کتاب ادوار فقه ( فارسی )

و ابو حنيفة فقال له ابو حنيفة : امّا امامك فقد مات . فقال له شيطان الطَّاقة : امّا امامك فمن المنظرين إلى يوم الوقت المعلوم[1]» و از امام شافعى آورده كه اين مضمون را گفته است :
« كتابهاى شاگردان ابو حنيفه را ديدم اوراق آنها يك صد و سى ورقه بود ، هشتاد ورقه آنها را شمردم كه با كتاب و سنّت ، مخالفت داشت »

[1]شيخ يوسف بحرينى در كتاب النكاح از كتاب « حدائق الناضرة » ( صفحه 104 ) اين مضمون را افاده كرده است : « ابو حنيفه از ابو جعفر محمد بن نعمان ، صاحب طاق ، پرسيد و گفت : چه مىگويى در بارهء « متعه » ؟ آيا چنان پندارى كه متعه حلال و جائز است ؟ پاسخ داد : آرى گفت : پس چه مانع است كه زنان خود را به استمتاع و كسب براى خويش وا دارى ؟ ابو جعفر جواب داد : همهء كارها گر چه حلال و روا هم باشد چنان نيست كه بر آن ميل و رغبت افتد و مردم را مرتبه و قدر ، متفاوت است و رفعت قدر ، مطلوب ليكن تو بگو در بارهء « نبيذ » چه مىگويى ؟ آيا چنان پندارى كه حلال است ؟ پاسخ داد : آرى . گفت پس چه مانع است كه زنان خويش را بر دكه هاى نبيذ فروشى بنشانى تا برايت نبيذ بفروشند و كاسبى كنند ؟ ابو حنيفه گفت : يكى بيكى ليكن تير تو نافذتر و مؤثرتر است . « آنگاه گفت : اى ابو جعفر آيهء سورهء « سأل سائل » تحريم « متعه » را گويا و روايت از پيغمبر هم نسخ جواز آن را دليلى است محكم و رسا . ابو جعفر پاسخ داد كه : سورهء « سأل » در مكه نزول يافته و آيهء « متعه » در مدينه و روايت هم شاذ است و ردى . ابو حنيفه گفت : روايت ميراث نيز به نسخ حكم متعه حاكم و ناطق است . ابو جعفر پاسخ داد كه : نكاح بدون ميراث ، ثابت است . ابو حنيفه پرسيد : اين را از كجا مىگويى ؟ گفت : آيا اگر مردى از اهل اسلام زنى از اهل كتاب داشته باشد و بميرد آيا آن زن از شوهر مسلمان خود ارث مىبرد ؟ ابو حنيفه گفت : نه . ابو جعفر گفت : پس نكاح و زوجه بودن ، بدون ارث بردن ثابت شد . صاحب حدائق پس از نقل اين قضيه گفته است : « ابو جعفر مردى تند نظر و حاضر جواب و بديهه گو بوده و با مخالفان الزاماتى مىداشته و شيعه او را به القابى مانند « مؤمن طاق » و « شاه طاق » و « صاحب طاق » مىخوانده و اهل تسنن به او « شيطان طاق » مىگفته‌اند و او را با ابو حنيفه از اين گونه مباحثات و الزامات ، بسيار بوده است از جمله چون خبر مرگ امام صادق به ابو حنيفه رسيده بطور سرزنش و شماتت به ابو جعفر گفته است : « مات امامك » ابو جعفر او را پاسخ داده است « و امامك من المنظرين إلى يوم الوقت المعلوم » .

باز از همو آورده كه گفته است : « ما اعلم احدا وضع الكتب ادلّ على عوّار قوله من ابى حنيفة » و هم از شافعى آورده كه گفته است : « ما شبّهت رأى ابى حنيفة الَّا بخيط السّحّارة يمدّ كذا فيجيء اخضر و يمدّ كذا فيجيء اصفر » و از امام احمد حنبل آورده كه در پاسخ به كسى كه از امام ابو حنيفه و عمرو بن عبيد پرسيده گفته است : « ابو حنيفة اشدّ على المسلمين من عمرو بن عبيد لأنّ له اصحابا » باز به اسناد از ابو بكر اثرم كه گفته است : ابو عبد الله ، احمد حنبل ، ما را از بابى در بارهء « عقيقه » خبر داد كه احاديثى مسند از پيغمبر ( ص ) و از اصحاب و از تابعان بود آنگاه با خنده و از روى تعجب گفت : ابو حنيفه گفته است عقيقه كارى است از جاهليّت ! » هنگامى كه به امام احمد حنبل قول ابو حنيفه در طلاق پيش از نكاح ، گفته شده وى چنين گفته است :
« مسكين ابو حنيفة كانّه لم يكن من العراق ، كانّه لم يكن من العلم بشيء . قد جاء فيه عن النبيّ صلَّى الله عليه و سلَّم و عن الصّحابة و عن نيّف و عشرين من التابعين مثل سعيد بن جبير و سعيد بن المسيّب و عطاء و طاوس و عكرمة . كيف يجترئ ان يقول تطلق ؟ ! » و هم امام احمد حنبل گفته است :

اگر كسى به كار قضا منصوب گردد و آنگاه موافق رأى ابو حنيفه حكم دهد و از آن پس مرا از آن بپرسند هر آينه احكام او را ردّ مىكنم » و به اسناد از علىّ بن جرير اين مضمون را آورده است :
« در كوفه بودم به بصره در آمدم عبد الله بن مبارك ( شاگرد و مروّج ابو حنيفه بوده ) پرسيد مردم كوفه را چه گونه ترك كردى ؟ گفتم : قومى را در كوفه گذاشتم كه ابو حنيفه را از پيغمبر ( ص ) اعلم مىپنداشتند و ترا در كفر ، امام و پيشوا گرفته بودند . عبد الله مبارك چنان گريست كه ريشش تر شد » .
باز از همان علىّ بن جرير ابيوردى مضمون زير را آورده است :
« نزد عبد الله بن مبارك بودم مردى وى را گفت : دو كس نزد ما در مسأله‌اى بحث مىداشتند يكى از ايشان گفت : ابو حنيفه گفته ، ديگرى گفت : پيغمبر ( ص ) گفته است .
گفت : ابو حنيفه بقضاء از پيغمبر ، اعلم بوده است ! « ابن مبارك آن مرد را گفت : دوباره بگو . چون دوباره سخن را اعاده كرد ابن مبارك گفت : « كفر است كفر » من گفتم : اينان به واسطهء تو كافر را امام گرفتند و كافر شدند . گفت : چرا ؟ گفتم : چون تو از ابو حنيفه گفتى و او را ترويج كردى . گفت :
استغفر الله من رواياتى عن ابى حنيفة » كسى امام احمد بن حنبل را از مالك پرسيده احد گفته است : « حديث صحيح و رأى ضعيف » پس از آن از اوزاعى پرسيده احمد پاسخ داده است « حديث ضعيف و رأى ضعيف » از آن پس از ابو حنيفه پرسيده احمد گفته است : « لا رأى و لا حديث » و چون از شافعى پرسيده شده جواب داده است : « حديث صحيح و رأى صحيح » خطيب بسيارى از اين گونه اقاويل از بزرگانى امثال مالك و شافعى و ابن حنبل در بارهء ابو حنيفه آورده كه نمونه را آن چه آورده شد كافى است .
در پايان ترجمهء امام ابو حنيفه اين ياد آورى به جا است كه امام در مقام اجتهاد و افتاء ، به اتفاق و اجماع علماء اسلام ، راى و قياس و استحسان را به كار مىبرده ، و اگر

نخستين فقيه نبوده كه از اين راه رفته و به اين كار اعتبار داده ، بطور يقين از پيشروان به نام و از مشهورترين فقيهانى است كه اين راه را گزيده و پيمودن آن را پسنديده و رايج و معمول داشته است و هم اگر گفته نشود كه بناء تفقّه و اجتهاد او ، بطور كلَّى و عمومى بر آن پايه و اساس نهاده شده و او پيروى و اتّباع از آن شيوه را امام و پيشوا بوده و حتّى ، به گفتهء برخى از ناقدان ، آن را بر حديث مقدّم مىداشته بىگمان بسيار به آن اعتماد و اتّكاء مىكرده و در بسيارى از تفريعات فقهى آن راه را مىپيموده و فروع مستنبطه را از آن امور ، كه اصول مىدانسته ، بدست مىآورده و بناء استنباط و تفقّه را بر آنها بنياد مىنهاده است .
در نكوهش عمل به قياس و راى از پيغمبر ( ص ) و از اصحاب و هم از فقيهان كبار ، در اين اوراق اخبار و آثار بسيار آورده شده و دوباره در اين باره سخن به ميان آوردن شايد شائبهء تكرار داشته باشد و زائد به نظر آيد ليكن چون اين موضوع از لحاظ شيوهء استنباط احكام دينى در خور توجّه و مستوجب دقت و تأمل و به حكم شرع و عقل فحص و بحث در آن به مورد است در اين موضع به آن چه خطيب در تاريخ ( جلد 13 - صفحه 306 - ) در ترجمهء نعيم بن حمّاد « ابو عبد الله ، الخزاعىّ الاعور الفارض المروزىّ » به اسناد از نعيم ، و غير او ، حديث آورده اشاره و نقل مىگردد .
خطيب نخست سماع نعيم را از بزرگانى مانند ابراهيم بن طهمان و ابراهيم بن سعد و سفيان بن عيينه و ابو حمزهء سكرى و عيسى بن عبيد و عبد الله بن مبارك و . .
و روايت بزرگانى را از او از قبيل يحيى بن معين و احمد بن منصور رمادى و محمد بن اسماعيل بخارى و ابو اسماعيل ترمذى و محمد بن اسحاق صاغانى ، و گروهى ديگر ياد كرده و گفته است :
« نعيم ساكن مصر بوده و در آنجا مىزيسته است تا اين كه در زمان خلافت معتصم و در ايّام « محنت[1]» براى امتحان در بارهء قرآن به سرّ من راى احضار شده و چون

[1]قضيهء « محنت » كه از زمان مأمون تا زمان متوكل معمول بوده در ترجمهء احمد بن محمد بن حنبل به تفصيلى مناسب آورده خواهد شد . ابن اثير در « اللباب » ذيل لغت « الفارض » پس از اين كه در ضبط آن گفته است « بفتح الفاء و سكون الالف بعدها راء ثم ضاد معجمة » چنين آورده است : « به عنوان « فارض » شناخته شده است گروهى كه از ايشان است نعيم بن حماد بن خزاعى فارض مروزى كه در مصر ساكن بوده و به واسطهء حسن معرفتى كه به فرايض داشته او را به اين عنوان مىخوانده‌اند . او از ابن مبارك و روايت كرده و يحيى بن معين و محمد بن اسماعيل بخارى ، و غير اين دو از او روايت كرده‌اند در قضيهء « محنت » بر قول خود ( عدم خلق قرآن ) پا برجا مانده و در زندان ، جمادى الاولى از سال دويست و بيست و هشت ( 228 ) در گذشته بى اين كه غسل داده شود و بى اين كه نماز بر وى گزارده شود با همان قيد و بندها كه داشته دفن شده است و اين كار را صاحب پسر ابو داود معتزلى با وى كرده است » .

حاضر نشده كه محدث بودن و مخلوق بودن قرآن را بگويد و بدان اعتراف كند به زندان افتاده و در زندان بوده تا در گذشته است . و او نخستين كسى است كه « مسند » را جمع و تصنيف كرده[1]و چون از اعلم مردم به فرايض بوده به نام نعيم فارض خوانده شده است »

[1]باز هم خطيب در حليه ( جلد 14 - صفحه 170 - ) در ترجمهء ابو زكريا يحيى بن عبد الحميد چنين آورده است : « سمعت على بن عبد العزيز يقول : سمعت يحيى بن عبد الحميد الحمانى يقول القوم غرباء فى مجلسه : من اين أنتم ؟ فاخبروه ببلدهم . فقال : سمعتم ببلدكم احدا يتكلم فى و يقول : انى ضعيف فى الحديث . لا تسمعوا كلام اهل الكوفة فانهم يحسدونى لأني اول من جمع المسند و قد تقدمتهم فى غير شيء » . و از همو در همان كتاب به اسناد آورده است ( همان جلد - صفحه 176 - ) « كان معاوية و فى حديث العتيقى ، مات معاوية ، على غير ملة الاسلام » ابن اثير ، حمانى را بكسر حاء مهمله و تشديد ميم و در آخر آن نون ضبط كرده آنگاه گفته است : مشهور به اين نسبت است ابو يحيى عبد الحميد بن عبد الرحمن بن ميمون حمانى كه از اعمش و ثورى و غير اين دو روايت كرده و پسرش ، ابو زكريا يحيى از او روايت كرده و پسرش يحيى ، امامى مشهور بحديث و مكثر بوده است »

پس از آن خطيب به اسناد از نعيم بن حمّاد از . . عوف بن مالك از پيغمبر ( ص ) اين حديث را « تفترق أمّتي على بضع و سبعين فرقة ، اعظمها فتنة على أمّتي قوم يقيسون الامور برأيهم فيحلَّون الحرام و يحرّمون الحرام » آورده و ادعاء بى اصل بودن و انكار صحّت آن را از يحيى بن معين ، با اين كه يحيى « ثقه » بودن نعيم را گفته و به آن تصديق داشته ، به توهّم و احتمال اين كه امر بر نعيم مشتبه شده ، نقل كرده آنگاه خطيب براى خدشه در اين احتمال اين حديث را از طرقى متعدّد ، غير از طريق نعيم ، به اسناد از عوف بن مالك به همان عبارت كه نعيم حديث كرده نقل نموده است .
ابو نعيم در حليه طىّ ترجمهء حضرت صادق ( ع ) ( جلد سيم - صفحه 196 - ) به اسناد از عمرو بن جميع آورده كه اين مضمون را گفته است :
« من با ابن ابى ليلى و ابو حنيفه[1]بر جعفر بن محمّد وارد شديم پس ابن ابى ليلى را پرسيد كه : اين كيست با تو ؟ پاسخ داد مردى است كه در امر دين بصيرت و نفاذى دارد . گفت : شايد امر دين را با رأى خود قياس مىكند ؟ گفت : آرى .
« آنگاه جعفر از ابو حنيفه پرسيد نامت چيست ؟ گفت : نعمان . پرسيد آيا هنوز سر خود را قياس كرده‌اى ؟ گفت : چگونه سر خويش را قياس كنم ؟ پس جعفر گفت : چنان مىبينم كه چيزى نيك نمىدانى . آيا دانسته‌اى كه شورى در دو چشم چيست

[1]چنان كه به گفتهء منقول با چهار صد حديث مخالفت كرده و به گفتهء منقول از امام شافعى هشتاد ورقه از يك صد و سى ورقه كه شاگردان از گفته هاى او فراهم آورده‌اند با كتاب و سنت مخالفت داشته است .

و تلخى در دو گوش و گرمى در دو سوراخ بينى و شيرينى در دو لب چه جهت دارد ؟
پاسخ داد : نه » پس از اين كه حضرت سؤالى ديگر كرد و جوابهاى همه را روشن ساخت كه ابو نعيم آنها را به تفصيل آورده چنين گفت :
« اى نعمان پدرم از جدّم حديث كرد كه پيغمبر ( ص ) گفت :
« اوّل من قاس امر الدّين برأيه ، ابليس . قال الله تعالى له : « اسجد لآدم فقال : * ( أَنَا خَيْرٌ مِنْه : خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَه مِنْ طِينٍ » ) * فمن قاس الدّين برأيه قرنه الله تعالى يوم القيامة بإبليس لأنّه اتّبعه بالقياس » ابو نعيم اين حديث را به اسناد ديگرى از ابن شبرمه نيز كه او گفته است : « من و ابو حنيفه بر جعفر بن محمد در آمديم » حديث كرده و در اين أسناد ، از ابن شبرمه اين اضافه را آورده كه ابن شبرمه گفته است : پس جعفر از ابو حنيفه پرسيد : آيا قتل نفس عظيمتر است يا زنا ؟ پاسخ داد : قتل نفس . گفت : همانا خداى تعالى در قتل نفس دو شاهد را كافى دانسته ليكن در زنا چهار گواه خواسته است . باز پرسيد :
آيا نماز اعظم است يا روزه ؟ پاسخ داد : نماز . گفت : پس چه گونه است كه حائض روزه را بايد قضاء كند ليكن نمازش را قضاء واجب نيست ؟ پس واى بر تو ! قياس تو چه گونه راست مىآيد ؟ از خدا پرهيز كن و دين را با رأى خود قياس مكن » خلاصهء سخن در بارهء فقاهت ابو حنيفه اين است كه چون در عراق نشو و نما يافته و از مركز حديث و مكتب آن ( مدينه ) به دور بوده و قريحه و استعدادى خاصّ داشته و به هوش و فهم و فكر خود اتّكاء و اعتماد مىكرده در مسائل دين و احكام فقه خود را محدود نمىساخته و آزاد مىدانسته و بهر طريق به عقلش مىرسيده موضوع را آزادانه و بيشتر دل بخواه حلّ مىخواسته و توان حلّ عرفى آن را هم داشته پس رفع گرفتارى مىساخته است و چون پايبندى او به سنّت چنان كه گفته شده و دانسته مىشود زياد نبوده يا دست كم اگر بخواهيم مانند پيروان او و از ديده معتقدان بوى بگوييم به صحّت بسيارى از احاديث اعتقاد نداشته ، و بيشتر از چند حديث را ، كه آن هم وافى به همهء مسائل و فروع جاريه نبوده ،

صحيح و قابل استناد نمىدانسته پس ناگزير خود دست و پا مىكرده و از فكر و ديد خود راه چاره مىجسته و احكامى مقرر مىداشته است[1].
آن چه بعنوان « حيل » از وى نقل شده و هم قضايايى كه متفرقه در كتب دانشمندان از اهل تسنّن آمده و چند مورد از آن پيش از اين ياد شد همهء آنها اين نظر را تأييد مىكند . براى نمونه چند مورد ديگر را كه « الشيخ الامام العالم العامل الورع الزّاهد الفاضل وحيد دهره و فريد عصره شيخ الاسلام و المسلمين ، بقيّة السّلف الصّالحين ابو الفرج عبد الرّحمن بن علىّ بن الجوزى » مشهور به ابن جوزى در كتاب « الأذكياء » آورده در اينجا مىآوريم :
در بارهء فطانت او چند قصّه آورده كه از آن جمله است :
« چند دزد اموال كسى را گرفتند و او را سوگند دادند به سه طلاق كه به كسى از ايشان چيزى نگويد و نشناساند آن مرد روز ديگر دزدان را ديد كه آشكارا كالا و اموال او را مىفروشند و او چون سوگند ياد كرده نمىتواند چيزى بگويد پس به نزد ابو حنيفه رفت و قضيهء خود را به ميان نهاد و راه چاره خواست . ابو حنيفه گفت : امام قبيله و مؤذن و ديگر كسان را حاضر كن چون فراهم آمدند ابو حنيفه ايشان را گفت : آيا مىخواهيد خدا اموال اين مرد را به او برگرداند ؟ همه گفتند : آرى . گفت : پس همه كسانى را كه مورد سوء ظن هستند فراهم آريد و در خانه يا مسجدى در آوريد و آنگاه يكان يكان را بيرون سازيد و از اين مرد بپرسيد : اين دزد تو است هر كدام را كه پاسخ دهد : نه ، رها سازيد و آن را كه ساكت بماند و هيچ نگويد بگيريد . چنين كردند و همهء اموال از دزدان پس گرفته شد » و از جمله است بنقل يحيى بن جعفر از خود ابو حنيفه كه گفته است :
« در باديه مرا به آب نياز افتاد اعرابى رسيد و مشكى آب با خود داشت و حاضر نشد آن را به كمتر از پنج درهم به من بدهد من پنج درهم دادم و مشك آب را

[1]چنان كه پيش از اين از گفتهء منقول از ابو عوانه ، و غير او ، از خود ابو حنيفه اين مطلب مورد اشاره شد .