متروك به الحرّ يبخل‌

و ان تكن الابدان للموت انشأت‌

فقتل امرى‌ء فى اللّه بالسّيف افضل‌

و تدعوا كريما من يجود بماله‌

و من جاد بالنّفس النّفيسة اكرم‌

[1]در هامش آمده: له عليه السلام فى ... (پاك شده) گويا طوسى اين شعرها را از على ميداند.

جستجوترجمهخلاصه سازیاعراب گذاری

الباب السادس فى العقل و العلم و شرفهما

الآيات: (1)إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ‌. ترجمه:

بدترين بندگان بنزديك خدا آنان‌اند كه كر و گنگ‌اند و تعقل نميكنند.

(2)وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ، وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ‌.

(6) لا دين لمن لا عقل له. العقل ما عبد به الرحمن، و اكتسب به الجنان.

ترجمه: دين نبود كسى را كه عقل نبود، عقل آن بود كه خدا را بدان پرستند، و بهشت بدان كسب كنند.

(7) لا يعجبنّكم اسلام امرى‌ء حتّى تعرفوا عقدة عقله، لا مال اعود من العقل.

ترجمه: عجب نداريد از اسلام مرد تا نشناسيد عقده عقل او، يعنى: مقدار عقل او، هيچ مال بافائده‌تر از عقل نيست.

(8) طلب العلم فريضة على كلّ مسلم، من طلب علما فادركه كتب له كفلان من الاجر، و من طلب علما فلم يدركه كتب له كفل من الاجر. ترجمه: طلب علم بر همه مسلمانان واجب است، هر كه علمى طلبد و بيابد او را نصيب از مزد بدهند، و هر كه علمى طلبد و نيابد او را يك نصيب از مزد بدهند.

(9) كلّ صاحب علم غرثان الى علم آخر. العالم و المتعلّم شريكان فى الخير.

ترجمه: هر صاحب علمى بعلمى ديگر گرسنه باشد. عالم و متعلم در خير شريكند.

(10) اطلبوا العلم و لو بالصّين. طوبى لمن عمل بعلم، خير العلم ما نفع.

ترجمه: علم طلب كنيد اگر چه بچين باشد. خنكا كسى كه با علم خود كار كند.

بهترين علمى آن بود كه نفع كند.

(11) اطلبوا العلم، فانّه يوجر فيه اربعة: العالم و المتعلّم و المستمع و المحبّ لهم. ترجمه: طلب علم كنيد، كه چهار كس را در علم مزد دهند: عالم و متعلم و شنونده و دوستدار ايشان را.

(12) انّ قليل العمل مع العلم كثير، و كثير العمل مع الجهل قليل. من لم ينفعه علمه ضرّه جهله. ترجمه: عمل اندك با علم بسيار بود. و عمل بسيار با جهل اندك بود هر كه علمش او را سود ندارد، جهلش زيان دارد.

(13) اللّهمّ انّى اعوذ بك من علم لا ينفع. ليس من اخلاق المؤمن الملق الّا فى طلب العلم. ترجمه: خدايا بتو پناه ميگيرم از عملى كه سود ندارد، مؤمن چاپلوسى نكند الا در طلب علم.

(14) ما استودع اللّه عبدا عقلا الّا ليستنقذه به يوما[1]. ترجمه: خدا عقل وديعت ننهد بنزديك بنده الا كه روزى [او را] بدان از بلايى برهاند.

(15) العقل حفظ التّجارب، التّجارب عقل مكتسب. العاقل من رفض الباطل.

ترجمه: عقل ياد گرفتن تجارب است، تجربه‌ها عقل مكتسب بود. عاقل كسى بود كه باطل فرو گذارد.

(16) العقل قرّة عين، الجهل حيرة حين. العاقل يسعى فيما يبقى له جماله و يتّقى عنه وباله. ترجمه: عقل روشنى چشم بود، و جهل حيرت هنگام. عاقل سعى در آن كند كه جمالش با او بماند و وبالش ازو ببرد.

(17) العاقل من نظر لنفسه قبل نزوله، و وطأ المنزل قبل حلوله. الأدب صورة العقل. ترجمه: عاقل كسى بود كه پيش از فرود آمدن نظر بنفس خود كند. ادب صورت عقل بود.

(18) العاقل عارف‌[2]بزمانه، مقبل على شانه، مالك للسانه. ذو العقل لا يكون ضحّاكا من غير سبب، و لا مشاءا من غير ادب. ترجمه: عاقل بروزگار عارف بود، و روى بكار آورده باشد، زبان را مالك بود. خداوند عقل بى‌سببى نخندد، و بى حاجتى و مهمّى بجايى نرود.

[1]اصل: الا استعده به يوما. از روى غرر الحكم و درر الكلم آمدى نسخه خطى دانشكده حقوق و نسخه چاپ 1349 صيدا ص 232 درست شده است.

[2]اصل: العارف.

(19) العالم وسيلة الى كل فضيلة، النّاس ثلثة: عالم ربّانىّ، و متعلّم على سبيل النّجاة، و همج رعاع. ترجمه: عالم وسيله همه بزرگيها است. مردمان سه‌اند:

عالمى خداى شناس، و متعلمى در راه نجات، و فرو مايه احمق.

(20) العلم وراثة كريمة، و الأدب حلل حسان، و الفكر مرآة صافية، و العقل حسام قاطع، فاستر حلل خلقك بحلمك، و قاتل هواك بعقلك. ترجمه: علم ميراثى كريم است، و ادب حللهاى نيكو، و فكر آيينه صافى، و عقل شمشير تيز، پس بپوش حلل خلق خود بحلم خود، و كارزار كن با هوى بعقل.

(21) الادب زين فى المحافل، و صاحب فى الغربة، و عون على المروّة.

ترجمه: ادب در محفلها زينتى بود، و در غربت يارى، و بر مروت معاونى.

(22) العلم مقرون بالعمل، فمن علم عمل، و العلم يهتف بالعمل، فان اجابه، و الّا ارتحل. ترجمه: علم با عمل مقرون بود، هر كه داند عمل كند، و علم عمل را آواز دهد، اگر اجابت كند، و الا خود برود.

(13) العلم علمان: مطبوع و مسموع، و لا ينفع المسموع اذا لم يكن المطبوع.

ترجمه: علم دو باشد: يكى مطبوع كه در مردم آفريدند، و يكى مسموع، و مسموع بى‌مطبوع منفعتى نكند.

(24) من لم يكتسب بالعلم مالا اكتسب به جمالا. المرء عدوّ ما جهله.

ترجمه: هر كه بعلم مالى كسب نكند جمالى كسب كند. مردم دشمن چيزى باشند كه ندانند.

(25) كلّ وعاء يضيق بما جعل فيه، الّا وعاء العلم، فانّه يتّسع. أغنى الغنى العقل. ترجمه: هر ظرفى‌[1]تنگ شود بآنچه در آنجا كنند، جز ظرف علم كه بعلم‌

[1]اصل: هر كه ظرفى.