کتاب ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی

مشروطه خواهى قضاياى آن , موجه تر و به حقيقت نزديكتر مى باشد . و در ضمن صدور اين نظر پيش از زمانى است كه ايشان مردم را به آية الله العظمى آقا شيخ احمد كاشف الغطاء در تقليد ارجاع داده اند .

ديدگاه نگارنده درباره مسأله تقليد

اينك پس از شرح و نقد ديدگاههاى مذكور در مورد تقليد , ديدگاه و برداشت خود را بر طبق موازين فقه اجتهادى بدين شرح ارائه مى دهم .

الف ـ بنده به هيچ وجه وجوب تقليد از مجتهد اعلم و عدم جواز تقليد از مجتهد غير اعلم را حتى به گونه احتياط قائل نبوده و نيستم و حتى احتمال اين را بعد از بررسى منابع و مايه هاى اصلى استنباط نمى دهم .

زيرا اطلاق ادله شرعيه اجتهادى و سيره صحابه و تابعين و تابعان تابعين براى تعميم جواز تقليد نسبت به مجتهد اعلم و مجتهد غير اعلم كفايت مى كند و زمينه اى براى اجراى اصول باقى نمى گذارند . از قبيل اصل عقل يعنى اصاله التعيين هنگام دوران امر بين احتمال تعين تقليد از مجتهد اعلم و بين تخيير در مقام تقليد از او و از مجتهد غير اعلم و اصاله بقاى شغل الذمه , هر گاه تقليد از مجتهد غير اعلم نمايد و نيز بناى عقلا و اين بدين جهت است كه ما با داشتن دليل اجتهادى شكى كه موضوع براى اجراى آنها است بر ايمان حاصل نمى شود تا آنكه نياز باجراى آنها داشته باشيم .

ب ـ بر فرض كه نظريه تعين تقليد از اعلم پذيرفته شود لازم است در اينجا مطلبى را كه شايد بيشتر از آن غفلت داشته باشند گوشزد نمايم . و آن اينكه اعلميت در امروز كه نظام اسلامى برپاست غير از اعلميت ديروز است كه نظام اسلامى وجود نداشت . زيرا فرد اعلم ديروز آن كسى بود كه عالمتر از مجتهدان ديگر در محدود مسائل رساله هاى عمليه كه نوعا مشتمل بر مسائل فردى و عبادى و حدود پنج درصد احكامند , بوده و اما امروز فرد اعلم كسى است كه عالمتر از همه مجتهدان در همه مسائل مبتلا به اعم از فردى , عبادى , اقتصادى , سياسى , اجتماعى , روابط بين المللى و مسائل حكومتى باشد .

از اين رو اين مجموع , من حيث المجموع بايد در فردى كه به عنوان اعلم مطرح مى شود احراز شود و بدون احراز امور ياد شده در فردى نمى توان او را به عنوان مجتهد اعلم تلقى كرد .

ج ـ بنده در بحثهاى گذشته گفته ام اگر كسى به مسائل مبتلا به نظام اسلامى كه حدود 95 درصد احكامند آگاهى نداشته باشد و تنها آگاهى او در حدود مسائل فردى و عبادى اندك رساله هاى عمليه باشد چنين كسى در حكومت اسلامى مجتهد مطلق نيست تا چه رسد به اينكه اعلم باشد , بلكه از مصاديق بارز مجتهد متجزى است و احكام مجتهد متجزى بر او اجرا مى شود .

د ـ بر انديشمندان و عالمان آگاه است كه خود امر معرفى مرجعيت را در نظام اسلامى به عهده بگيرند و لازم است علاوه بر ارزيابى بعد اجتهاد و عدالت , ابعاد ديگرى را نيز به گونه دقيق مورد بررسى و كاوش قرار دهند , مانند آگاهى از اوضاع و مسائل جامعه خود و جوامع ديگر و دارايى هوش و زيركى خاص و لحاظ دقيق و تطبيق شرايط و زمان و مكان و توانايى پايبندى به واقعيتهاى آنها و آسيب پذير نشدن از عوامل نفسانى و پيشداوريهاى ذهنى و نيز از عوامل خارجى مانند اعتراضها و تلقينهاى افراد ناوارد و قشرى و سنتهاى غلط اجتماعى و محيطى و داشتن شجاعت كافى در بيان احكام واقعى و بيم نداشتن از خدشه دار شدن موقعيتهاى اجتماعى و توانايى اداره و عدم تسلط افراد ناآگاه و منحرف و مغرض بر كارهاى او كه حق را براى او باطل را براى او حق جلوه دهند .

امروز با تشكيل حكومت اسلامى براى مسلمانان قابل پذيرش نيست كه مجتهدان جامعه از مسائل و رويدادهاى تازه و شرايط زمان و مكان و ابعاد قضايا و مسائل جامعه و حكومت اسلامى آگاهى نداشته باشند , و تنها از مسائل فردى و يا عبادى و يا مسائلى كه هيچ گونه نقشى در اصلاح جامعه و نظام اسلامى ندارند آگاهى داشته باشند . بلى آن روز كه حكومت اسلامى در ميان نبود , چنين مجتهدى مفيد و مورد پذيرش قرار مى گرفت , ولى امروز با برپايى نظام اسلامى موقعيت فرق مى كند و چهره ها در همه زمينه ها عوض شده است و بايد مجتهد , آگاهى كامل از همه آنها داشته باشد .

و لذا نبايد كار اجتهادى او بر بيان احكام مسائل فردى و عبادى كه در رساله هاى عمليه صدها بار به توسط گذشتگان تكرار شده است , بسنده گردد , بلكه بايد كار اجتهادى او غير محصور و احكام را از منابع فقه ) حكومتى بگونه منسجم استخراج و در رساله ها عمليه جديد آنها را قرار دهد . و نيز براى مسلمانان در حكومت اسلامى قابل پذيرش نيست كه ديد و بينش و نظرات او محدود به مكان و يا جامعه خاصى باشد بلكه بايد ديد او غير محدود و جهان شمول و فراگير همه اماكن و جوامع و نيز همه جوانب زندگى

بشرى باشد , زيرا فقه اجتهادى غير محدود و جهان شمول و حكومت اسلامى نيز جهانى است و بايد آراء و نظرات مجتهد هم بگونه موجه و مستدل كه مورد پسند جهانيان است باشد و جهانشمول مطرح گردد , نه بگونه غير موجه و سست , زيرا آن را پيامدهايى است كه با حكومت اسلامى سازش ندارند .

در هر حال بر همگان آشكار است كه در اين روزگار ويژگيهاى ياد شده براى مجتهد اسلامى از اهميت خاصى برخوردار است و هر گاه با اين ويژگيها مرجعى برگزيده شود, دستاوردهاى ارزشمندى را براى اسلام و مسلمانان در جامعه اسلامى به دنبال خواهد داشت و اگر بدون اين ويژگيها برگزيده شود پيامدهاى ويرانگر و فاجعه آميزى براى اسلام و مسلمين در جامعه اسلامى به دنبال خواهد داشت .

اكنون پس از شرح ويژگيهاى مجتهد ايدهآل در جامعه و نظام اسلامى لازم است نتيجه تجمع آنها را در مجتهد مورد توجه اكيد قرار دهيم زيرا اگر ويژگيها و شرايط ياد شده براى مجتهد در نظام اسلامى فراهم باشد خواهيد ديد كه به وسيله او هيچ مشكلى در ابعاد حكومتى و غيره بر جاى نخواهد ماند بلكه صحيح ترين و قابل قبول ترين احكام را به جامعه عرضه خواهد داشت . همان گونه كه بارها گفته ايم احكام فقهى , احكامى است عادلانه كه پيوند عميق با عينيتهاى خارج و واقعيتهاى زندگى بشر دارد و تمام تحولات و تغييرات و دگرگونيهاى مختلف زندگى بشر را در بر مى گيرد . آشنايى كامل و ادراك صحيح و عميق همه احكام , نمى تواند در مجتهدى عينيت داشته باشد , مگر آنكه همپاى پيشرفت جامعه و جهان در حركت باشد و نياز جامعه را به گونه كامل درك نمايد و با بينش همه جانبه حكم آن را با شيوه پنجم از شيوه هاى اجتهادى از عناصر خاصه اجتهاد , استنباط نمايد وانى همان حقيقتى است كه تنها از طريق اجتهاد مداومى كه مقرون با آن ويژگيها باشد تحقق مى يابد .

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

آثار مؤلف حضرت آية الله محمد ابراهيم جناتى ( دام ظله )

1 ـ كتاب الحجج ( 5 جلد (

2 ـ اليهود قديما و حديثا ( به فارسى ترجمه شده (

3 ـ الاسلام اقتصاديا و اجتماعيا ( دوباره به فارسى ترجمه شده (

4 ـ طهارة الكتابى فى فتوى السيد الحكيم

5 ـ المساجد و احكامها فى التشريع الاسلامى

6 ـ الاخلاق

7 ـ علوم القرآن

8 ـ علوم الحديق

9 ـ ادوار فقه

10 ـ ادوار كيفيت بيان فقه

11 ـ احكام شهيد

12 ـ مفاد قاعدة الالزام

13 ـ هزار پرسش و پاسخ درباره اصول دين

14 ـ قانون تحول اجتهاد از ديدگاه عالمان مذاهب اسلامى

15 ـ منابع اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامى

16 ـ اصول فقه از ديدگاه مذاهب اسلامى

17 ـ دروس فى الفقه المقارن

18 ـ غنا و موسيقى از ديدگاه فقه اجتهادى

19 ـ فن و هنر از ديدگاه فقه اجتهادى

20 ـ حجاب از ديدگاه فقه اجتهادى

21 ـ تئورى طهارت ذاتى مطلق انسان

22 ـ توضيح الاصول

23 ـ قاعده تجاوز

24 ـ قاعده فراغ

25 ـ قاعده صحت

26 ـ زندگانى پيامبر ( ص (

27 ـ قرآن معجزه جاويدان

28 ـ درر و اجزاء فى مبحث الاجزاء

29 ـ بحثهائى از اسلام

30 ـ حاشيه عروة الوثقى

31 ـ مقالاتى به زبان عربى و فارسى در نشريات مختلف

32 ـ مقدمه هايى بر چند كتاب

فهرست آياتوانزلنا من السماء ماء طهورا .46ولم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا .46( و لا تقتلوا انفسكم . . . )46لقد من الله على المؤمنين اذبعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفى ضلال مبين47قال الذين كفروا لو لا نزل القرآن جملة واحدة كذلك لنثبت به فؤادك65و قرآنا فرقناه لتقرأ على الناس على مكث و نزلناه تنزيلا .65يسئلونك عن الخمر و الميسر قل فيهما اثم كبير و منافع للناس و اثمهما اكبر من نفعهما67يا ايها الذين آمنوا لاتقربوا الصلاة و انتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون .67يا ايها الذين آمنوا انما الخمر و الميسر و الانصاب و الازلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون , انما يريد الشيطان ان يوقع بينكم العداوة و البغضاء فى الخمر و الميسر و يصدكم عن ذكر الله و عن الصلاة فهل انتم منتهون67و ما ينطق عن الهوى ان هو الا وحى يوحى70و اتبع ما يوحى اليك من ربك ان الله كان بما تعملون خبيرا70و اذا تتلى عليهم آياتنا بينات قال الذين لايرجون لقائنا ائت بقرآن غير هذا او بدله قل ما يكون لى ان ابدله من تلقاء نفسى ان اتبع الا ما يوحى الى70قل لا اقول لكم عندى خزائن الله و لا اعلم الغيب و لا اقل لكم انى ملك ان اتبع الا ما يوحى الى71قل انما اتبع ما يوحى الى من ربى71و لو تقل علينا بعض الاقاويل لاخذنا منه باليمين و لقطعنا منه الوتين71قد سمع الله قول التى تجاد لك فى زوجها و تشتكى الى الله و الله يسمع تحاور كما ان الله سميع بصير71و ما اختلفتم فيه من شئى محكمه الى الله72انا انزلنا اليك الكتاب بالحق لتحكم بين الناس بما اراك الله و لتكن للخائنين خصيما72قل لا اجد فيما اوحى الى محرما على طاعم يطعمه الا ان يكون ميتة او دما مسفوحا او لحم خنزير فانه رجس او فسقا اهل لغير الله به73ان الحكم الا لله73الا له الحكم و هو اسرع الحاسبين73الحمدلله فى الاولى و الاخره و له الحكم و اليه ترجعون73ليس لك من الامر شىء . . .73الا له الخلق و الامر تبارك الله رب العالمين73بل لله الامر جميعا74لله الامر من قبل و من بعد74ما آتاكم الرسول فخذوه و ما نهيكم عنه فانتهوا75و لكم فى القصاص حياة يا اولى الالباب .107ما فرطنا فى الكتاب من شىء109فيه تبيان كل شىء109و لو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيرا109ما فرطنا فى الكتاب من شىء110فيه تبيان كل شىء110لقد من الله على المؤمنين اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفى ضلال مبين159ولله على الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلا170لا تقل لهما اف176فاعتزلوا النساء فى المحيض388فهرست رواياتو جعلت لى الارض مسجدا و ترابها طهورا46انما هلك الذين قبلكم بالتكلف فلايتكلف رجل منكم ان يتكلم فى دين الله بما لا يعرف فان الله عزوجل يعذر على الخطاء ان اجتهدت رأيك52من عمل بالمقاييس فقد هلك و اهلك و من افتى الناس بغير علم و هو لا يعلم الناسخ من المنسوخ و المحكم من المتشابه فقد هلك و اهلك93من افتى الناس بغير علم فليتبوأ مقعده من النار93ترد على احد هم القضية فى حكم من الاحكام109قد كذب على رسول الله على عهده حتى قام خطيبا فقال : ايها الناس قد كثرت على الكذابه فمن كذب على متعمدا فليتبوء مقعده من النار119لا تكذبوا على فانه من كذب على فليتبوا مقعده من النار119و ان الحديث سيفشوعنى فما آتاكم عنى يوافق القرآن فهو عنى و ما آتاكم يخالف القرآن فليس منى123اذا جاءكم عنى حديث فاعرضوه على كتاب الله فما وافق كتاب الله فاقبلوه و ما خالفه فاضربوا به عرض الحائط123اذا ورود عليكم حديث فوجدتم له شاهدا من كتاب الله عزوجل او من قول رسول الله و الا فالذى جاءكم به اولى به123يا زراره قاله رسول الله ( ص ) و نزل به الكتاب , من الله عز وجل , ....الحديث . . .363