کتاب ادوار فقه ( فارسی )

اين خبر تكان خورده و اسد بن فرات پيش افتاده پس بر انتقال بمذهب خود عازم شده و بمصر رفته و ابن وهب را ديده و كتب ابو حنيفه را به او نشان داده و از وى خواسته است كه مسائل آنها را طبق مذهب مالك پاسخ دهد ابن وهب بدين خواست پاسخ نداده و تورّع جسته است پس به نزد ابن قاسم رفته و اين كار را از او خواسته و او پذيرفته و آن چه را از مالك در بارهء آن مسائل به ياد داشته جواب داده و آن چه مورد شك و ترديدش بود به عبارت « چنين گمان مىكنم » و « چنين پندارم » پاسخ آورده است و همين كتابها است كه بعنوان « كتب اسديّه » ناميده شده است .
اسد به قيروان باز گشته و به واسطهء آن كتب ، رياست يافته است . سحنون كه چنين ديده كتب اسديّه را با خود به نزد ابن قاسم برده و بر او عرضه داشته وى گفته است در اين كتب چيزهايى آمده كه ناگزير بايد تغيير يابد پس آن چه را بر وجه شكّ و گمان گفته بود جواب قطعى داده و مسائلى را بعنوان استدراك آورده و به اسد نوشته است :
كتب خود را با كتب سحنون تطبيق و تصحيح كن . اسد اين كار را نكرده چون خبر به ابن قاسم رسيده گفته است « اللَّهمّ لا تبارك فى الاسديّة » پس آن كتب تا هم اكنون متروك و مرفوض مانده است . اسد براى جهاد رفته و قفص را كه از جزائر صقليه ( سيسيل ) است فتح كرده و در همان جزيره در گذشته و قبر و مسجدش در همان جا است .
5 - ابو سعيد سحنون بن سعد تنوخى كه نام او عبد السّلام است و سحنون لقب او است . سحنون نزد ابن قاسم و ابن وهب و اشهب فقه آموخته و رياست علمى در مغرب بوى منتهى شده و ولايت قضاء قيروان را داشته و در آنجا اعتماد و استناد بقول او بوده چنان كه در مصر ، قول ابن موّاز معتبر و معتمد شناخته شده سحنون « المدوّنه » را تصنيف كرده كه مرجع و معتمد اهل قيروان است شاگردان و اصحاب او بدان اندازه بوده است كه براى هيچ يك از اصحاب مالك آن اندازه شاگرد نبوده است . علم مالك در مغرب به واسطهء سحنون انتشار و شيوع يافته است . سحنون در ماه رجب از سال دويست و چهل ( 240 ) وفات يافته است .

طبقه سيم از اصحاب مالك ابو اسحاق پس از ياد كردن اشخاصى از طبقه دوم كه نام چند تن از ايشان در اين اوراق ياد گرديد گفته است :
« ثمّ انتقل الفقه إلى طبقة اخرى ، و هم اصحاب سحنون منهم . . » پس قريب ده كس از اين طبقه را نام برده و ترجمه و تعريفى كوتاه براى هر يك آورده است كه چند كس از ايشان در اينجا آورده مىشود :
1 - ابو عبد الله محمّد پسر سحنون كه به فقه و حديث عالم بوده و پدر در باره اش گفته است : او را به كسى جز اشهب تشبيه نمىكنم . محمّد نزد پدرش سحنون فقه فرا گرفته و به مدينه رفته و ابو مصعب صاحب مالك را ديده و از او حديث شنيده و در سال دويست و پنجاه و شش ( 256 ) به سنّ پنجاه و چهار سال وفات يافته است .
2 - ابو عبد الله محمّد بن ابراهيم بن عبدوس كه از اكابر اصحاب سحنون بوده و كتابى مانند كتاب « المدوّنه » تصنيف كرده و نام آن را « المجموعة » نهاده . محمد بن عبدوس در سال دويست و شصت و يك ( 261 ) وفات يافته است .
3 - سليمان بن سالم ، قاضى ، كه هم از اصحاب سحنون بوده و قضاء صقليه را داشته و در همان جا در گذشته و فقه مالك در صقليه به واسطهء او انتشار يافته است .
ابو اسحاق چند تن از اصحاب سحنون ( قريب ده تن ) را كه نام برده و به اختصار ترجمه كرده گفته است :

« ثمّ انتقل الفقه إلى طبقة اخرى من اصحاب اصحاب سحنون » و از ابن قابسى[1]نقل كرده كه در نظر مردم مصر از فقيهان قيروان كه بمصر رفته از همه خوشآيندتر و برجسته تر ابو العباس بن طالب و موسى بن عبد الرّحمن قطَّان و ابو الفضل ممسى[2]بوده آنگاه در اين طبقه اشخاصى را نام برده است كه از جمله است :
1 - ابو العباس بن بطريقه صائغ كه از اصحاب پسر سحنون و بر طريقهء موسى بن عبد الرحمن قطَّان بوده است . .
در اين طبقه به گفتهء ابو اسحاق اشخاصى مانند ابن بطريقه و احمد بن نصر و ابو الفضل ، عباس بن ممسى و ابو الاسود موسى عبد الرحمن قطَّان در رأس طبقه و كسانى مانند ابو بكر محمّد بن محمّد معروف به ابن لبّاد و ابو العباس عبد الله بن ابراهيم انبانى كه از يحيى بن عمر اندلسى و غير او از اصحاب سحنون فقه ياد گرفته و اهل تونس از او آموخته‌اند و در سال سيصد و پنجاه و دو ( 352 ) وفات يافته است در مقامى پايينتر بوده‌اند باز از اينان در اين طبقه پايينتر كسانى بوده‌اند مانند ابو سعيد در مقامى پايينتر بوده‌اند باز از اينان در اين طبقه پايينتر كسانى بوده‌اند مانند ابو سعيد ابن ابى هاشم كه از احمد بن ابو نصر فقه را گرفته و مانند ابو محمد عبد الله بن ابو زيد مالكى كه رياست در فقه بوى منتهى گرديده و به نام مالك صغير خوانده مىشده و از ابو الفضل ممسى و ابو بكر لبّاد فقه آموخته و كتبى بسيار تأليف كرده و به سال سيصد و هشتاد و شش ( 386 ) در گذشته است و مانند ابو القاسم عبد الخالق بن شبلون كه از ابو سعيد بن ابى هاشم فقه فرا گرفته و در قيروان فتوى و تدريس فقه با او بوده و بر او اعتماد داشته‌اند و به سال سيصد و نود و يك ( 391 ) در گذشته و مانند ابو الحسن علىّ بن محمد بن خلف معروف به ابن قابسى كه در سال چهار صد و سه ( 403 ) وفات يافته . .
و هم از جمله كسانى را كه در اين طبقه ياد كرده است :

[1]« هذه النسبة إلى قابس و هى مدينة بإفريقية » ( اللباب )
[2]« بضم أولها و سكون الثانية و فى آخرها سين مهملة ، هذه النسبة إلى قرية بالمغرب يقال لها : ممسة » ( اللباب )

2 - عيسى بن دينار طليطلى[1]كه نزد ابن قاسم فقه فرا گرفته و ميان فقه و زهد جامع بوده به طورى كه چهل سال نماز صبح را با وضوء نماز عشاء خوانده و هنگامى كه از نزد استادش ابن قاسم ، مراجعت مىكرده استاد چند فرسخ او را مشايعت كرد و چون بر اين كار معاتب شده گفته است : « مرا بر اين كار ملامت مىكنند كه مردى را مشايعت كرده‌ام كه كسى افقه از او نيست » ابو اسحاق چندين شخص ديگر را با اشاره باختلاف درجاتى و نقل و انتقال طبقاتى ياد كرده كه آخر ايشان ابو اسحاق اسماعيل بن اسحاق بن . . بن درهم ازدى قاضى بوده كه در بصره نزد احمد بن معذل فقه آموخته و به او افتخار مىكرده و بعد از او فقه به طبقه اصحاب او انتقال يافته است .
از طبقهء اصحاب اسماعيل هم چند كس را نام برده كه از همه مهمتر پسر عمّش ابو عمر محمد بن يوسف را شمرده كه ابو عمر نخست صاحب اسماعيل بوده و بعد از او شغل قضا را متصدى شده و پس از ابو عمر پسر وى ابو الحسن اين شغل را به عهده گرفته است . ابو عمر بسيار مهمّ شده به طورى كه مىگفته‌اند : اسماعيل به حاجبش و ابو الحسن به پدرش و ابو عمر به شخص خودش قائم است . در حقيقت ابو عمر مرجع شخصيت همه بوده است و تا امروز هم در بغداد چون مردم شخصى محتشم و داراى ابّهت و جمال و هيبت و وقار را ببينند مىگويند : « كأنّه ابو عمر القاضي » ابو يعقوب اسحاق بن احمد رازى و ابو الفرج عمرو بن محمد ليثى صاحب كتاب « الحاوى » و چند شخص ديگر را نيز در عداد اصحاب اسماعيل نام برده است .
از آن پس انتقال فقه را به طبقه ديگر از اصحاب مالك ياد كرده و از اين طبقه هم اشخاصى را نام برده كه از آن جمله است :

[1]« بضم الطاء و فتح اللام و سكون الياء المثناة من تحتها و كسر الطاء الاخرى و فى آخرها لام . هذه النسبة إلى طليطلة و هى مدينة بالأندلس خرج منها جماعة من العلماء منهم احمد بن الوليد بن قاضى طليطلة يروى عن عيسى بن دينار و يحيى بن يحيى و سحنون و توفى بالأندلس » ( اللباب )

1 - ابو الحسن عمر بن محمد بن يوسف قاضى كه در فقه اصحاب شافعى با ابو بكر صيرفى مناظره كرده و كتابى هم در ردّ بر كسانى كه اجماع اهل مدينه را انكار دارند تأليف نموده است .
2 - ابو بكر محمّد بن عبد الله بن محمّد بن صالح ابهرى كه در بغداد نزد ابو عمر محمّد بن يوسف و نزد پسرش ابو الحسن فقه فرا گرفته و ميان قرائات و علوّ اسناد و فقه جيّد جامع بوده و مختصر ابن عبد الحكم را شرح كرده و مذهب مالك به وسيلهء او در بلاد انتشار يافته است . ابهرى پيش از دويست و نود ( 290 ) متولد شده و به سال سيصد و هفتاد و پنج ( 375 ) در گذشته است .
3 - ابو جعفر محمّد بن عبد [ الله ] ابهرى اصغر معروف به وتكى[1]كه نزد ابو بكر ابهرى فقه آموخته و بمصر رحلت كرده و گروهى بسيار نزد او فقه فرا گرفته‌اند از تأليفات او است : كتاب فى مسائل الخلاف .
ابو اسحاق چند شخص ديگر را هم از اين طبقه نام برده كه بيشتر از شاگردان فقهى ابو بكر ابهرى بوده‌اند و هر يك را كتابى « فى مسائل الخلاف » از جمله براى

[1]ضبط « وتكى » با تاء منقوطه را نديده‌ام در « اللباب » « الونكى » با نون آورده و چنين ضبط شده است « بفتح الواو و النون و فى آخرها كاف » و در ذيل آن اين مضمون آمده است : « اين نسبت است به « ونك » كه از ديههاى رى است و بدانجا منسوب است سيد ابو الفتح نصر بن مهدى بن نصر بن مهدى بن محمد بن على بن عبد اللَّه بن عيسى بن احمد بن عيسى بن على بن حسين بن على بن حسين بن على بن ابو طالب رضى اللَّه عنهم العلوي الحسينى الونكى كه علوى فاضل زيدى مذهب بوده از ابو الفضل يحيى بن حسين علوى زيدى معروف به كيا و ابو بكر اسماعيل بن على خطيب نيشابورى و ابو يوسف عبد السلام بن محمد بن يوسف قزوينى و جز اينان حديث بسيار سماع داشته و ولادتش در شعبان از سال چهار صد و هفتاد و پنج در رى بوده است » بهر جهت ضبط كلمه بر من پوشيده است بايد تفحص شود .

ابن الكوّاز[1]( ابو بكر محمّد بن احمد ) گفته است : له كتاب كبير فى مسائل الخلاف و كتاب فى اصول الفقه و له كتاب فى احكام القرآن و براى ابن القصّار[2]( ابو الحسن على بن عمر ) گفته است : « و له كتاب فى مسائل الخلاف كبير لا اعرف لهم كتابا فى الخلاف احسن منه » و براى ابن الجلَّاب ( ابو القاسم عبد الرحمن بن عبد الله ) گفته است : « و له كتاب فى مسائل الخلاف » ابو اسحاق طبقات فقيهان اصحاب مالك را به نام ابو محمّد عبد الوهّاب بن على بن نصر پايان داده و در بارهء او اين مضمون را آورده است :
« من او را ادراك و كلام او را ، در نظر ، سماع كردم . او ابو بكر ابهرى را ديده ليكن چيزى از او نشنيده فقيهى متأدّب و شاعر بود او كتابهايى بسيار در هر فنّى از فقه تأليف كرده و در آخر عمر بمصر رفته و در همان جا به سال چهار صد و بيست و دو ( 422 ) در گذشته است . . »

[1]« الكوّاز : بفتح أولها و الواو المشدده و بعد الالف زاى . هذه النسبة إلى عمل الكيزان من الخزف و عرف بها جماعة » ( اللباب )
[2]« بفتح القاف و الصاد المشدده المهملة و بعد الالف راء . هذه النسبة إلى قصارة الثياب و غيرها » ( اللباب )

3 شاگردان و اصحاب شافعى ابو اسحاق شيرازى چون خودش مذهب شافعى مىداشته اصحاب شافعى را تحت اين عنوان « فامّا الشّافعي رحمه الله تعالى فقد انتقل فقهه إلى اصحابه رحمهم الله تعالى » در ابتداء بحث از مذاهب آورده و رعايت تقدّم و تاخّر زمانى را در حدوث مذاهب و وجود ائمهء آنها نكرده و بهر حال متجاوز از صد تن از شاگردان و اصحاب شافعى را كه تا زمان خودش طبقاتى متعاقب داشته‌اند در طى پنج طبقه نام برده و آورده است :
از طبقه نخست اشخاص زير را ياد كرده‌اند :
ابو ابراهيم اسماعيل بن يحيى بن اسماعيل مزنى[1]كه عالمى زاهد و مجتهد و مناظر و احتجاج بر معانى دقيقه را توانا و قادر بوده . كتب بسيار تصنيف كرده مانند « الجامع الكبير » و « الجامع الصغير » و « مختصر المختصر » و « المنثور » و « المسائل

[1]مزنى به گفتهء صاحب « اللباب » آنجا كه بضم ميم و سكون زاء باشد نسبت بديهى است از سمرقند به نام مزن و آنجا كه بضم ميم و فتح زاء باشد نسبت است به مزينه دختر كلب ( قبيله ايست ) كه از اين قبيله است ابو ابراهيم اسماعيل بن يحيى مزنى صاحب شافعى . ابن نديم هم در ترجمهء اين مزنى گفته است : « از مزينه است كه يكى از قبائل يمن مىباشد و در اصحاب شافعى كسى افقه از اين مزنى و اصلح از بويطى نبوده و از جمله كتب مزنى كتاب مختصر صغير است كه در دست مردم و مورد اعتماد اصحاب شافعى است و همان را مىخوانند و بر آن شرح مىزنند . و از جمله كتب بويطى است « كتاب الفرائض » كتاب « المختصر الكبير » و كتاب « المختصر الصغير » .

المعتبرة » و « الترغيب فى العلم » و « كتاب الوثائق » امام شافعى در حقّ اين شاگرد خود گفته است : « المزني ناصر مذهبى » مزنى به سال دويست و شصت و چهار ( 264 ) وفات يافته است .
و ابو محمد ربيع بن سليمان بن عبد الجبار مؤذّن مرادى كه كتب امام شافعى را روايت كرده و امام در باره اش گفته است « الرّبيع روايتى » . ربيع در سال دويست و هفتاد ( 270 ) در مصر وفات يافته است .
و ابو يعقوب يوسف بن يحيى بويطى[1]كه در سال دويست و سى و يك ( 231 ) در زندان بغداد وفات يافته است . بويطى را در فتنهء قرآن ( محنت ) از مصر ببغداد برده و چون از اقرار و اعتراف به مخلوق بودن قرآن اباء و امتناع كرده به زندان افتاده و در زندان مرده است . .
از شافعى نقل كرده كه گفته است « ليس احد احقّ بمجلسي من يوسف بن يحيى و ليس احد من اصحابى اعلم منه » و هم از او روايت شده كه « ابو يعقوب لسانى » .
و ابو حفص حرملة بن يحيى بن عبد الله تجيبى[2]كه حافظ حديث بوده و مبسوط و مختصر را تصنيف كرده و به سال يك صد و شصت و شش ( 166 ) متولد گشته

[1]ابن اثير در « اللباب » آن را بضم باء و فتح واو و سكون ياء ضبط كرده و گفته است : بويط ديهى است از صعيد مصر كه « امام ابو يعقوب يوسف بن يحيى مصرى بويطى صاحب شافعى كه بعد از شافعى جانشين و خليفه او بر اصحابش شده و مردى زاهد و متعبد بوده و در قضيهء « محنت » سال دويست و سى و يك ( 231 ) ببغداد برده شده و به زندان افتاده و در زندان معلول و مقيد در گذشته » از همين بويط بوده است .
[2]ابن اثير در « اللباب » كلمه را بضم تاء دو نقطه در بالا و كسر جيم و سكون ياء دو نقطه در زير و در آخر باء يك نقطه ضبط كرده و گفته است « اين نسبت به دو گونه است : يكى به شخص واو مادر عدى و سعد بوده و ديگر به محله‌اى در مصر از قسم اول است ( قبيله ) حرملة بن عمرو ، ابو حفص ، تجيبى صاحب شافعى كه به سال يك صد و شصت و شش ( 166 ) متولد شده و به سال دويست و چهل و سه ( 243 ) در گذشته است »