کتاب ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی

كوچك و بزرگ نوشته , او اگر چه همه آرا و نظرات استادش ابن جنيد را نپذيرفت , و برخى نظرات او را مورد نقد قرار داد و حتى در رد او كتابى به نام النقض على ابن الجنيد فى اجتهاده بالرأى نوشت , ولى در اصل شيوه و سبك و طرح ابحاث اصولى به گونه علمى و فنى از او پيروى نمود . او كتابى در علم اصول دارد كه مشتمل بر همه مسائل اصولى است . ((

علامه تهرانى صاحب الذريعه الى تصانيف الشيعه از نجاشى نقل كرده كه كتاب مذكور از او است و همو نيز نقل كرده كه شاگرد وى محقق كراجكى آن كتاب را در كتاب خودش كنزالفوائد درج نمود . ولى بعضى بر اين اعتقادند آن كتابى كه كراجكى در كنزالفوائد از شيخ مفيد درج كرده آن كتابى نيست كه شيخ مفيد در اصول تدوين كرده است , بلكه آن كتابى بود كه كراجكى براى يكى از دوستانش از كتاب مفيد استنساخ كرده بود و آنچه اين نظريه را تأييد مى كند همان چيزى است كه در صدر و ذيل كتاب كنز الفوائد ( ص 186 ) آمده است . در صدر آن مى گويد : اصول فقه را از كتاب شيخ مفيد . . . براى بعضى برادران استخراج نموده ام و نظير اين را در ذيل آن مى گويد :

در هر حال اين كتاب مشتمل بر بيشتر مسائل علم اصول است , از جمله : دلالت امر بر وجوب , اجزاء , اجتماع امر و نهى , واجب تخييرى , مقدمه واجب , ضد , مفهوم و منطوق , عام و خاص , حجيت عقل , عدم حجيت قياس , خبر واحد , اجماع , تعارض اخبار , و مسأله استصحاب .

فتاواى نادر شيخ مفيد :

1 ـ وجوب سه بار شستن ظرفى را كه با آب دهن سگ نجس شده , ولى براى بار اول و سوم با آب و براى بار دوم با خاك . مفيد اين حكم را مختص به آب دهن سگ نمى داند بلكه تعميم مى دهد به هر عضوى از اعضاى آن .

2 ـ ثبوت ربا در معدودات .

3 ـ وجوب اخراج زكات مالى كه وقت وجوب آن رسيده نه پيش از آن و نه بعد از آن .

4 ـ عدم اعتبار اذن ولى در صحت نكاح عقد باكره رشيده .

5 ـ جواز تطهير چيز نجس با آب مضاف در حال اختيار .

6 ـ كفايت قربانى در صورتى كه گاو باشد از پنج نفر اگر از يك خانواده باشند[1].

7 ـ عدم ثبوت ربا بين مسلمان و كافر ذمى و غير اينها .

8 ـ در رساله عزية ص 50 مى گويد : در تيمم بدل از وضو و غسل واجب است يك بار دستها به زمين زده شود .

9 ـ عدم جواز نماز خواندن در خوابگاه شتران و مراكز آتش .

10 ـ حرام بودن نماز در جاده هايى كه مردم عبور مى كنند .

11 ـ حرام بودن نماز در مراكزى كه شراب درست مى كنند .

12 ـ وجوب تقدم فقيرى كه داراى ثقه و بصيرت و طهارت و ديانت است در مصرف زكات بر فقيرى كه داراى چنين صفاتى نيست .

13 ـ وجوب روزه هاى واجب در سفر , مگر روزه ماه رمضان . ولى مشهور جايز نمى دانند مگر نذر روزه معين و روزه بدل از هدى در حج .

14 ـ بايد مريض هم امساك كند از خوردن و هم قضاى روزه اش را بگيرد در آنجا كه در اثناى روزه در ماه مبارك بعد از خوردن و آشاميدن خوب شود .

15 ـ وجوب استبراى جاريه اى كه در سن حيض هست ولى حيض نمى بيند در مدت سه ماه .

16 ـ وجوب سه سجده بر نمازگزار , در آنجا كه نمازگذار سجده اى را فراموش كند و بعد از ركوع ركعت دوم متوجه شود سجده اول را , قضاى سجده فراموش شده محسوب دارد و دو سجده ديگر بجا آورد نه آنكه سجده فراموش شده را بعد از سلام نماز قضا نمايد .

براى آگاهى بيشتر مى توانيد به كتاب مختلف الشيعه فى احكام الشريعه علامه مراجعه كنيد .

[1]ـ ما در زمينه كفايت يك قربانى براى اهل يك سفره اگر چه بيش از دهها نفر باشند ادله اى داريم كه انشاءالله در جاى مناسب به گونه تئورى و نظرى آن را بيان مى كنيم كه نتيجه اين , كفايت يك قربانى براى هر يك كاروان است اگر چه افراد آن بيش از صد نفر باشند و نيز ادله ديگرى داريم كه با آنها مى توان نظرات ديگرى را ارائه داد .

سيد مرتضى :

سيد مرتضى ( م 355 ـ 436 ) داراى شيوه خاصى بود , زيرا نه مانند ابن عقيل و ابن جنيد كه بيشتر بر اجتهاد و تفريع و تطبيق تكيه داشته اند بود و نه مانند شيخ مفيد ـ استادش ـ كه بيشتر بر عناصر خاصه استنباط يعنى روايات اعتماد مى كرد .

وى در تمامى علوم , به ويژه كلام و فقه اجتهادى و حديث داراى كرسى استادى بود و جمعى از بزرگان شيعه و سنى نزد وى آموزش ديده اند . او در بسيارى از علوم اعتقادى و فقهى تأليف دارد , از ميان تأليفاتش كتابى است در زمينه اصول فقه و ابحاث اجتهادى كه با عنوان الذريعة الى اصول الشريعه مشهور است .

او در مقدمه اين كتاب گرانقدر و ارزشمندش مى گويد : (( ان هذا الكتاب منقطع النظير فى احاطته بالاتجاهات الاصوليه التى تميز الامامية باستبعاب و شمول , اين كتاب در احاطه و شمولش نسبت به گرايشهاى اصولى اماميه بى نظير است . اين گرايشها مسلك اماميه را به تمام و كمال متمايز مى سازد )) .

سيد مرتضى شيوه استادش شيخ مفيد را در تكميل مباحث اصولى و عناصر مشترك استنباطى در اين كتاب دنبال كرد و نيز توفيق يافت در زمينه هاى اصولى نظريه هاى او را تكامل بخشد , هر كس كتاب يادشده او را مورد بررسى قرار دهد اين نظريه را تصديق خواهد كرد .

برخى نظرات نادر سيد مرتضى :

سيد مرتضى نيز همانند برخى از علماى پيشين زمانش داراى آرا و نظريات و فتاواى نادرى بوده كه بعضى از آنها را در اينجا يادآور مى شويم :

1 ـ عدم اعتبار قياس منصوص العله .

2 ـ عدم حجيت و اعتبار اخبار غير متواتر .

3 ـ عدم اعتبار اذن ولى در صحت عقد براى دختر باكره .

4 ـ برطرف شدن خبث با آب مضاف ( ناصريات مسأله 4 از كتاب طهارت . (

5 ـ برطرف شدن خبث با آب مضاف و يا هر چيز مايع و روان ( مصدر مذكور . (

6 ـ باطل نشدن روزه به سبب فرو رفتن روزه دار در آب .

7 ـ واجب بودن وضو با غسل چه غسل واجب باشد و چه مستحب .

سيد مرتضى تنها شاگرد شيخ مفيد نبود كه در تكامل و گسترش بخشيدن به علم اصول فقه از راه تأليف و تدريس اقدام نمود , بلكه عالمان ديگرى از شاگردان او مانند علامه سلار ( مغرب سالار ) بن عبدالعزيز ديلمى ( م 436 ) نيز در زمينه ياد شده به سهم خود كوشش و تلاش فراوان مبذول داشته اند , او نيز كتابى به اسم التقريب فى اصول الفقه تأليف كرد و نيز مانند شيخ طوسى , ( م 460 ) كه از شاگردان شيخ مفيد و سيد مرتضى بود كتابى به نام العدة فى الاصول تأليف كرد كه اين علم از جايگاه خاصى و گسترش چشمگيرى برخوردار گرديد . درباره اين كتاب در مقاله آتى مطالبى بيان مى داريم .

ابن زهره حلبى :

مجتهدى ديگر كه در اين دوره داراى شخصيت برجسته و ممتازى بوده ابوالمكارم ابى زهره حلبى ( م 585 ) است . او نيز مانند سيد مرتضى به بررسى مستقلى پيرامون مسائل علم اصول پرداخت و داراى كتابى به نام غنية النزوع الى علم الاصول و الفروع است . اين كتاب كه مشتمل بر مباحث علم اصول و فقه استدلالى است , از آن زمان تاكنون مورد توجه خاص اهل تحقيق و اجتهاد بوده است , به گونه اى كه آنان مطالب آن را در كتابهايشان مطرح كرده و مورد بررسى قرار داده اند .

همچنين مجلس درس او از شكوه خاصى برخوردار بوده و عالمانى بزرگ در آن شركت مى كردند . از ميان شاگردان او شخصيتهاى برجسته اى همچون مجتهد شجاع و جوان ابن ادريس ـ نوه شيخ طوسى ـ برخاستند كه هر كدام در تكامل فقه اجتهادى نقش عمده اى داشتند .

نظرات و فتاواى نادر ابن زهره :

1 ـ او اجتهاد را واجب عينى مى دانست و تقليد از مجتهد را حرام . علماى حلب مانند ابن حمزه صاحب كتاب الوسيله و ابى الصلاح حلبى صاحب الكفايه و غيره نيز داراى همين نظريه بوده اند و نيز برخى ديگر از عالمان شيعه مانند ميرزا عبدالله افندى نويسنده كتاب رياض العلماء و علامه ماحوزى بحرانى مؤلف كتاب اشارات همين نظريه را داشتند . البته اجتهادى كه آنان قايل به وجوب عينى آن هستند غير از اجتهادى است كه

عالمان شيعه و نيز حنفيان و مالكيان و حنبليان و اوزاعيان و طبريان و ثوريان و ليثيان و كلبيان و بصريان و جز اينها قايل به وجوب كفايى آن هستند . منظور ابن زهره و پيروان او از وجوب عينى اجتهاد اين است كه هر فرد مكلفى بايد احكام را به مقدار نياز خود از راه احاديث و با راهنمايى عالمى به دست آورد .

2 ـ عدم جواز عمل به خبر واحد .

3 ـ عدم جواز خوردن ماهى كه توسط كافر صيد شده باشد .

4 ـ عدم جواز طواف بر مركب مگر در حال ضرورت .

مى توانيد در اين زمينه به منتهى المقال ( ص 260 ) و مختلف الشيعه مراجعه كنيد .

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

دوره چهارم عصر به كارگيرى عناصر مشترك اجتهاد در منابع

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة