کتاب آداب و احکام کسب و کار

اين‌كه آن را هدف قرار دهى تا تو را از همه چيز غافل كند و وقتى بيدار شوى كه كار از كار گذشته باشد. بكوش از معامله‌گرانى باشى كه پيامبر اكرم6فرمود: «تاجر و معامله‌گر امين و راست‌گو و مسلمان، روز قيامت با شهيدان خواهد بود». و در حديث ديگرى فرمود: «او در قيامت در سايه حمايت و عرش خدا خواهد بود».[1]

نه در زمره كسانى كه خداوند در قرآن مى‌گويد:

﴿حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى‌ يَوْمِ يُبْعَثُون﴾[2]

«آن گاه كه وقت مرگ رسد، (با پشيمانى) گويد: بارالها! مرا به دنيا باز گردان تا شايد به تدارك گذشته، عملى صالح به جاى آورم. به او خطاب مى‌شود كه هرگز چنين نخواهد شد. و اين سخنى است كه او به زبان مى‌گويد؛ در حالى كه پشت سر آنان عالم برزخ است تا روزى كه برانگيخته شوند».

آرى، دنيا بازارى است كه به قول امام هادى7: «جمعى در آن سود مى‌برند و گروهى زيان مى‌برند».[3]

چنانچه تحت جاذبه و زرق و برق سكه‌ها قرار گيريم و همه‌ى همّ خود را به جمع مال اندوزى صرف كنيم، آن‌گاه است كه مال و ثروت ما را به سوى هلاكت و تباهى مى‌كشاند. از اين رو، پيشوايان دينى ما در احاديث فراوانى به ما هشدار داده‌اند. رسول خدا6فرمود:

«إِنَّ الدِّينَارَ وَ الدِّرْهَمَ أَهْلَكَا مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَ هُمَا مُهْلِكَاكُم؛[4]

دينار و درهم، كسانى را كه پيش از شما بودند، نابود كرد و آن دو شما را هم به نابودى مى‌كشند».

[1]. چهل حديث بازار، حديث 8 و 2.

[2]. مؤمنون، آيات 99 و 100.

[3]. تحف العقول، ص 774.

[4]. كافى، ج 2، ص 316.

در بيانى ديگر فرمود:

«إنَّ لكل امة عِجْل و عجل هذه الامّة الدِّينارِ و الدِّرْهَمِ؛[1]

هر امتى گوساله‌اى دارد (كه آن را منحرف مى‌كند) و گوساله اين امت، دينار و درهم است».

امام صادق7نيز فرمود:

«ابليس ملعون مى‌گويد: در مورد بنى آدم، هر چه مرا خسته و ناتوان كند، يكى از اين سه چيز مرا در برابر آدمى‌زاد ناتوان نمى‌كند: يكى به دست آوردن مال از راه غير حلال، و ديگرى جلوگيرى كردن او از پرداخت واجب مالى، و سوم، مصرف كردن آن در راه ناروا و حرام».[2]

آثار مال حرام و حرام‌خوارى‌

1. پيامبر اكرم6فرمود:

«مَنِ اكْتَسَبَ مَالًا مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ كَانَ زَادَهُ إِلَى النَّار؛[3]

هر كس مالى را از غير راه حلالش به دست آورد، توشه‌اش در آتش است».

2. امام باقر7فرمود:

«وقتى كسى مالى از راه حرام به دست آورد، خداوند حج و عمره و صله رحم را از او قبول نمى‌كند، بلكه ازدواج با آن مال هم مشكل خواهد بود».[4]

3. رسول خدا6فرمود:

«كسى كه مال مؤمنى را به ناحق از او بگيرد و به او ندهد، خداوند از او روى‌گردان شده، كارهاى او را سرزنش كرده، آنها را در نامه اعمال او نمى‌نويسد تا توبه كند و مالى را كه از

[1]. محجه البيضاء، ج 7، ص 328.

[2]. خصال، ص 132، ح 2.

[3]. بحار، ج 103، ص 11، ح 48.

[4]. همان.

آن مؤمن گرفته، به او برگرداند».[1]

4. پيامبر اكرم6فرمود:

«لَا يَدْخُلُ الْجَنَّة جَسَد غُذّى بِحَرام؛[2]

پيكرى كه از حرام تغذيه شده باشد، وارد بهشت نمى‌شود».

5. امام صادق7فرمود:

«اميرمؤمنان7بارها فرمود: كسى كه مال مؤمن را به حرام بخورد، از دوستان ما نيست».[3]

همچنين آن حضرت فرمود: «هنگامى كه لقمه حرام در شكم انسانى قرار گيرد، هر فرشته‌اى كه در آسمان‌ها و زمين است، او را لعنت مى‌كند و تا وقتى كه آن لقمه در شكم اوست، خدا به او نگاه نمى‌كند، و هر كس كه لقمه حرام بخورد، به سوى خشم خدا رفته است. پس اگر توبه كند، خدا مى‌پذيرد و اگر قبل از توبه بميرد، آتش به او سزاوارتر است».[4]

نيز فرمود:

«كسى كه لقمه حرام بخورد تا چهل شب نمازش قبول نمى‌شود، و دعايش تا چهل روز مستجاب نمى‌شود، و گوشتى كه آن لقمه حرام مى‌روياند، به آتش سزاوارتر است. آرى، يك لقمه هم گوشت مى‌روياند».[5]

آثار لقمه حلال‌

1. پيامبر گرامى6فرمود:

«مَنْ أَكَلَ الْحَلَالَ أَرْبَعِينَ يَوْماً نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ؛[6]

[1]. بحار، ج 104، ص 294، ح 8.

[2]. جامع الاحاديث، ص 289.

[3]. بحار، ج 104، ح 17.

[4]. مكارم الاخلاق، ص 150.

[5]. بحار، ج 66، ص 313، ح 7.

[6]. همان، ج 103، ص 16، ح 71.

كسى كه چهل روز مال حلال بخورد، خداوند قلب او را نورانى مى‌كند»

2. در حديث ديگرى فرمود:

«مَنْ أَكَلَ الْحَلَالَ قَامَ عَلَى رَأْسِهِ مَلَكٌ يَسْتَغْفِرُ لَهُ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْ أَكْلِه؛[1]

كسى كه روزى حلال بخورد، فرشته‌اى بالاى سرش قرار مى‌گيرد و براى او طلب آمرزش مى‌كند تا وقتى كه از خوردن آن فارغ شود».

3. امام صادق7فرمود:

«يكى از سخت‌ترين واجبات بر بندگان خدا، ذكر زياد و ياد اوست». سپس فرمود:

«مقصودم ذكر سبحان الله و الحمدلله و لا اله الّا الله و الله اكبر نيست، گر چه آن هم ذكر و ياد خداست، بلكه مقصود من، اين است كه در برخورد با آنچه خدا حلال يا حرام كرده، خدا را ياد كند تا اگر اطاعت خدا بود، به آن عمل كند و اگر معصيت الهى بود، آن را رها سازد».[2]

4. آن حضرت در حديث ديگرى فرمود:

«تَرْكُ لُقْمَةِ حَرَامٍ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ صَلَاةِ أَلْفَيْ رَكْعَةٍ تَطَوُّعا؛[3]

رهاكردن لقمه حرام، نزد خدا از دو هزار ركعت نماز مستحبى محبوب‌تر است».

5. در بيان ديگر فرمود:

«لَرَدُّ دَانِقٍ مِنْ حَرَامٍ يَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ سَبْعِينَ أَلْفَ حَجَّةٍ مَبْرُورَةٍ؛[4]

رها كردن و گذشتن از يك دانگ از حرام (يك ششم دينار يا درهم)، نزد خدا معادل هفتاد هزار حج مقبول است».

[1]. مكارم الاخلاق، ص 150.

[2]. كافى، ج 2، ص 80، ح 4.

[3]همان.

[3]همان.

[3]. تفسير معين، ص 26.

[4]. جامع الاخبار، ص 442.

لقمه‌هاى آتشين‌

در آيين پاك اسلام، درآمد و كسب حلال جايگاه ارزشمندى دارد و در مقابل، درآمد و لقمه حرام امرى بسيار نكوهيده دانسته شده كه عواقب سوء دنيوى و اخروى در پى خواهد داشت. در اين مقاله پاره‌اى از درآمدهاى نامشروع را كه در آيات و روايات بدان‌ها اشاره شده، برمى‌شمريم.

* رشوه‌

يكى از راه‌هاى درآمد حرام، رشوه خوارى است. امام صادق7فرمود:

«إِيَّاكُمْ وَ الرِّشْوَةَ فَإِنَّهَا مَحْضُ الْكُفْرِ وَ لَا يَشَمُّ صَاحِبُ الرِّشْوَةِ رِيحَ الْجَنَّةِ؛[1]

از رشوه خوارى بپرهيزيد؛ زيرا اين كار در حقيقت كفر محض است و رشوه‌خوار بوى بهشت را استشمام نمى‌كند».

پيامبر اكرم6فرمود: «رشوه دهنده، رشوه گيرنده و واسطه بين آنها، ملعون هستند».[2]

* كم‌فروشى‌

در قرآن كريم آمده است:

﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَ إِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُون﴾...

«واى بر كم فروشان؛ آنان كه وقتى براى خود پيمانه مى‌كنند، حق خود را به طور كامل مى‌گيرند. اما هنگامى كه مى‌خواهند براى ديگران پيمانه كنند، كم مى‌گذارند».[3]

كم‌فروشى، نظم اجتماع و امنيت اقتصادى مردم را به خطر مى‌اندازد و موجب فساد خواهد شد.

[1]. سفينه البحار، ج 1، ص 523.

[2]. بحار الانوار، ج 104، ص 274.

[3]. مطففين، 1- 7.

خداوند مى‌فرمايد:

﴿وَ يا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ‌؛﴾[1]

«اى قوم من! پيمانه و وزن را با عدالت، تمام دهيد و بر اشياى مردم عيب نگذاريد و از حق آنان نكاهيد و در زمين به فساد نكوشيد».

پيامبر اكرم6فرمود:

«هر كس در كيل و وزن خيانت كند، فردا او را به قعر دوزخ فرو برند و در ميان دو كوه آتش جايش دهند و به او گويند: اين كوه‌هاى آتش را وزن كن و او هميشه به اين عمل (دردناك و سوزان) مشغول خواهد بود».[2]

در حديث ديگرى آن حضرت مى‌فرمايد:

«پنج خصلت ناپسند است كه با پنج مصيبت و بلا همراه است؛ از آن جمله: هيچ گروهى كم‌فروشى را پيشه خود نساختند، مگر اين‌كه از روييدنى‌ها و غذاى مورد نيازشان محروم گرديدند و به قحطى و گرانى گرفتار شدند ...»[3]

* دزدى‌

مؤمن دزدى نمى‌كند. پيامبر اكرم6فرمود:

«وَ لَا يَسْرِقُ السَّارِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ؛[4]

هيچ كسى در حالى كه مؤمن باشد، دزدى نمى‌كند»؛ يعنى اگر مؤمنى به دزدى مشغول شود، در آن حال از ايمان، جدا و ايمان از او سلب شده است.

خداوند مى‌فرمايد:

﴿وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيم﴾‌؛[5]

[1]. هود/ 85.

[2]. تفسير منهج الصادقين ذيل آيه 85 سوره هود.

[3]. همان.

[4]. وسائل الشيعه، ج 18، ص 482.

[5]. مائده/ 28.

«دست مرد و زن دزد را، به كيفر عملى كه انجام داده‌اند، به عنوان مجازات الهى قطع كنيد. خداوند توانا و حكيم است».

حضرت على بن موسى الرّضا7فرمود:

«علت قطع كردن دست دزد اين است كه دست او مؤثرترين عضو در سرقت است و بريدن دست او براى عقوبت و عبرت ديگران است تا ديگران جرأت بر دزدى نداشته باشند. دزدى و غصب اموال مردم از اين جهت حرام گرديده كه امنيت اقتصادى فرد و جامعه را از بين مى‌برد و موجب تنازع، قتل و كشتار، ترك داد و ستد و تجارت و بى‌رغبتى به صنعت و نيز باعث به وجود آمدن انواع مفاسد مى‌شود».[1]

امام صادق7فرمود:

«از پيامبر گرامى اسلام6نقل است كه فرمود: چهار چيز داخل هيچ خانه‌اى نشد، مگر اينكه آن را ويران ساخت و بركت از آن خانه رخت بربست: خيانت، دزدى، شراب‌خوارى و زنا».[2]

بعضى اقدامات افراد به ظاهر دزدى نيست، امّا بنابر روايات ملحق به دزدى شده است. امام صادق7فرمود:

«سه دسته از افراد به عنوان دزد قلمداد مى‌شوند:

1. كسانى كه زكات اموالشان را نمى‌پردازند؛ 2. افرادى كه خوردن مهريه همسرانشان را براى خود جايز مى‌دانند و به آنها تحويل نمى‌دهند؛ 3. اشخاصى كه از كسى مالى را به عنوان قرض مى‌گيرند، ولى قصد بازپرداخت آن را ندارند».[3]

* خيانت‌

خداوند مى‌فرمايد:

﴿وَ ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَ مَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ‌

[1]. وسائل الشيعه، ج 18، ص 482.

[2]. همان.

[3]. همان، ص 522.

ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُون؛﴾[1]

«ممكن نيست هيچ پيامبرى خيانت ورزد و هر كس خيانت كند، روز رستاخيز آنچه را در آن خيانت كرده، با خود به صحنه محشر مى‌آورد. سپس به هر كس، آنچه را فراهم كرده (و انجام داده) است، به طور كامل داده مى‌شود (و به همين دليل) به آنها ستم نخواهد شد (چرا كه محصول اعمال خود را خواهند ديد)».

اين آيه به دنبال آيات «غزوه احد» نازل شده و پاسخ به كسانى است كه گفتند:

مى‌ترسيم پيامبر در تقسيم غنايم ما را از نظر دور بدارد.

خداوند متعال در اين آيه اوّل ساحت مقدس انبيا را به طور كلّى از خيانت منزه داشته است، سپس به طور عام مى‌فرمايد: هر كس خيانت كند، در روز رستاخيز چيزى را كه خيانت كرده به عنوان مدرك جرم بر دوش خويش حمل مى‌كند و با خود مى‌آورد و در برابر همگان رسوا مى‌شود[2]و خداوند، خيانت كنندگان را دوست ندارد: إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخائِنِين[3].

پيامبر اكرم6فرمود: «كسى كه در دنيا در امانت خيانت كند و آن را به صاحبش ندهد تا بميرد، بر غير دين اسلام مرده، و خدا را در حالى كه بر او خشمناك است، ملاقات مى‌كند».[4]

و نيز فرمود: «دستور داده مى‌شود شخص خائن را در آتش افكنند. پس تا ابد در گودال‌هايى از آتش دوزخ فرو مى‌رود».[5]

همچنين آن حضرت فرمود:

«الْأَمَانَةُ تَجْلِبُ الْغِنَى وَ الْخِيَانَةُ تَجْلِبُ الْفَقْرَ؛[6]

امانت‌دارى، موجب ثروت و خيانت‌كارى، سبب تهيدستى است».

امام صادق7نيز مى‌فرمايد: «از عذاب خدا بترسيد و امانت را به صاحبش برگردانيد. اگر كشنده حضرت على7، مرا بر چيزى امين قرار دهد، حتماً امانتش را

[1]. ال عمران/ 161.

[2]. تفسير نمونه، ج 3، ص 197 و 198.

[3]. انفال/ 60.

[4]. وسائل الشيعه، كتاب الوديعه، باب 3 ص 4.

[5]. همان، باب 2، ص؟

[6]. وسائل الشيعه، كتاب والوديعه، باب 3 ص 641.