کتاب ادوار فقه ( فارسی )

قسم دوم تحت اين قسم كه در بارهء گرفتن زكات و دادن آن به مستحقانست شش آيه آورده شده است :
1 - آيهء 103 ، از سورهء توبه * ( خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَالله سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) * .
از جمله 7 حكم ، كه در ذيل اين آيه آورده شده ، اينست كه بر امام واجب است صدقه را اخذ كند و هم بر زكات دهنده واجبست كه از ابتدا و بىمطالبه زكات را به نزد امام حمل كند ليكن مشهور اينست كه خود او مىتواند متصدى انفاق و صرف به مستحقان گردد و مستحب است كه به نزد امام حمل كند و اگر امام مطالبه كند حمل آن وجوب مىيابد و از جمله احكام مستفاد اينست كه زكات به عين تعلق مىيابد ، نه به ذمه ، .
2 - آيهء 104 ، از سورهء توبه * ( أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ الله هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِه وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ الله هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ) * .
3 - آيهء 267 از سورهء بقره * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْه تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيه إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيه وَاعْلَمُوا أَنَّ الله غَنِيٌّ حَمِيدٌ ) * .
از اين آيه استدلال بر استحباب زكات تجارت ، كه از علماء عامه قائل بوجوب آن شده‌اند ، ممكن شمرده شده است و هم ممكن شمرده شده است استدلال

بر استحباب زكات در معادن و آن چه از زمين بيرون آورده مىشود جز سبزيها و جز آن چه به اجماع از حكم خارج شده .
4 - آيهء 39 ، از سورهء روم * ( وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْه الله فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ ) * .
به اين آيه هم بر وجوب نيت و خلوص آن در زكات استدلال شده است .
5 - آيهء 60 ، از سورهء توبه * ( إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ الله وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ الله وَالله عَلِيمٌ حَكِيمٌ ) * .
در اين آيه مصارف هشتگانه زكات تعيين شده بدين قرار :
1 - فقراء .
2 - مساكين اختلاف شده كه اين دو را يك معنى است يا هر يك را معنى ديگر است مخصوص به آن و در عقيدهء دوم هم اختلاف است در معنى خاص بهر يك بر اقوالى متعدد و متكثر ، يكى از آن اقوال كه در روايتى هم وارد شده اينست الفقير ، الَّذي لا يسأل و المسكين اجهد منه و البائس اجهد منهما .
3 - عاملان ( كسانى كه در راه جبايت و جمع زكات كار مىكنند ) .
4 - مؤلفة قلوبهم ( اشراف از كفار هر قوم كه به وسيلهء زكات از ايشان دل جويى به عمل آيد و به سود اسلام و بر قتال كفار استعانت و استمداد شوند يا بعلاوه . . ) 5 - رقاب ( بندگانى كه قرارداد مكاتبه بسته‌اند ، يا خريدارى بندگانى كه در نزد موالى خود به سختى دچارند ) .

6 - وامداران ( كه وام آنان براى نفقهء واجب يا مستحب يا معاش مباح بوده نه براى خرج در راه معصيت ) .
7 - در راه خدا ( خصوص جهاد چنان كه شيخ طوسى و شافعى و مالك و بو حنيفه گفته‌اند يا حج نيز چنان كه احمد بر آن رفته يا هر امرى كه صلاح مسلمين در آن باشد از قبيل حج و ساختن پل و آب انبار و مانند اينها چنان كه اكثر اصحاب ما بر آن رفته‌اند ) .
8 - ابن سبيل ، كسى كه در غربت درمانده شده است ، گر چه در شهر خود دارنده و غنى باشد .
بر اين اصول ، فروعى متفرع است كه در كتب فقهى و كتب مربوطه بايد طرح و بحث شود ، و هم براى تغيير اسلوب كه در چهار مصرف اول بلفظ « لام » آورده شده و در چهار اخير بلفظ « من » وجوهى ذكر شده چنان كه در « لام » هم اختلاف شده كه افادهء تمليك مىكند ( شافعى بر اين عقيده است و در نتيجه بايد زكات بر هر هشت صنف انبساط يابد و به حكم جمع به حد اقل از هر صنف كه سه تن است بايد داده شود ) يا افادهء بيان مصرف مىكند ( چنان كه مالك و بو حنيفه و جمعى ديگر گفته‌اند و بنا بر اين اگر همه زكات بيكى از اين اصناف داده شود كافى است ) .
6 - آيهء 271 ، از سورهء بقره * ( إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَالله بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ) * .
يكى از احكام مستفاد از آيه جواز تصدى شخص است دادن زكات مال خود را به مستحقان گر چه دادن به امام كه او به مستحق برساند مستحب است .

قسم سيم تحت اين قسم كه در بارهء امور متفرع و تابع اخراج ، عنوان گرديده پنج آيه آورده شده است :
1 - آيهء 272 ، از سورهء بقره * ( وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْه الله وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ ) * .
يكى از سه حكم كه در ذيل اين آيه آورده شده نهى از رياء و طلب سمعه است در انفاق و امر به اخلاص و ابتغاء وجه خدا است .
2 - آيهء 273 ، از سورهء بقره * ( لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ الله لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِه عَلِيمٌ ) * .
اين آيه به قولى در بارهء اصحاب صفّه وارد شده و ايشان قريب چهار صد تن بودند از مهاجران قريش كه نه مالى در مدينه داشتند و نه خويشان و عشائرى .
در صفّهء مسجد سكنى گزيده بودند و شبها به آموختن قرآن اشتغال داشتند و روزها به چيدن هسته و چون سريّه‌اى از جانب پيغمبر ( صلَّى الله عليه و آله و سلَّم ) براى جنگ معين و مبعوث مىشد آنان نيز به قصد جهاد با آن سريه خارج مىشدند . هر يك از اهل مدينه كه زيادى در رزق و روزى مىداشت شب براى ايشان مىبرد .
بهر حال از اين آيه استحباب اعطاء به اهل تجمل و تعفف استفاده شده است .
3 - آيهء 215 ، از سورهء بقره * ( يَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ ) *

* ( مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِه عَلِيمٌ ) * .
گفته‌اند عمرو بن جموح كه پير مردى ثروتمند بوده از پيغمبر ( صلَّى الله عليه و آله و سلَّم ) پرسيده است كه « چه تصدق دهم و به كه بدهم ؟ » اين آيه در پاسخ او نزول يافته است .
از اين آيه استحباب تقديم اقرباء بر غير ايشان در انفاق استفاده شده است .
4 - آيهء 219 ، از سورهء بقره * ( وَيَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ) * .
گفته‌اند سائل در اين آيه نيز عمرو بن جموح بوده است . روايتى در معنى « عفو » از حضرت صادق ( عليه السّلام ) به اين عبارت « انّ العفو هو الوسط من غير إسراف و لا إقتار » و از حضرت باقر ( عليه السّلام ) بدين عبارت « ما فضّل عن قوت السّنة » اقوالى ديگر نيز در بارهء معنى « عفو » هست كه همان توسط در انفاق و نهى از تبذير و اسراف را مىرساند .
اين آيه كه بر انفاق مقدار زائد از قوت سال ، از مكاسب ، دلالت داشته و قبل از نزول آيهء صدقات معمول بوده به آيهء صدقات منسوخ گشته است . استحباب اين انفاق را هم اختصاص به موردى داده‌اند كه به توسعه بر خود و اهل و عيال صدمه وارد نيايد و گر نه به كراهت محكومست بلكه اگر انفاق موجب اين باشد كه خود يا عيالش نادار و ناچار گردند ، به حرمت محكوم است به استناد روايات مخصوصهء باب و هم به استناد اضرار كه عقلا و شرعا به حكم « لا ضرر و لا ضرار في الاسلام » نيز ممنوع است .
فاضل مقداد اين روايت را آورده كه مردى نزد پيغمبر ( صلَّى الله عليه و آله و سلَّم ) آمد و كله خودى را كه در يكى از جنگها بدست آورده و زرين بود به پيغمبر ( صلَّى الله عليه و آله و سلَّم ) داد

و گفت اين را از من بعنوان صدقه بگير پيغمبر ( صلَّى الله عليه و آله و سلَّم ) از او رو برگرداند . از جانب ديگر آمد باز پيغمبر ( صلَّى الله عليه و آله و سلَّم ) از او اعراض كرد . بار سيم از جانبى ديگر آمد اين بار هم پيغمبر از وى رو برگرداند . پس از آن به حال غضب فرمود بده ، آن را گرفت :
و به سختى به دور افكند كه اگر بوى رسيده بود جراحت مىرساند آنگاه گفت :
« يجيء احدكم بماله كلَّه يتصدّق به و يجلس يتكفّف النّاس ، إنّما الصّدقة عن ظهر غنى » .
5 - آيهء 264 ، از سورهء بقره * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَه رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِالله وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُه كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْه تُرابٌ فَأَصابَه وابِلٌ فَتَرَكَه صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَالله لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ ) * .
از اين آيه حكم منت و اذيت و رئاء كه همه كاشف از عدم ايمان و هر يك به وجهى كاشف از عدم اخلاص است استفاده شده .
6 - آيات 14 و 15 ، از سورهء اعلى * ( قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى ، وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّه فَصَلَّى ) * .
گفته‌اند مراد از اين آيه دادن زكات فطر و خواندن نماز عيد است .
مجموع آيات كه در كتاب زكات بدانها استناد شده شش آيه است .

5 - كتاب خمس در اين كتاب 3 آيه مورد استناد و استفاده است :
1 - آيهء 41 ، از سورهء انفال * ( وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّه - خُمُسَه وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ - السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِالله وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَالله عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) * .
بحث در اين آيه زير عنوان سه قسم قرار داده شده است :
قسم اول در ذيل اين قسم معنى غنيمت بيان گرديده بدين خلاصه غنيمت در اصل بمعنى فائده و زائده ايست كه اكتساب شده باشد ليكن گروهى اصطلاح قرار داده‌اند كه آن چه از كافران بىجنگ گرفته شود فيئى و آن چه با جنگ و قتال گرفته شود غنيمت است اصحاب ما و شافعى را همين مذهب است برخى هم گفته‌اند هر دو را يك معنى است . .
اما در باب خمس اصحاب ما معنى غنيمت را تعميم داده و بر ارباح تجارات و زراعات و صناعات كه بر مخارج ساليانه افزون باشد و بر كنوز و معادن و غوص و حلال مخلوط به حرام كه مالك آن شناخته نباشد و قدر حرام هم معين نباشد و هم بر زمينى كه كافر ذمى از مسلم بخرد و بر غنائم دار الحرب شامل دانسته‌اند ليكن بمذهب فقها ( ائمهء اهل سنت ) غنيمت به همان غنائم دار الحرب اختصاص دارد جز اين كه شافعى در خصوص معادن ذهب و فضه نيز خمس را واجب دانسته و ابو حنيفه در خصوص معادنى

< فهرس الموضوعات > 2 - چگونگي قسمت غنائم < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 3 - تأكيدات وارده درباره وجوب اداء خمس < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 4 - بقيه آيات خمس < / فهرس الموضوعات > كه منطبع باشد واجب دانسته‌اند .
قسم دوم در ذيل اين قسمت ، كيفيت قسمت غنائم آورده شده كه در جلد اول اين كتاب در اين باره به تفصيل سخن به ميان آمده است و تكرار آنها لازم نيست .
قسم سيم و پس از آن در ذيل قسم سيم تأكيداتى كه در بارهء وجوب اداء خمس آورده شده ياد گرديده است 2 - آيهء 26 ، از سورهء بنى اسرائيل * ( وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ) * و همچنين آيهء 90 از سورهء نحل * ( إِنَّ الله يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ - الإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى ) * .
مراد از ذى القربى در اين آيه و نظائر آن خويشان پيغمبر ( صلَّى الله عليه و آله و سلَّم ) مىباشند كه بايد خمس و ديگر حقوق ايشان به ايشان داده شود . رواياتى در اين زمينه وارد شده كه از جمله است پاسخ حضرت سيد سجاد ( عليه السّلام ) وقتى از آن حضرت از خمس پرسيده شده است « هو لنا » چون از يتامى و مساكين پرسيده شده است گفته است :
« يتامانا و مساكيننا » حضرت صادق ( عليه السّلام ) گفته است : « إنّ الله لمّا حرّم علينا الصّدقة انزل لنا الخمس فالصّدقة علينا حرام و الخمس لنا فريضة و الكرامة لنا حلال » .
3 - آيهء 1 ، از سورهء انفال * ( يَسْئَلُونَكَ عَنِ الأَنْفالِ قُلِ الأَنْفالُ لِلَّه وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا الله وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا الله وَرَسُولَه إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ) * .