کتاب ادوار فقه ( فارسی )

از اين رو اگر كسى بخواهد بر چگونگى وضع تفقه و اجتهاد در عهدى اطلاعى كامل به همرساند ناگزير بايد بر اوضاع و احوال دستگاه حاكمه و بر طرز فكر و عمل و علاقه و ايمان كسى كه در رأس دستگاه قرار يافته و زمام حكومت بر شئون دين و دنياى مردم را بدست گرفته و نفوذ و قدرت در اجتماع به همرسانده اطلاع و آگاهى پيدا كند .

اين آگاهى و اطلاعست كه هر چه كاملتر و وسيعتر و دقيقتر باشد باحث از ادوار فقه و ناظر در تحوّلاتى كه آن را پيش آمده بهتر و روشنتر بر منظور خود وقوف مىيابد و به مطلوب خويش نائل مىگردد و به علل بسط و قبض تفقّه و عوامل پيشرفت يا وقفه و ركود ، يا تأخّر و سقوط ، يا انحراف و قصور ، آن بيشتر آشنا و واقف مىگردد .
بنا به آن چه گفته شد به جا است كه وضع تفقّه و چگونگى تحوّل آن در « عهد دوم » از لحاظ چگونگى توضيح و تشريح و بحث و تحقيق ، به موازات بيان وضع حكومت و سلطنت يا خلافت كه سازندهء محيط و مؤثر در افراد و افكار است پيش برود پس نخست اوضاع دستگاه حكومت و چگونگى حال حكمروايان و تأثير آن در احوال عمومى ياد گردد و از آن پس به همان گونه از تفصيل ، وضع فقه و فقيهان و طرز تفقه و اجتهاد ايشان آورده شود ليكن علاوه بر اين كه اين تفصيل را مجالى پهناور بايد ، شايد طالب اطلاع بر خصوص « ادوار فقه » را موجب ملال گردد و اين تفصيل ، غرض اصلى وى را تطويل بلا طائل به گمان آيد از اين رو باز هم رعايت دو جهت را بر وجه اختصار به وضع حكومت و زمام داران آن در اين عهد ، با نقل مسائلى از فقه كه شاهد نظر فوق باشد اشعار و المام مىگردد .
بايد يادآور شد كه عهد دوم فقهى اين اوراق ( در هر دو بخش خود : - تفقّه در مذاهب اهل تسنن و تفقه در مذهب شيعه اماميه ) مواجه و همزمانست با دو سلسله از امراء و سلاطين اسلامى ( يا - بتعبير معروف - خلفاء ) 1 - با همهء فرمانروايان بنى اميّه يا آل حرب ( امويان 49 - 132 ) 2 - با فرمانروايان ثلث اول از دورهء بنى عباس يا آل عباس ( عباسيان 132 - 260 ) پس عهد دوم از لحاظ بخش نخست ( تفقه در مذاهب اهل تسنّن ) نيز به دو دوره تقسيم مىگردد :
1 - دورهء نخست ( عصر اموى ) 2 - دوره دوم ( عصر عبّاسى )

دوره نخست اين عهد از زمانى شروع مىشود كه حكومت بنى اميه به فرمانروايى معاوية بن ابو سفيان بر كشورهاى اسلامى ، به نام خلافت ، آغاز شده و در زمانى پايان مىيابد كه حكومت عباسيان آغاز شده و مواجه است با زمان سلطنت دومين خليفهء عباسى ، منصور دوانيقى .
دورهء دوم اين عهد از زمان دومين خليفهء عباسى شروع مىشود و تا زمان حكومت و سلطنت يا خلافت ابو العباس احمد بن متوكل ( پانزدهمين خليفهء عباسى ) ملقب به المعتمد للَّه ( 256 - 279 ) ادامه مىيابد .
پس براى روشن شدن وضع دورهء نخست از نخستين بخش از عهد دوم ، بايد نخست از خاندان اموى بويژه از بنيانگذار حكومت ايشان ، معاوية بن ابو سفيان ، كه به زمان پيغمبر ( ص ) و زمان خلفاء راشدين نزديكتر بوده و بحسب قاعده بايستى به جهات دينى و شئون آن بيشتر توجه مىداشت و احكام دين را زيادتر رعايت مىكرد و در بسط و توسعه و حفظ و حراست مبانى و معانى اسلام كوشاتر مىبود سخن به ميان مىآيد و چگونگى اوضاع و احوال آن زمان روشن مىگردد و از آن پس وضع فقه و فقاهت در آن عصر و هم تفقّه فقيهان و احوال پرچمداران و باحثان از احكام و مسائل مورد فحص و بحث قرار مىگيرد و تا حد ميسور و مقدور كوشش در درستى گفتار به كار مىرود و با لله الاستعانة و عليه التّكلان و منه التوفيق و له الامتنان .

8 - دورهء اموى از لحاظ فقهى

< فهرس الموضوعات > 8 - خاندان اموي :
1 - معاويه 1 - تحوّل اوضاع ديني پس از شهادت علي ( ع ) 2 - بعد از پيغمبر سي سال خلافت است و پس از آن سلطنت جابرانه ( حديث ) 3 - حكومت معاويه « ملك عضوض » و از اخلافش « جبروت و فساد في الأرض » بوده است ( حديث ) 4 - معاويه خودش هم حكومت خود را « ملك و سلطنت » خوانده 5 - نشأه معاويه 6 - حقيقي نبودن ايمان ابو سفيان ( پدر معاويه ) ( احوال و اقوال او ) 7 - كلام علي ( ع ) در بي ايماني ابو سفيان ( و كلام خود او در عدم اعتقاد به دوزخ و بهشت ) 8 - هند مادر معاويه در اسلام « آكلة الأكباد » خوانده ميشده و در جاهليّت هم سخناني درباره اش بوده 9 - معاويه و مادرش از « طُلَقاء » بشمارند 10 - عدم رسوخ ايمان در ابوسفيان و هند 11 - خودپسندي و بلندپروازي معاويه و بگفته خليفه دوم رفتار كسرى منشانه او 12 - دگرگوني اوضاع حكومت اسلامي بوسيله معاويه ( مقايسه معاويه با خلفاء ) 13 - با ابوسفيان معامله « مؤلّفة قلوبهم » ميشده 14 - سياستمداري و بي حقيقتي معاويه ( اقوال و اعمال مخالف او با اسلام كه تأويل بردار نيست ) 15 - بيعت عمروعاص با معاويه به شرط امارت مصر ( و فريبكاري آن دو ، در عهدنامه مصر ) 16 - نامه نويسي معاويه به بزرگان مدينه و مكّه براي فريب آنها و جواب عبد الله عمر به او ( و هم نامه علي به او و تصريح بطليق بودن وي ) 17 - مخالفت اهل بيت جائز نيست و « طليق » مانند « مهاجر » و « مُحِقّ » مانند « مُبطل » نيست 18 - خطبه هاي خلفاء راشدين در آغاز خلافت و مقايسه آنها با خطبه معاويه در آغاز سلطنت 19 - سخن سعد وقاص بمعاويه راجع بلعن علي ( ع ) و نامه امّ سلمه ، امّ المؤمنين ( رض ) ، بوي در همين زمينه ( بعد از 93 - 223 شهادت حسن بن علي ) 20 - استلحاق زياد بن سميّه و سابقه سميّه 21 - مذاكره معاويه با عبد الله زبير براي ولايتعهدي يزيد وبالأخره روش بيعت گرفتن 22 - نيرنگ تاريخي معاويه در مكه براي بيعت با يزيد 23 - آغاز كار بيعت بوسيله مغيره و خريدن دين از دينفروشان كوفه 24 - خريد و فروش دين در نظر معاويه 25 - كلام پسر ابوبكر ( رض ) بمروان « كذّبت والله يا مروان وكذب معاوية ، ما الخيار اردتمالأمة محمد ولكنّكم تريدون ان تجعلوها هرقليّة كلّما مات هرقل قام هرقل » 26 - فرستادن معاويه صد هزار درهم براي عبد الله عمر و پس دادن او ، و تهديد معاويه مخالفان بيعترا بقتل 27 - فريب دادن معاويه ، مروان حكم را در بيعت با يزيد 28 - سخن كفر آميز معاويه بنقل صحابي عادل ! مغيره ، از او 29 - وادار ساختن معاويه مردمرا بلعن عليّ و بخشيدن دراهم و دنانير فراوان براي وضع وجعل حديث ( ابو هريره و نظر امام ابوحنيفه درباره او ) 30 - گفتگوي زنان با ايمان در نكوهش از معاويه و ستايش از علي ( اروى ، سوده و دارميّه ) 31 - معاويه و پسرش ، يزيد ، مال مسلمين را از خود ميدانسته و بميل خويش بخشش ميكرده اند .
32 - نامه قيس بن سعد ، صاحب شرطه پيغمبر ( ص ) به معاويه ( يا وثنيّ بن وثنى . . . ) < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 33 - عمال معاويه هم ، بامور ديني بي علاقه بودند 34 - رواج ناسزاگويي بوسيله عمّال معاويه به علي و كشتار ناهنجار در مدينه 35 - زياد بن سميه و سختگيريهاي او بر مسلمين 36 - نمونه اي از ايمان و اعتقاد راسخ پيروان علي ( ع ) 37 - سمرة بن جندب ( باعث صدور قاعده لا ضرر ) و مظالم او و معامله گرانبهاي صحابي با معاويه براي دو حديث راجع بذم علي و مدح قاتلش 38 - كشتن معاويه صحابي فقيه و بزرگوار حُجر بن عدي و يارانشرا 39 - گفته حسن بصري : معاويه چهار كاركرد كه هر يك به تنهايي براي هلاك او كافي است :
تسليط اشرار و جبابره بر امّت . اخذ بيعت براي يزيد ميگسار . الحاق زياد . كشتن حُجر بن عدي .
40 - كلمات و حركات معاويه بهنگام مرگ < / فهرس الموضوعات > امويان و حكومت ايشان خاندان اموى از سال چهلم هجرى ، سال شهادت على عليه السّلام ، كه بحسب طرح اين اوراق ، آخرين سال عهد صحابه قرار داده شده ، زمام كار حكومت را بدست آورده‌اند و تا سال يك صد و سى و دو ، كه نخستين خليفه عباسى ابو العباس سفّاح به روى كار آمده و در آن سال با وى به خلافت بيعت شده ، چند تن ( 14 نفر ) از ايشان زمامدارى را عهده دار شده‌اند كه معاوية بن ابى سفيان نخستين ايشان و مروان بن محمد بن مروان حكم آخرين آنان است .
در دورهء اين خاندان بر روى هم از جانب ايشان بشئون دينى و احكام فقهى و ترويج فقيهان حقيقى عنايت و توجّهى نبوده و بطور كلَّى دستگاه امارت و حكومت اموى از لحاظ توجه بدين و احكام آن با دورهء خلفاء پيش و هم با دورهء فرمانروايان بعد ( عباسيان ) بسيار فرق داشته . و در چهل پنجاه سال آغاز اين دوره ، كه از معاويه شروع و به مرگ عبد الملك مروان ، در سال هشتاد و شش ( 86 ) پايان يافته اوضاع و احوال دستگاه امارت و حكومت نسبت بعهد صحابه به كلى تغيير پيدا كرده است .
در آغاز تأسيس سلطنت و تشكيل دولت ، به تحصيل نفوذ و اعمال قدرت و تحكيم مبانى حكومت و هم به تغيير عادات و افكار و عقايد و آراء مردم نيازى زيادتر مىبوده و معاويه كه اين جهات را بسيار آگاه و مواظب و مراقب بوده در توجيه آنها بسوى هدف خويش كوتاه نيامده بلكه بيش از آن چه ضرورى مىنموده در اين راه پيش رفته و در اين باره كار كرده است .
چون على ، عليه السّلام ، در ماه رمضان از سال چهلم به شهادت رسيده عالم

اسلام را از همه روى تحوّلى عظيم پيش آمده از همه مهمتر اين كه خلافت كه به مفهومى عالى و شريف و مقدس در اذهان جاى گرفته بوده و با معنى عبوديّت الهى و عبادت و پرهيزكارى و صفا و وفا و درستى و يك رنگى و ورع و زهد و ايمان و صداقت و اخلاص و فداكارى و خدمتگزارى در راه تهذيب اخلاق و تحكيم اساس اجتماع و آزادگى و آزادمنشى و آزادىخواهى حقيقى و مساوات جويى دينى و كوشش در راه آرامش و آسايش دين داران همراه و توأم شده مفهومى ديگر يافته و براى اغراضى ديگر به كار رفته و سيمايى از نو به خود گرفته و قيافه اش دگرگون گشته است پس حقيقت ولايت و امامت دينى چهره اش عوض شده و رياست و سلطنت دنيوى ، كه جاه طلبى و هوى - پرستى و دنيا دوستى و مكَّارى و حيله بازى و نيرنگ سازى و فريبكارى و دو رويى و نفاق و سياست و تظاهر و ديگر صفات ناستوده و زشت از قبيل اينها ، كه همه از توابع خود خواهى و خود بينى و دنيا طلبى و بالجمله ، سست ايمانى مىباشد ، جايگزين آن معانى عاليه و صفات پسنديدهء راقيه گرديده و حقيقت كلام معجز نظام پيغمبر اسلام صلَّى الله عليه و آله بظهور رسيده است :
جلال الدين سيوطى[1]در كتاب « تاريخ الخلفاء » از پيغمبر ( ص ) چنين حديث كرده است :
« الخلافة ثلاثون عاما ثمّ يكون بعد ذلك ، الملك » باز همو در همان كتاب حديثى ديگر از پيغمبر صلَّى الله عليه و سلَّم بدين عبارت آورده است :

[1]عبد الرحمن بن ابى بكر بن محمد شافعى از افاضل علماء و مؤلف كتب بسيار در علوم متنوع است . از جمله تأليفات اوست كتاب « الاتقان » و كتاب « الاشياء و النظائر » و كتاب « الاقتراح فى علم اصول النحو » كه آن را به اسلوب « اصول الفقه » تدوين كرده است . سيوطى به سال نهصد و ده ( 910 ) وفات يافته است . سيوط ( بر وزن هبوط ) و هم اسيوط ( بر وزن اسبوع ) شهرى است در مصر .

« انّ اوّل دينكم بدء نبوّة و رحمة ثمّ يكون خلافة و رحمة ثمّ يكون ملكا و جبريّة » در كتاب « البدء و التأريخ » ( جلد دوم صفحه 23 - ذيل « ذكر مماليكه ، ص ، و عبيده » چنين آمده است :
« سفينة يقال : اسمه مهران و يقال : رباح و سمّاه رسول الله صلَّى الله عليه و سلَّم سفينه لأنّهم كلَّوا فى سفر فكان كلّ من اعيى و كلّ ، القى عليه بعض متاعه و يقال : بل عبّر بهم نهرا . و هو الَّذى روى : الخلافة بعدى ثلاثون ، ثمّ الملك » .
و در همان كتاب ( صفحه 338 از همان جلد ) چنين آمده است :
« و صحّت رواية سفينة عن النّبيّ صلَّى الله عليه و سلَّم : الخلافة بعدى ثلاثون ، ثمّ الملك » .
شيخ كمال الدين دميرى ( متوفّى به سال هشتصد و هشت 808 - ه . ق ) در ذيل خلافت حسن بن على ( ع ) در كتاب « حياة الحيوان » پس از اين كه گفته است : « و كانت خلافته ستّة اشهر و خمسة ايّام و قيل : ستّة اشهر الَّا ايّاما » چنين گفته است :
« . . و هى تكملة ما ذكر رسول الله ، صلَّى الله عليه و سلَّم ، من مدّة الخلافة :
ثمّ تكون ملكا عضوضا ثمّ تكون جبروتا و فسادا فى الأرض » و كان كما قال رسول الله صلَّى الله عليه و سلَّم »[1]احمد بن محمد بن عبد ربّه قرطبى اندلسى مروانى مالكى ( متوفى به سال سيصد

[1]شگفتا : دميرى با آن دقتى كه در مدت خلافت حسن بن على ( ع ) داشته و آن را « تكمله » كلام پيغمبر ( ص ) دانسته چه گونه ، بلا فاصله ، دورهء معاويه را با عبارت « خلافت امير المؤمنين معاوية بن ابى سفيان » عنوان كرده است ! ! دميره ( بر وزن جزيره ) ديهى است بزرگ در مصر نزديك به « دمياط » كه كمال الدين بدانجا منسوب است . دميرى بر سنن ابن ماجه و منهاج نووى شرح نوشته است .

و بيست و هشت - 328 - ه . ق ) در كتاب « العقد الفريد » حديث نبوى را به اين عبارت روايت كرده است :
« الا انّ من آمن با لله ، حكم بكتابه و سنّة نبيّه . و انّكم اليوم على خلافة نبوّة و مفرق محجّة و سترون بعدى ملكا عضوضا و ملكا عنودا و أمّة شعاعا و دما مباحا » شايد به همين گونه احاديث نظر داشته و اشاره به آن كرده است صحابى مشهور سعد بن ابى وقّاص آنجا ، كه پس از صلح حسن بن على ( ع ) و استقرار امر حكومت و سلطنت بر معاويه ، چون بر وى در آمده او را بعنوان « ملك » مخاطب ساخته و سلام گفته است :
ابن اثير در « الكامل » ( جزء سيم صفحه 205 ) چنين آورده است :
« و لمّا استقرّ الأمر لمعاوية دخل عليه سعد بن ابى وقّاص فقال : السّلام عليك أيّها « الملك »[1]فضحك معاويه و قال : ما كان عليك يا ابا اسحاق لو قلت يا امير المؤمنين ؟ فقال : أتقولها جدلان ضاحكا ؟ و الله ما احبّ انّي ولَّيتها بما ولَّيتها به » معاويه خودش هم گاهى از حكومت خويش بملك تعبير مىكرده است .
طبرى در تاريخ خود ( جزء چهارم - صفحه 249 - ) و ابن اثير در « الكامل » ( جزء 3 - ص 263 ) چنين آورده‌اند .
« اغلظ لمعاوية رجل فاكثر .
فقيل له : أتحلم عن هذا ؟
« فقال : انّي لا احول بين الناس و بين ألسنتهم ما لم يحولوا بيننا و بين ملكنا »

[1]« اخرج ابن ابى شيبة فى « المصنف » عن سعيد بن جمهان قال : قلت لسفينة ان بنى أمية يزعمون ان الخلافة فيهم . قال : كذب بنو الزرقاء ، بل هم ملوك من اشد الملوك و اول الملوك معاوية » تاريخ الخلفاء - ص 199 - )