درس دوازدهم: اخوّت و برادرى تضادمنافع، برترىطلبى، تنگچشمى، محدوديت نعمتها و ثروتها و ... انگيزههايى است كه از روزهاى نخستين زندگى بشر، طعم شيرين صلح و همزيستى مسالمتآميز را در ذائقه انسانها تلخ كرده و آنان را- كه بر اثر خلقت و طبيعت، همزاد، همراه و هم هدف هستند- در مقابل هم قرار دادهاست ازسوى ديگر آدمىزادگان، هيچ چارهاى جز زندگى آدمگونه در كنار يكديگر ندارند و همزيستى، همكارى، هميارى و غمخوارى با سرشت آنان عجين شده است.
شريعت جاويداسلام، براى پاياندادن به برادركشى و نجات انسان از ورطه خودمحورى، بهترين طرح زندگى را در قالب برادرى و اخوّت، ارائه داد؛ همان برادرى كه از ايمان به خدا سرچشمه مىگيرد. و براى اجراى اين طرح، ابتدا وضعيت سابقشان را به آنان يادآورى كرد:
«وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ اذْ كُنْتُمْ اعْداءًا فَالَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَاصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ اخْواناً ...» «1» نعمت خدا را بر خويشتن بهياد آوريد كه دشمن يكديگر بوديد و او ميان دلهاىتان، الفت ايجاد كرد و به بركت نعمت او برادر شديد.
آنگاه فرمود:
«انَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اخْوَةٌ فَاصْلِحُوا بَيْنَ اخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ» «2» تنها مؤمنان برادر يكديگرند. پس ميان دو برادر خويش را آشتى دهيد و تقواى الهى پيشه سازيد شايد مشمول رحمت (خدا) واقع شويد.
حقيقت نه شعار بنابر تعليمات دين مبين اسلام، «اخوّت» يك حقيقت جارى در همه ابعاد زندگى مؤمنان است و با ماهيت ايمانى آنان گره خورده است و يك پديده تشريفاتى و شعارى نيست، امام صادق عليه السلام، برادر دوستى را بخشى از دين دوستى دانسته و فرموده است:
«مِنْ حُبِّ الرَّجُلِ دينَهُ حُبُّهُ اخاهُ» «1» برادر دوستىِ مرد، از دين دوستى اوست.
حضرت باقر عليه السلام آن را پرتوى از نور الهى قلمداد كرده و فرموده است:
«مَنِ اسْتَفادَ اخاً فِى اللَّهِ عَلى ايمانٍ بِاللَّهِ وَ وَفاءٍ بِاخائِهِ طَلَباً لِمَرْضاتِ اللَّهِ فَقَدِ اسْتَفادَ شُعاعاً مِنْ نُورِ اللَّهِ ...» «2» هر كس براى جلب رضايت خدا، فردى را براساس ايمان به خدا و رعايت پيمان برادرى انتخاب كند در واقع، پرتوى از نور خدا را يافته است.
رعايت پيمان برادرى، وظيفه خطيرى است كه برعهده مؤمن قرار مىگيرد و بخشى از اعمال دينى او را تشكيل مىدهد و بدين ترتيب «اخوّت» جايگاه خويش را در متن زندگى اسلامى پيدا مىكند. سرآمد مؤمنان- امام على عليه السلام- انجام وظيفه نسبت به برادران ايمانى را سرلوحه كردار متقيان معرفى كرده، مىفرمايد:
«قَضاءُ حُقُوقِ الْاخْوانِ اشْرَفُ اعْمالِ الْمُتَّقينَ؛ يَسْتَجْلِبُ مَوَدَّةَ الْمَلائِكَةِ الْمُقَرَّبينَ وَ شَوْقَ الْحُورِ الْعينِ» «3» برآوردن حقوق برادران، شريفترين كردار با تقوايان است كه دوستى فرشتگان مقرّب و حورالعين را به خود جلب مىكند.
انواع اخوّت رشته ايمان، همه مؤمنان را با هم مرتبط و برادر مىسازد و از اين رهگذر حقوقى را بر عهده هر يك مىگذارد، ولى طبيعى است كه همه برادران با هم يكسان نيستند و به تناسب ايمان، تقوا، اخلاص و ... در سطوح مختلفى قرار مىگيرند و هر سطحى نيز، نوعى خاص از دوستى را مىطلبد.
امام جواد عليه السلام مىفرمايد: مردى در بصره از امير مؤمنان عليه السلام در اين باره پرسش كرد، آن حضرت [در يك تقسيم كلّى و ابتدايى] فرمود: برادران دو نوعند:
1- برادران مورد وثوق «آنان چون دست و بال و اهل و مال هستند، پس اگر بر برادرت اعتماد كردى (و او را مورد اطمينان يافتى) ثروت و كمك خويش را از او دريغ مدار، با همدلانش، يكدل و با دشمنانش دشمن باش، رازش را پوشيده دار، به يارىاش شتاب و خوبىهايش را آشكار ساز.» 2- برادران ظاهرى «تو با وجود آنان، خوشى زندگى را درمىيابى، بنابراين، اين مقدار خوشى را از آنان سلب نكن و چيزى بيش از اين از آنان نخواه و همانگونه كه آنان با خوشرويى و شيرينزبانى با تو رو به رو مىشوند، تو نيز چنين حالتى را از آنان دريغ مدار.» «1» واضح است كه در هر دو مجموعه ياد شده نيز نوسان زيادى وجود دارد و كمتر افرادى يافت مىشوند كه ارزش همسان داشته باشند، تا از عكسالعمل و حقوق مساوى برخوردار گردند شايد به همين علت همان امام همام مىفرمايد:
«احْبِبِ الْاخْوانَ عَلى قَدْرِ التَّقْوى» «2» برادران را به اندازه تقوايشان دوست بدار.
ويژگىهاى برادر خوب صرفنظر از برادرى عمومى مسلمانان، هر فردى به تناسب روحيات و احساساتىكه دارد با فرد يا افراد منتخب خويش انس مىگيرد و رابطه قوىترى با آنان ايجاد مىكند چنانكه رسول اكرم صلى الله عليه و آله پس از هجرت، مسلمانان را دو تا دو تا براساس روحيات مشترك، برادر يكديگر قرار داد و خود نيز حضرت على عليه السلام را به برادرى برگزيد، همچنين ميان ابوبكر و عمر، عثمان و عبدالرحمن بن عوف، طلحه و زبير ... پيوند اخوّت برقرار كرد. «1» در سخنان معصومين عليهم السلام، خصوصياتى براى برادران شايسته تبيين شده كه برخى از آنها را در زير مىخوانيد:
- ظاهر و باطنش يكى باشد؛ - بدى و خوبى تو را از آن خود بداند؛ - مال و مقام، تغييرش ندهد؛ - از هيچ خيرى كوتاهى نكند؛ - در سختىها تنهايت نگذارد؛ - اگر چند بار عصبانى شد، سخن زشت نگويد.
همچنين، با وفا، با تدبير، با حيا، خوش خلق و آزاده باشد. «2» بديهى است كه داشتن صفات ياد شده، براى همه افراد ضرورى است، به اين معنا كه هر كس مىخواهد دوست و برادرى را با چنين صفاتى انتخاب كند، نخست بايد خويشتن را بدانها متصف كند سپس در جست و جوى همتاى خويش برآيد و با او عقد اخوت بندد.
حقوق برادرى بدون اغراق بايد گفت حقوق برادرى قابل شمارش نيست و در هيچ مرزى محدود نمىشود و مؤمن نسبت به برادر مؤمنش نبايد هيچگونه نيكى را دريغ دارد و تا آنجا كه
مقدور است بايد نسبت به او خيرخواه، غمخوار، يار و مددكار باشد، هرگونه سختى و پريشانى را از او دور سازد و بعضى از آن حقوق كه در روايات اسلامى به آنها اشاره شده، عبارتند از:
1- كمترين حق اين است كه آنچه را براى خود دوستدارى براى او هم دوست بدارى و آنچه را براى خود نمىپسندى، براى او هم خوش ندارى؛ 2- از خشمگين ساختن او بپرهيزى و در پى خشنودى او باشى و فرمانش را اطاعتكنى؛ 3- با جان، مال، زبان و دست و پاى خويش او را مدد رسانى؛ 4- چشم، راهنما و آيينه او باشى؛ 5- غذاى سير نخورى و او گرسنه باشد، سيراب نگردى و او تشنه باشد، لباس (نيكو) نپوشى و او بىلباس باشد؛ 6- اگر خدمتكارى دارى و او ندارد، خادمت را بفرستى تا لباس او را بشويد، برايش غذا بپزد و مكان استراحتش را جارو بزند. «1» 7- سوگندش را تصديق كنى، خواستهاش را اجابت كنى، هنگام بيمارى به عيادتش بروى، (اگر مُرد) جنازهاش را تشييع كنى، اگر احساس كردى، نيازى دارد، در برآوردنش پيشدستى نمايى و اجازه ندهى از تو درخواست نمايد. «2» 8- چيزى را كه براى دنيا و آخرت او سودمند است، از او پنهان ندارى؛ 9- نسبت به او كينه و اخلاق و تربيت اسلامى 115 پيامدهاى همكارى نكردن با ديگران ص : 113 دشمنى نورزى، گر چه به تو بدى كند؛ 10- هر گاه تو را دعوت كرد، بپذيرى؛ 11- او را ميان دشمنانش، تنها نگذارى. «3»
خلاصه درس شريعت مقدس اسلام براى تحكيم احساسات پاك انسانى و جلوگيرى از دشمنى و عناد انسانها نسبت به يكديگر، طرح اخوّت مؤمنان را ارائه و اجرا كرد.
اخوّت اسلامى، پديده مباركى است كه حقوقى را براى برادران ايمانى به ارمغان مىآورد و از جايگاه بسيار والايى در اخلاق اسلامى برخوردار است.
در روايات اسلامى، ويژگىهايى براى برادر خوب بيان شده از جمله؛ ظاهر و باطنش يكى باشد، مال و مقام تغييرش ندهد، از هيچ خيرى كوتاهى نكند، هنگام عصبانى شدن سخن زشت نگويد و برخى از حقوق برادرى بدين قرار است: هر برادرى آنچه براى خود دوست دارد براى برادرش هم دوست بدارد، از خشمگين ساختن برادرش بپرهيزد، با جان، مال، زبان و دست و پاى خود، او را مدد رساند، سوگندش را تصديق كند، هنگام بيمارى به عيادتش برود، نسبت به او كينهتوزى نكند، دعوتش را بپذيرد و در ميان دشمنانش تنهايش نگذارد.
پرسش 1- در كدام آيه قرآن، بر اخوت مؤمنان تصريح شده است؟
2- انواع برادرى را توضيح دهيد.
3- برخى از ويژگىهاى برادر خوب را بنويسيد.
4- پنج حق از حقوق برادرى را برشماريد.
درس سيزدهم: تعاون و همكارى تعاون، بر يارى و پشتيبانى افراد جامعه از يكديگر و مشاركت و همكارى آنان در انجام كارهاى اجتماعى و فردى دلالت دارد؛ همكارى افراد جامعه با هم- چه در داخل سازمانها و نهادها و چه در خارج آنها- تعاون نام دارد. با تعاون و دست در دست يكديگر قرار دادن، بهتر مىتوان به رفع گرفتارىها و مشكلات، دفاع از حقوق يكديگر، مبارزه با دشمنان و نااهلان و ... پرداخت.
ابعاد تعاون انسانها در زندگى اجتماعى خود، براى انجام كارهاى گوناگون با يكديگر تعاون و همكارى دارند، امّا چه بسا ممكن است در اثر ناآگاهى و يا در نظر گرفتن سود و منفعت بيشتر، در كارهايى مشاركت كنند كه مورد تأييد عقل و شرع نبوده و موجب انحراف و هلاكتشان شود؛ از اين رو، قرآن كريم و اولياى گرامى اسلام به تشريح ابعاد تعاون پرداخته و محورهاى اساسى آن را مشخص كردهاند كه اينك به بيان مهمترين آنها مىپردازيم:
1- تعاون در كارهاى نيك تعاون در انجام كارهاى نيك و خداپسندانه از زيباترين ابعاد تعاون است:
«... وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَديدُ الْعِقابِ» «1»
و [همواره] در راه نيكى و پرهيزكارى با هم تعاون و همكارى داشته باشيد و [هرگز] در راه گناه و تعدّى همكارى نكنيد و از [مخالفت فرمان] خدا بپرهيزيد كه مجازات خدا شديد است.
حضرت على عليه السلام، نيز با تأكيد بر تعاون در كارهاى نيك مىفرمايد:
چون امر خير و نيكى يافتيد، به كمك و يارى آن بشتابيد و اگر شرّى ديديد، از آن فاصله بگيريد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله همواره مىفرمود: اى انسان! در نيكى بكوش و بدى را واگذار؛ كه اگر چنين باشى رهرو متعادلى خواهى بود. «1» 2- مشاركت در اجراى حق مشاركت در اجراى حق، حتّى در مواردى كه ضرر و زيان فراوانى را براى انسان در پى داشته باشد، از ديگر ابعاد ارزشمند تعاون است. اين امر موجب مىشود پرچم حق در جامعه برافراشته شده و از هرگونه ظلم و حقكشى و بىعدالتى جلوگيرى شود. امير مؤمنان عليه السلام، اينگونه مشاركت را از جمله حقوق واجب الهى بر بندگان شمرده مىفرمايد:
«وَ لكِنْ مِنْ واجِبِ حُقُوقِ اللَّهِ عَلَى الْعِبادِ ... التَّعاوُنُ عَلى إِقامَةِ الْحَقِّ بَيْنَهُمْ» «2» بخشى از حقوق واجب الهى بر بندگان اين است كه براى اجراى حق در ميان خود تعاون و همكارى كنند.
3- همكارى در هدايت و اصلاح ديگران يارى دادن برادران دينى جهت هدايت، اصلاح و تهذيبشان از ديگر ابعاد مهم تعاون است كه باعث رشد و تعالى آنان شده و بركات آن در جامعه نمودار مىگردد. حضرت على عليه السلام در اين باره مىفرمايد: