کتاب ادوار فقه ( فارسی )

9 - آيهء 40 از سورهء بقره * ( وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ ) * .
از قسمت اخير اين آيه حكم راجح بودن جماعت ( بطور وجوب باشد ، چنان كه در جمعه است ، يا بطور استحباب ، چنان كه در ديگر نمازهاى واجب است ) استفاده شده است .
10 آيهء 203 از سورهء اعراف * ( وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَه وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ) * .
از جمله امور مستفاد از اين آيه ، سقوط « قرائت » است از مأموم .
11 - آيهء 15 از سورهء سجده * ( إِنَّما يُؤْمِنُ بِآياتِنَا الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِها خَرُّوا سُجَّداً وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ ) * .
بدين آيه و سه آيهء ديگر : يكى آيهء 37 از سورهء « حم فصّلت » * ( . . لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّه الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاه تَعْبُدُونَ ) * .
دوم - آيهء 19 از سورهء « اقرأ » * ( . . وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ ) * . سيم - آيهء 62 از سورهء و النّجم * ( فَاسْجُدُوا لِلَّه وَاعْبُدُوا ) * . بر وجوب سجده ، در هنگام خواندن يكى از آنها يا شنيدن آن ، استدلال شده و بدين جهت سوره هاى چهار گانه كه بر اين چهار آيه اشتمال دارد به نام « سوره هاى عزائم » خوانده شده است .
مجموع آياتى كه در كتاب صلاة ياد شده 64 آيه است .

3 - كتاب صوم در اين كتاب پنج آيه مورد استناد قرار يافته است :
1 - آيه 183 از سورهء بقره * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ - الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ) * .
از اين آيه وجوب صوم استفاده گرديده و از جمله فوائد پنجگانه كه در ذيل آن آورده شده اينست كه اعلام اهل ايمان به اين كه امم پيش هم به اين تكليف ، مكلَّف بوده‌اند تاكيد حكم يا تنبيه به علَّت مشروعيّت است يا تشويق و تسهيل تكليف است .
2 - آيه 184 از سورهء بقره * ( أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَه فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَه وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . ) * .
يكى از مسائل چهار گانه مختلف فيها كه در ذيل اين آيه آورده شده وجوب افطار است در سفر چنان كه اكثر صحابه گفته‌اند .
3 - آيهء 185 از سورهء بقره * ( شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيه الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْه وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ الله بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا الله عَلى ما ) *

* ( هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ) * .
از اين آيه نيز حكم افطار در سفر ( بطور عزيمت چنان كه مذهب اماميّه است يا بطور رخصت چنان كه ديگران گفته‌اند ) استفاده شده است .
4 - آيهء 186 از سورهء بقره * ( وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ ) * .
فاضل مقداد كه اين آيه را آورده خودش چنين افاده كرده است « اين آيه را بصوم ، ارتباط و تعلقى نيست ليكن چون از دعا و اجابت آن در آيه ياد شده و در حديث آمده است « دعوة الصّائم لا تردّ » پس از وظائف صائم بلكه از اعظم وظائف او دعاء است بويژه در ماه رمضان كه دعاها و اعمال بسيارى در آن وارد شده به حدى كه اصحاب ما در اين باره كتابهايى مخصوص تأليف كرده‌اند . » .
5 - آيه 187 از سورهء بقره * ( أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ الله أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا ما كَتَبَ الله لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ الله فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ - الله آياتِه لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ) * .

از جمله ده فائده كه از اين آيه استفاده شده اعتكاف در مساجد و احكام و مسائل مربوط به اعتكاف است .
در خاتمهء كتاب « صوم » فاضل دو آيهء زير را بعنوان فائده آورده است :
1 - آيهء 45 ، از سورهء بقره * ( وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ ) * كه گفته‌اند مراد از « صبر » صوم است و بدين مناسبت شهر رمضان به نام « شهر الصبر » نيز خوانده شده است .
2 - آيهء 189 ، از سورهء بقره * ( يَسْئَلُونَكَ عَنِ الأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ ) * كه چون مبتدا و خبر هر دو معرفه است و اين از دلائل حصر پس علامت شهر رمضان ، منحصر است به رؤيت هلال نه چيزى ديگر .
مجموع آياتى كه بكتاب صوم ارتباط يافته هفت آيه است .

4 - كتاب زكات آيات مربوط به زكات به اعتبار اين كه بحث در اين باره به اقسامى انقسام مىيابد تحت عنوان سه قسم ياد و آيات متعلق بهر قسمى زير عنوان آن قسم ، استيفاء شده است بدين قرار :
قسم اول تحت اين قسم كه در بارهء وجوب و محل آن عنوان گرديده 4 آيه آورده شده است :
1 - آيهء 177 ، از سورهء بقره * ( لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِالله وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّه ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ) * .
در اين آيه شش امر مورد توجه و عنايت شده كه از جمله است دادن زكات .
2 - آيهء 6 و 7 ، از سورهء حم سجده * ( وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ ، الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ ) * .

از اين آيه استفاده شده كه دادن زكات بر كافر هم وجوب دارد نهايت امر ، اداء در حال كفر صحيح نيست چون اخلاص ندارد قوله تعالى : * ( وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِالله وَبِرَسُولِه ) * و چون به اسلام در آيد به حكم الإسلام يجبّ ما قبله از او ساقط مىشود .[1]3 - آيهء 34 و 35 ، از سورهء توبه * ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ الله فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ ، يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ ) * .
از اين آيه وجوب زكات در زر و سيم ( به شرائط مقرره كه مورد اختلاف است ) استفاده شده و از جمله چهار فائده مذكوره در ذيل اين آيه اينست كه « كنز » عبارتست از جمع مال براى نگهدارى آن خواه در روى زمين باشد يا در زير آن .
4 - آيهء 19 ، از سورهء و الذّاريات * ( وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ ) * .
اين آيه را بعضى بر وجوب زكات « تجارت » دليل قرار داده‌اند .

[1]اين طور گفته شده است و ليكن پوشيده نيست كه پرسش از فائدهء وجوب در حال كفر باقى مىماند چه در آن حال به واسطهء عدم اخلاص ، ادائش صحيح نيست و پس از اسلام هم كه نسبت به پيش ، تكليف اداء ساقط شده است مگر اين كه گفته شود فائدهء وجوب همان صحت عقاب است . تأمل شود .

قسم دوم تحت اين قسم كه در بارهء گرفتن زكات و دادن آن به مستحقانست شش آيه آورده شده است :
1 - آيهء 103 ، از سورهء توبه * ( خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَالله سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) * .
از جمله 7 حكم ، كه در ذيل اين آيه آورده شده ، اينست كه بر امام واجب است صدقه را اخذ كند و هم بر زكات دهنده واجبست كه از ابتدا و بىمطالبه زكات را به نزد امام حمل كند ليكن مشهور اينست كه خود او مىتواند متصدى انفاق و صرف به مستحقان گردد و مستحب است كه به نزد امام حمل كند و اگر امام مطالبه كند حمل آن وجوب مىيابد و از جمله احكام مستفاد اينست كه زكات به عين تعلق مىيابد ، نه به ذمه ، .
2 - آيهء 104 ، از سورهء توبه * ( أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ الله هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِه وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ الله هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ) * .
3 - آيهء 267 از سورهء بقره * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْه تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيه إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيه وَاعْلَمُوا أَنَّ الله غَنِيٌّ حَمِيدٌ ) * .
از اين آيه استدلال بر استحباب زكات تجارت ، كه از علماء عامه قائل بوجوب آن شده‌اند ، ممكن شمرده شده است و هم ممكن شمرده شده است استدلال

بر استحباب زكات در معادن و آن چه از زمين بيرون آورده مىشود جز سبزيها و جز آن چه به اجماع از حكم خارج شده .
4 - آيهء 39 ، از سورهء روم * ( وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْه الله فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ ) * .
به اين آيه هم بر وجوب نيت و خلوص آن در زكات استدلال شده است .
5 - آيهء 60 ، از سورهء توبه * ( إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ الله وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ الله وَالله عَلِيمٌ حَكِيمٌ ) * .
در اين آيه مصارف هشتگانه زكات تعيين شده بدين قرار :
1 - فقراء .
2 - مساكين اختلاف شده كه اين دو را يك معنى است يا هر يك را معنى ديگر است مخصوص به آن و در عقيدهء دوم هم اختلاف است در معنى خاص بهر يك بر اقوالى متعدد و متكثر ، يكى از آن اقوال كه در روايتى هم وارد شده اينست الفقير ، الَّذي لا يسأل و المسكين اجهد منه و البائس اجهد منهما .
3 - عاملان ( كسانى كه در راه جبايت و جمع زكات كار مىكنند ) .
4 - مؤلفة قلوبهم ( اشراف از كفار هر قوم كه به وسيلهء زكات از ايشان دل جويى به عمل آيد و به سود اسلام و بر قتال كفار استعانت و استمداد شوند يا بعلاوه . . ) 5 - رقاب ( بندگانى كه قرارداد مكاتبه بسته‌اند ، يا خريدارى بندگانى كه در نزد موالى خود به سختى دچارند ) .