«حَقُّ الْوالِدِ عَلى وَلَدِهِ انْ لا يُسَمِيَّهُ بِاسْمِهِ وَ لا يَمْشِىَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لا يَجْلِسَ امامَهُ وَ لا يَدْخُلَ مَعَهُ الْحَمَّامَ» «1» حق پدر بر فرزند اين است كه او را به نام صدا نزند، پيشاپيش او راه نرود، جلو او ننشيند، همراه او حمام نرود.
احترام پس از مرگ وظيفه انسان نسبت به پدر و مادر با مرگشان پايان نمىپذيرد، زيرا مرگ، نيستى و نابودى نيست كه رسالت انسان نيز پايان پذيرد، بلكه آنان از منزلى به منزل ديگر قدم گذاشته و در جهان بزرخ به سر مىبرند و نيكىهاى فرزندان به آنان مىرسد. فرزندان بايد برايشان توشهاى بفرستند و اگر تكليف واجبى از آنان ترك شده يا بدهى به ديگران دارند، براى انجام و پرداخت آن اقدام كنند و آنان را از گرفتارى نجات دهند. براى پدر و مادر و به نيت آنان نماز بخوانند و روزه بگيرند و برايشان صدقات و خيرات بدهند، گرسنگان را از طرف آنان سير كنند و برهنگان را بپوشانند و به مشكلات خانوادههاى محروم و گرفتار رسيدگى كرده، به نيابت از آنان زيارت و حج كنند و ثواب كارهاى خود را به روح آنان هديه نمايند و گاهى به زيارت قبر آنان رفته و برايشان قرآن بخوانند. پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در اين باره فرمود:
«سَيِّدُ الْابْرارِ يَوْمَ الْقِيمَةِ رَجُلٌ بَرَّ والِدَيْهِ بَعْدَ مَوْتِهِما» «2» در روز قيامت سرور نيكوكاران كسى است كه پس از مرگ پدر و مادر به آنها نيكى كرده باشد.
مردى از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيد: آيا بعد از مرگ پدر و مادر نيز از نيكوكارى در حقشان چيزى مانده است؟ فرمود، آرى، درود فرستادن بر آنها، استغفار كردن در حقشان، به
پيمانهاى آنان وفا نمودن، دوستانشان را اكرام كردن و به بستگانشان رسيدگى كردن. «1» از روايات معصومين عليهم السلام استفاده مىشود كه احترام مادر بالاتر از احترام پدر است.
نقل شده است كه شخصى از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيد؛ به چه كسى نيكى كنم؟ آن حضرت فرمود: به مادرت. پرسيد: بعدش چهكسى؟ فرمود: مادرت. پرسيد: بعد به چه كسى؟
فرمود: مادرت. پرسيد: بعد از آن چه كسى، فرمود: پدرت. «2» آثار نيكى به پدر و مادر خدمت و نيكى نسبت به هر كس، به خصوص به پدر و مادر آثار و فوايد ارزندهاى در دنيا و آخرت دارد، كه به برخى از آنها اشاره مىكنيم:
1- طولانى ش اخلاق و تربيت اسلامى 81 جايگاه كلام زيبا در منابع اسلامى ص : 81 دن عمر: خدمت به پدر و مادر به عمر انسان مىافزايد. حضرت باقر عليه السلام فرمود:
«وَالْبِرُّ يَزيدُ فِى الْعُمْرِ» «3» نيكى، سبب زيادى عمر مىشود.
2- برخوردارى از ثواب حج قبول شده؛ پيامبر اسلام فرمود:
«ما مِنْ وَلَدٍ بارٍّ يَنْظُرُ الى والِدَيْهِ نَظَرَ رَحْمَةٍ الَّا كانَ لَهُ بِكُلِّ نَظْرَةٍ حَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ قالُوا يا رَسُولَ اللَّهِ وَ انْ نَظَرَ كُلَّ يَوْمٍ مِاةَ مَرَّةٍ؟ قالَ: نَعَمْ ...» «4» فرزندى كه به پدر و مادرش نگاه محبتآميز كند. براى هر نظرى ثواب يك حج مقبول دارد. پرسيدند: اى رسول خدا! اگر در يك روز صد بار هم نگاه كند باز چنين است؟ فرمود: آرى.
باز فرمود:
«... وَالنَّظَرُ الَى الْوالِدَيْنِ بِرَأْفَةٍ وَ رَحْمَةٍ عِبادَةٌ» «1» نگاه پر مهر و محبت به پدر و مادر، عبادت است.
3- خشنودى پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه عليهم السلام: روزى خواهر رضاعى پيامبر صلى الله عليه و آله به حضور ايشان آمد. حضرت روانداز خود را زير پايش انداخت كه بنشيند، سپس با گشادهرويى به او نگريست و به او لبخند زد و با چهره باز و خندان از او پذيرايى كرد تا از حضور آن حضرت مرخص شد. از اتفاق، در همان روز برادر رضاعى رسول خدا صلى الله عليه و آله به حضور ايشان آمد، ولى رسول خدا صلى الله عليه و آله كمتر از خواهرش به او مهربانى كرد. شخصى پرسيد: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله! علّت چه بود كه به خواهرت بيشتر مهربانى كردى؟ فرمود: علّتش اين بود كه اين دختر به پدر و مادرش بيشتر محبت و نيكى مىكند. «2» عمّار بن حيّان مىگويد: خدمت امامصادق عليه السلام عرض كردم: پسرم اسماعيل بهمن محبت زيادى دارد. امام فرمود: او را دوست مىداشتم و اكنون دوستىام نسبتبه او بيشتر شد. «3» 4- مرگ آسان: امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَنْ احَبَّ انْ يُخَفِّفَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَنْهُ سَكَراتِ الْمَوْتِ فَلْيَكُنْ لِقَرابَتِهِ وَصُولًا وَ بِوالِدَيْهِ بارّاً فَاذا كانَ كَذلِكَ هَوَّنَ اللَّهُ عَلَيْهِ سَكَراتِ الْمَوْتِ وَ لَمْ يُصِبْهُ فى حَياتِهِ فَقْراً ابَداً» «4» هر كس دوست دارد كه خداوند، سختى مرگ و سنگينى لحظات جان دادن را بر او آسان و سبك كند، نسبت به بستگانش صله رحم و نسبت به پدر و مادرش نيكى كند.
هر گاه كسى چنين كند، خداوند مرگ را بر او آسان مىكند و در زندگى به فقر و تهيدستى مبتلايش نمىسازد.
5- نيكى فرزندان به انسان: كسانى كه مايلند، فرزندانش به آنان وفادار باشند و در
هنگام پيرى و مشكلات به آنها رسيدگى نمايند، بايد به پدر و مادر خود نيكى كنند.
امام صادق عليه السلام فرمود:
«بِرُّوا ابائَكُمْ يَبِرُّكُمْ ابْنائُكُمْ» «1» به پدر و مادر خود نيكى كنيد، تا فرزندانتان به شما نيكى كنند.
خلاصه درس يكى از مسائل مهم اخلاقى، نيكى به پدر و مادر و احترام به آنهاست. قرآن كريم نيكى به پدر و مادر را پس از عبادت خداى سبحان ذكر كرده است و اين خود دليل بر اهميت زياد احترام و نيكى به آنهاست.
اولياى گرامى اسلام نيز به پيروانشان سفارش و تأكيد كردهاند كه به پدر و مادر، در حال حيات و پس از مرگ، نيكى كنند. نيكى در حال حيات كه روشن است. اما نيكى و احترام به آنها پس از مرگ آن است كه اگر تكليف واجبى برعهده آنها باقى مانده، به نيابت آنها انجام دهند، قرض آنها را ادا كنند، زيارت، صدقه، نماز مستحبى و ساير امور خير را به نيّت آنان به جا آورند و ثوابش را به روح آنان هديه كنند.
از روايات استفاده مىشود كه احترام به مادر بالاتر از احترام و نيكى به پدر است. از اين رو، نيكى به مادر از اهميت بيشترى برخوردار است.
آثار نيكى به پدر و مادر عبارتند از: طولانى شدن عمر، ثواب حج، خشنودى پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان عليهم السلام، آسانى مرگ و نيكى فرزندان نسبت به آنها.
پرسش 1- يك آيه از قرآن درباره نيكى به پدر و مادر بنويسيد.
2- در برابر پدر و مادر چه بايد كرد؟
3- احترام و نيكى به پدر و مادر پس از مرگ چگونه تحقق مىيابد؟
4- آثار نيكى به پدر و مادر را بنويسيد.
درس نهم: زيبايى كلام ارزش و اهميت كلام از جمله نعمتهاى پرارج و گرانقدرى كه آفريدگار جهان به انسان عطا كرده و مايه اصلى آن را با سرشت بشر درآميخته، «قدرت بيان» است. نعمت سخن گفتن، عامل مهمّى در تكامل انسانها است. در پرتو اين نعمت، علوم نظرى و تجارب عملى انسانها به يكديگر منتقل مىشود. خداى حكيم، بعد از مسأله آفرينش انسان از نعمت بيان سخن گفته و مىفرمايد:
«الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْانْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ» «1» خداوند رحمان، قرآن را تعليم داد، انسان را آفريد، و به او «بيان» آموخت.
انسان با قدرت بيان و بهوسيله كلام، معلوماتى را كه در باطن اندوخته، ظاهر مىسازد و نهفتههاى درونى خود را آشكار مىكند و آنچه را كه خود ادراك كرده، به ديگران منتقل مىسازد. از اين رو، مىتوان گفت: كلام به منزله پلى است كه مغزهاى جدا از هم را به يكديگر پيوند مىزند و كالاى ارزشمند علم را از اين راه به مغزها مىرساند و ديگران را نيز عالم و آگاه مىكند. از امام سجاد عليه السلام پرسيدند: سخن و سكوت كداميك بر ديگرى برترى دارد؟ حضرت در پاسخ فرمود:
براى هر يك از اين دو آفتهايى است، ولى اگر از آفت مصون و سالم باشند، كلام افضل و برتر است. زيرا خداوند هيچ يك از پيامبرانش را به سكوت مبعوث نكرده
است، بلكه آنها مأموريت داشتند با مردم سخن بگويند و با بيان خود آنان را به صلاح و رستگارى دعوت كنند و نيز هيچ كس با سكوت، مستحقّ بهشت و لايق ولايت الهى نمىشود و از عذاب دوزخ مصون نمىماند. نيل به رحمت الهى و نجات از عذاب او در پرتو سخن گفتن است. من هرگز ماه را نظير آفتاب قرار نمىدهم شما فضل سكوت را با كلام توصيف مىكنى، در حالى كه هرگز فضل كلام را با سكوت نمىتوان توصيف كرد. «1» روشن است كه اين نعمت ارزشمند به همان ميزان كه در ترقّى و كمال آدمى مؤثر است، در صورت عدم كنترل نيز، موجب سقوط و تباهى او مىشود از على عليه السلام پرسيدند، زيباترين مخلوقات خدا كدام است؟ فرمود: «كلام». گفتند: «زشتترين آنها كدام است؟» باز هم فرمود: «كلام»، سپس فرمود:
«بِالْكَلامِ ابْيَضَّتِ الْوُجُوهُ وَ بِالْكَلامِ اسْوَدَّتِ الْوُجُوهُ» «2» چهرهها با سخن سفيد مىشوند و با سخن سياه مىگردند.
كنايه از اينكه عدّهاى به خاطر كلام سنجيده و وزين خود، رو سفيد مىشوند و عدّهاى به دليل بيهودهگويى، پرگويى، غيبت، دروغ و ... روسياه و سرافكنده مىگردند.
شخصى از رسول اكرم صلى الله عليه و آله درخواست نصيحت كرد. حضرت به او فرمود: «زبانت را حفظ كن.» دوباره عرض كرد: «اى رسول خدا به من توصيهاى بفرما» باز هم فرمود:
«زبانت را حفظ كن.» بار سوّم درخواست خود را تكرار كرد. آن حضرت بدو فرمود:
«وَيْحَكْ! وَ هَلْ يُكِبُّ النَّاسَ عَلى مَناخِرِهِمْ فِى النَّارِ الَّا حَصائِدُ الْسِنَتِهِمْ» «3» واى بر تو! آيا در قيامت مردم را چيزى جز محصول زبانشان به رو در آتش مىافكند؟
جايگاه كلام زيبا در منابع اسلامى از ديدگاه اسلام، كلام زيبا از جايگاه بلندى برخوردار است؛ شايد يك علّتش اين باشد كه هم خود مىتواند به لحاظ خصوصيّات لفظى و ادبى و تركيب كلمات و جايگاه مناسب در جمله، زيبا باشد و هم ساير زيبايىهاى عالم به وسيله كلام بيان مىشود. پس سخنى كه مىخواهد بيان كننده زيبايىها باشد اگر خودش نيز زيبا ادا شود، اهميّت و ارزش بيشترى مىيابد. قرآن كريم براى كلام زيبا و سخن نيكو ارزش زيادى قائل شده و با بيانى سرشار از عطوفت و صميميّت از بندگان خدا خواسته است، تا سخن خود را به بهترين صورت بر زبان آورند.
«قُلْ لِعِبادى يَقُولُوا الَّتى هِىَ احْسَنُ» «1» به بندگانم ب اخلاق و تربيت اسلامى 86 بدزبانى و آثار آن ص : 86 گو بهترين سخن را بگويند.
يعنى سخن خوش و پسنديدهاى كه موجب خشنودى شنونده گردد، آن گونه كه انسان دوست دارد ديگران با او سخن بگويند.
بديهى است كه قرآن خود نيز در اين جهت، گوى سبقت را از همگان ربوده و دانشمندان سخنشناس را در شرق و غرب عالَم به تحسين و اعجاب واداشته است. از گذشتههاى دور، نمونههايى از سخن زيبا و كلام شيوا در ميان بشر وجود داشته و با گذشت زمان بر كمّ و كيف آنها افزوده شده است، امّا هيچ يك را ياراى عرض اندام در برابر قرآن نبوده و نيست.
از قرآن كه بگذريم، سخنان پيشوايان معصوم عليهم السلام نيز ويژگىهاى بالا را در افقى محدودتر دارا است، يعنى هم خود آن بزرگواران زيبا سخن گفتهاند و هم ديگران را به زيباگويى فراخواندهاند.
نهجالبلاغه، على عليه السلام مصداق بارز و نمونه روشنى از كلام زيباست. او كه در عالىترين مرتبه سخن قرار دارد، مراتب سلطه و حاكميّت خود را بر كلام در قالب