کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

و بر همين اساس شيخ طوسى كتاب نهايه را آن طور كه معمول و متعارف آن زمان بود و مورد پسند مىافتاد به رشتهء تحرير درآورد ، و همهء رواياتى را كه فقهاى پيش از او در كتابهايشان آورده بودند در آن ذكر نمود ، و تنها فرقى كه كتاب شيخ با ساير كتابهاى آن زمان دارد اين است كه او ترتيب مرسوم را دگرگون ساخته و نهايه را بر اساس ترتيب فعلى ابواب فقه نگاشته است ، و همهء مسائل هماهنگ و يكسان را در يك جا مورد بحث قرار داده است . با همهء اين اوصاف ، تمام مسائل كتاب را با همان الفاظ و عباراتى كه از رسول خدا ( ص ) و امامان ( ع ) وارد شده است ذكر كرده تا موجب تعجب و شگفتى مردمى كه بدان شيوه عادت كرده بودند نشود .
رساله‌هاى دورهء دوم در اين دوره هر گز رسالهء عمليه اى مانند رساله‌هاى اين زمان مطرح نبوده است . كتاب « شرايع » عالم بزرگ على بن بابويه قمى ( م 328 ه . ق ) كه آن را به نام ( الرسالة إلى ابنه ) ناميد و در تعبيرات فرزندش شيخ صدوق هم به عنوان رساله آمده است و خود نيز دستور العملى براى مكلفين بوده ، ليكن به شيوهء رساله‌هاى فعلى تحرير نيافته ، بلكه تفاوتهاى عمده اى با آن چه در اين زمان به رساله شهرت دارد داشته است ، كه از جمله مىتوان به اختلافات ذيل اشاره كرد :
1 - در رساله‌هاى عمليه كنونى آراء و نظريات مجتهد با عبارات خودش بيان مىشود ، نه به صورت نقل روايات و اخبار ، اما در رسالهء والد صدوق احكام از طريق روايات بيان شده است ، گر چه اسناد آن مدّ نظر قرار نگرفته است .
2 - نوع مسائل و احكامى كه در رساله اين زمان بيان مىشود ، اجتهادى و از باب ارجاع فروع به اصول و تطبيق قواعد كلى بر مصاديق است ، اما در شرايع على بن بابويه چنين چيزى نيست ، بلكه در آن اصول احكام بيان شده است .
3 - در رسالهء والد صدوق به بيان احكام و مسائل ضرورى اكتفا شده ، ولى در رساله‌هاى فعلى اين چنين نيست .
كتاب ديگرى كه در اين دوره به رساله شهرت يافته و با رساله‌هاى عمليهء اين زمان تفاوت دارد ، رسالهء « جمل العلم و العمل » مرحوم سيد مرتضى است كه تنها بيانگر احكام ضرورى اسلام مىباشد . و ديگر رسالهء « مقنع » شيخ صدوق است كه آن نيز فقط در بر

دارندهء روايات فقهى است .
< فهرس الموضوعات > شخصيتهاى فقهى اين دوره < / فهرس الموضوعات > شخصيتهاى فقهى اين دوره از فقهايى كه در اين دوره مىزيستند و به همين سبك و شيوه ، مسائل فقهى را بيان مىنمودند عبارتند از :
1 - مرحوم محدث بزرگ ثقة الاسلام محمد بن يعقوب كلينى ( م 328 ه . ق ) مؤلف كتاب كافى .
2 - مرحوم فقيه بزرگوار ابن ابى عقيل عمانى ، معاصر كلينى و مؤلف كتاب « المتمسك بحبل آل الرسول . » 3 - مرحوم على بن بابويه قمى پدر شيخ صدوق ( م 328 ه . ق ) مؤلف كتاب شرايع .
4 - مرحوم ابن قولويه ( 285 - 368 ه . ق ) شاگرد شيخ كلينى و استاد ابن جنيد و شيخ مفيد .
5 - مرحوم ابن جنيد اسكافى ( م 381 ه . ق ) صاحب كتابهاى « تهذيب الشيعة لأحكام الشريعة ) و » المختصر الاحمدى للفقه المحمدي . » 6 - مرحوم شيخ مفيد ( 336 / 338 - 413 ه . ق ) مؤلف كتاب » المقنعة « .
7 - مرحوم سيد مرتضى ( 355 - 436 ه . ق ) شاگرد شيخ مفيد و مؤلف كتابهاى « انتصار » و « ناصريات » .
8 - مرحوم شيخ صدوق ( م 381 ه . ق ) مؤلف كتابهاى « من لا يحضره الفقيه » ، « مقنع » و « هدايه » .
9 - مرحوم ابن براج ( م 481 ه . ق ) صاحب كتاب « المهذّب البارع » .
< فهرس الموضوعات > دوره سوم < / فهرس الموضوعات > دوره سوم آغاز اين دوره زمان شيخ الطائفه مرحوم طوسى ( 385 - 460 ه . ق ) است ، و به زمان مرجعيت علامهء انديشمند مرحوم شيخ بهايى ( م 1 / 1030 ه . ق ) خاتمه مىيابد ، و حدود 561 سال به طول مىانجامد . در اين دوره احكام الهى و مسائل دينى به شكل پرسش و پاسخ و در ضمن كتابهاى فقهى كه به صورت علمى تنظيم شده بود بيان مىشد ، و مانند دورهء پيش ، فقهاء تنها به نقل روايات اكتفا نمىكردند ، بلكه كتاب را با

عباراتى كه خود برمىگزيدند مىنگاشتند .
< فهرس الموضوعات > كتابهاى فقهى اين دوره < / فهرس الموضوعات > كتابهاى فقهى اين دوره گو اين كه در اين مرحله كتابهاى فقهى بسيارى به رشتهء تحرير درآمده است ، ولى همه به صورتى يكنواخت تأليف نشده است ، به عنوان نمونه مىتوان گفت برخى از آنها شامل همهء ابواب فقه است ، و پاره اى مشتمل بر بخشهايى از بحثهاى فقهى ، بعضى مانند كتابهاى انتصار و ناصريات سيد مرتضى تنها در بر دارندهء مسائلى است كه شيعه در آن اختلافاتى ندارد ، برخى مثل مختلف علامه شامل مسائل اختلافى شيعه است ، و پاره اى از كتابهاى فقهى نظير خلاف شيخ طوسى و تذكرهء مرحوم علامه مشتمل بر مسائلى است كه مورد اختلاف ميان شيعه و سنى است .
جمعى از فقهاى اين دوره بودند كه تنها به نوشتن يك كتاب فقهى بسنده نمىكردند ، بلكه به دلايل گوناگون دست به كار تأليف چندين كتاب مىشدند ، نظير مرحوم علامه حلى كه كتاب « تبصرة المتعلمين » را به صورت مختصر و موجز نوشت ، و آنگاه « تذكرة الفقهاء » را با شرح و بسط تأليف كرد .
< فهرس الموضوعات > اولين كتاب فقهى در اين دوره < / فهرس الموضوعات > اولين كتاب فقهى در اين دوره نخستين كتاب فقهى كه با مشخصات دورهء سوم تأليف گشته است و به جامعهء علمى عرضه شده ، كتاب « مبسوط » مرحوم شيخ طوسى است . كتاب مبسوط ، مجموعهء بسيار گرانسنگ و نفيسى است كه نكات فقهى ارزنده اى را در بر دارد ، از اين رو از درخشندگى و برجستگى ويژه اى برخوردار مىباشد ، و در ديدگاه فقهاى اعصار مختلف جايگاه بسيار بلندى را داراست .
مهمترين ويژگيهاى كتاب مبسوط بدين قرار است :
1 - تمامى ابواب فقه از باب طهارت تا ديات را در بر دارد .
2 - اصول همهء مسائل و تفريعات گوناگون را بيان كرده است .
3 - از آنجا كه شيخ نخستين كسى است كه باب اجتهاد را به گونه عملى گشود ، در كتاب خود توانست فروع بسيارى را متذكر شود . شرح اين مطلب را در بحث مستقلى تحت عنوان ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامى مطرح نموده‌ام .

4 - در ترتيب و تنظيم كتاب حسن سليقه بسيارى اعمال كرده است . اين كتاب با مزاياى فوق ، نظر همهء فقها را در ادوار مختلف به خود جلب كرده است ، و اينها همه از احاطهء علمى و قريحهء سرشار مرحوم شيخ طوسى سرچشمه مىگيرد .
< فهرس الموضوعات > دومين كتاب < / فهرس الموضوعات > دومين كتاب دومين كتابى كه به اين شيوهء تأليف شد ، كتاب « جواهر الفقه » است كه به قلم رساى شاگرد شيخ طوسى و سيد مرتضى ، مرحوم قاضى ابن براج ( م 481 ه . ق ) تأليف شده است . اين كتاب به صورت سؤال و جواب تنظيم شده كه عامل مهمى در تسهيل مطلب است . « جواهر الفقه » مجموعهء بسيار نفيس و گرانقدرى است كه فروع فقهى بسيارى را در بر دارد .
< فهرس الموضوعات > رجال علمى اين دوره < / فهرس الموضوعات > رجال علمى اين دوره پس از مرحوم شيخ طوسى و قاضى ابن براج ، فقهاى ديگرى اين شيوه را ادامه دادند و با تأليف و تصنيف توانستند سبك گذشته را به طور كلى دگرگون سازند و كتابهاى خود را كه تنها با خصوصياتى تازه نگاشته شده بود در محافل علمى و فقهى مطرح كنند . در ميان اين فقها مىتوان از افراد ذيل نام برد :
1 - مرحوم ابو الصلاح حلبى ( 374 - 447 ه . ق ) ، مؤلف كتاب « الكافي فى الفقه » .
2 - مرحوم شيخ سلار بن عبد العزيز ديلمى ( م 463 ه . ق ) مؤلف كتابهاى « الاحكام النبوية » و « المراسم العلوية » .
3 - مرحوم ابن زهره حلبى[1]( 511 - 585 ه . ق ) صاحب كتاب « غنية » .
4 - مرحوم ابن حمزه ( م حدود 500 ه . ق ) نويسندهء « الوسيلة إلى نيل الفضيلة » .
5 - مرحوم محمد بن احمد بن ادريس ( 558 - 598 ه . ق ) مؤلف كتاب « سرائر » .
6 - مرحوم يحيى بن سعيد هذلى ( 601 - 690 ه . ق ) صاحب كتاب « الجامع للشرائع » .

[1]- مرحوم ابن زهره اجتهاد را واجب عينى مىدانست و تقليد را حرام . و ظاهرا همه حلبىها داراى همين نظريه بودند . مرحوم ميرزا عبد اللَّه افندى اصفهانى ( م 1130 ه . ق ) صاحب رياض العلماء و حياض الفضلاء ، و مرحوم ماحوزى بحرانى ( م 1121 ه . ق ) صاحب اشارات ، و مرحوم ميرزا محمد عبد اللَّه و جمعى ديگر از جمله همفكران او در اين مسأله مىباشند .

7 - مرحوم محقق اول ( م 676 ه . ق ) صاحب كتابهاى « شرايع الاسلام » ، « المختصر النافع » و « المعتبر » .
8 - مرحوم علامه حلَّى ( 648 - 726 ه . ق ) نويسندهء كتابهاى « تحرير الاحكام » ، « منتهى » ، « تذكرة الفقهاء » ، ( تبصرة المتعلمين « و غيره .
9 - مرحوم فخر المحققين ( 682 - 771 ه . ق ) صاحب كتاب « ايضاح القواعد » .
10 - مرحوم شهيد اول ( 734 - 786 ه . ق ) صاحب كتاب « اللمعة الدمشقية » ، « ذكرى الشيعة » ، « دروس » و غيره .
11 - مرحوم جمال الدين مقداد بن عبد الله سيورى حلَّى ( م 826 ه . ق ) مؤلف كتاب « التنقيح الرائع » .
12 - مرحوم علاء الدين حلبى ( م در اوائل قرن هشتم ه . ق ) صاحب كتاب « اشارة السبق إلى معرفة الحق فى اصول الدين و فروعه » . اين كتاب به سال 708 تأليف شد .
13 - مرحوم محقق كركى ( م . 94 ه . ق ) صاحب كتاب « جامع المقاصد فى شرح القواعد » .
14 - مرحوم شهيد ثانى ( 911 - 6 / 965 ه . ق ) مؤلف كتابهاى « شرح لمعه » و مسالك الافهام فى شرح شرائع الاسلام « .
15 - مرحوم شيخ عبد الصمد ، پدر شيخ بهائى[1]( 918 - 984 ه . ق ) صاحب شرح قواعد علامه و حاشيهء ارشاد .
16 - مرحوم سيد محمد ( م 1009 ه . ق ) صاحب « مدارك الاحكام فى شرح شرائع الاسلام » .

[1]- او نماز جمعه را در زمان غيبت كبرى واجب عينى مىدانست . از جمله كسانى كه قائل به وجوب عينى نماز جمعه در زمان غيبت كبرى مىباشند عبارتند از : مرحوم شهيد ثانى ( م 965 ه . ق ) ( كتابى دارد تحت عنوان وجوب صلاة الجمعة ) ، مرحوم شيخ احمد بحرانى شاگرد مرحوم مجلسى ( م 1102 ه . ق ) صاحب كتاب « بلغه » مرحوم ملا محمد امين تبريزى ( رسالهء صلاة جمعه از اوست / الذريعة 15 : 64 ) ، مرحوم مجلسى دوم ( م 1110 ه . ق ) ، مرحوم محقق سبزوارى ( م 1090 ه . ق ) ، مرحوم سيد جعفر موسوى اصفهانى ( م 1158 ه . ق ) ، مرحوم ملا صاحب حسين اصفهانى ( 1129 ه . ق ) مرحوم ملا محمد رفيع گيلانى ( م 1160 ه . ق ) ، مرحوم سيد عبد العظيم استرآبادى ، مرحوم شيخ على برادر زادهء شيخ يوسف بحرانى صاحب حدائق ، مرحوم مولى عماد الدين ( م 1021 ه . ق ) و مرحوم محمد تنكابنى ( م 1124 ه . ق )

< فهرس الموضوعات > متصديان بيان فقه < / فهرس الموضوعات > متصديان بيان فقه فقهاى عالى قدر اسلام در اين دوره با تمام تلاش خود در نشر فرهنگ فقهى اسلام و گسترش احكام الهى كوشيدند و با مجاهدات خود از ميراث گرانبهاى سنت نبوى و احاديث امامان پاسدارى نمودند . و اگر تلاش و كوشش فقها نبود و احكام فقهى تبليغ نمىشد و مسلمانان در جريان امر قرار نمىگرفتند ، چه بسا تا كنون اثرى از فقه اسلامى باقى نمىماند ، از اين رو همه فقهاى اين مرحله بخصوص مرحوم شيخ الطائفه ابو جعفر طوسى ( قدس سره ) شايستهء همه گونه تعظيم و تكريم و ستايش و تقديرند .
< فهرس الموضوعات > رساله‌هاى دورهء سوم < / فهرس الموضوعات > رساله‌هاى دورهء سوم در اين دوره نيز مانند دوره‌هاى پيش از رساله‌هاى عمليه به سبك زمان ما نشانى در كار نيست ، بلكه فراگيرى مسائل شرعى از راه كتابهايى بوده است كه يا به صورت علمى تدوين مىشده و يا در ضمن پرسش و پاسخ ( نظير استفتاءات ) گرد مىآمده است .
رسالهء تبصرة المتعلمين مرحوم علامه حلى گر چه به صورت موجزى تدوين يافته و براى عمل مكلفين تنظيم شده ، ليكن دو تفاوت عمده با رساله‌هاى عمليه اين زمان دارد :
أولا : در تبصره تنها به آراء و نظريات خود مرحوم علامه بسنده نشده ، بلكه اقوال ديگران نيز بازگو شده است ، حال آن كه در رساله‌هاى فعلى تنها آراء يك مجتهد بيان مىشود .
ثانيا : در تبصره فقط فروع فقهى ضرورى آمده است ، و در آن اشاره اى به مصاديق قواعد كلى و فروع مورد ابتلا نشده ، در حالى كه رساله‌هاى عمليه زمان ما نوعا مصاديق و فروع را ذكر كرده است .
مرحوم آية الله سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى ( م 1337 ه . ق ) و مرحوم آية الله سيد حسن صدر ( 1271 - 1354 ه . ق ) و مرحوم آية الله العظمى سيد محسن حكيم ( 1305 - 1390 ه . ق ) بر آن حاشيه نوشته‌اند . مرحوم علامه تهرانى در الذريعه از كتاب مناسك حج علامه حلى نام مىبرد ولى اين كتاب مناسك نيز به سبك كتابهاى مناسك فعلى نيست ، و در آن بيشتر احكام مسلم و ضرورى بيان شده است .

بارى ، مسلمين در اين دوره به يادگيرى مسائل شرعى و فقهى خود ، اهميت خاصى مىدادند ، و براى همين منظور همواره به فقها مراجعه مىكردند و پاسخ مسائل و مشكلات شرعى و مذهبى خود را از ايشان جويا مىشدند . و آنان نيز با كمال تواضع و فروتنى مسائل را تا حد مقدور بيان مىنمودند . آن قدر از فقها پرسش به عمل مىآمد كه با جوابهاى ايشان كتاب مستقلى تنظيم مىشد ، كه از جمله مىتوان « جواهر الفقه » مرحوم قاضى بن براج و رساله‌هاى جنبلاتيه و حائريّه مرحوم شيخ طوسى را از دوره سوم نام برد .
مطالعه و بررسى در امر رساله‌هاى پرسش و پاسخ در طى ادوار مختلف بحث جداگانه اى را مىطلبد تا به طور مستوفى در مورد اين قبيل رساله‌ها كنكاش به عمل آيد ، و كيفيت تنظيم و تكوين هر يك به صورت مستقلى بيان شود . از اين رو در خاتمه اين مقاله بخشى را به بررسى اين نوع رساله‌ها اختصاص خواهيم داد .
دورهء چهارم اين مرحله از زمان علامه دهر مرحوم شيخ بهائى ( م 1031 ه . ق ) شروع مىشود . و تا زمان مرجعيت مرحوم شيخ اعظم انصارى ( م 1281 ه . ق ) به سال 1266 ادامه مىيابد . مردم در طول اين 235 سال براى حل مسائل شرعى و رفع مشكلات دينى و جهت آگاهى يافتن به وظايف عبادى خود به رساله‌هاى عمليهء موجود مراجعه مىكردند ، و اگر حكم مسأله مورد ابتلايى در رساله ذكر نشده بود و يا در فهم و درك آن به اشكال و ايرادى بر مىخوردند شخصا به مجتهد مورد تقليد خود مراجعه مىكردند و نسبت به آن مسأله آشنايى مىيافتند و يا توسط نامه از مجتهد استفتاء مىنمودند و از وى مىخواستند كه حكم شرعى مسأله را به طور كامل بيان كند .
براى آشنا شدن با ويژگيهاى اين دوره لازم است به چند نكته اشاره شود :
1 - عنوان « رساله عمليه » عنوانى است عام ، و به هر نوع مجموعه اى كه در آن مسائل و احكام دينى مورد ابتلاء مقلدين ذكر شده باشد اطلاق مىشود .
2 - در اين دوره رساله‌هاى مختلفى تدوين يافته است ، برخى از آنها نظير رسالهء « جامع عباسى » مرحوم شيخ بهائى و « احكام الشريعة » مرحوم مجلسى اول ، حاوى تمامى ابواب فقه از ابتداى بحث طهارت تا نهايت كتاب ديات است . و پاره اى از آنها تنها مسائل

ابواب عبادات را در بر دارد . و چه بسا رساله هايى مشاهده مىشود كه شامل بخشى از ابواب عبادات است ، و مثلا تنها بحث طهارت و صلاة و صوم يا صلاة و زكات را عنوان كرده است ، كه از اين قبيل مىتوان رساله‌هاى فقهى مرحوم علامهء مجلسى را نام برد .
بلكه در اين دوره رساله هايى تأليف شده است كه تنها اختصاص به يك باب از ابواب فقه مثل صوم يا حدود و يا ديات دارد . و حتى بالاتر از اين ، رساله هايى ديده مىشود كه فقط مربوط به يك مسأله فقهى است ، و مثلا تنها مسأله نماز جمعه يا قبله را مطرح كرده است .
3 - رساله‌هاى عمليه با نوع كتابهاى فقهى دورهء سوم نظير كتاب شرايع كه به عنوان علم و عمل تأليف يافته تفاوتهايى دارد كه بدين قرار است :
الف : هدف از تأليف رساله‌هاى عمليه تنها ارائه فتوا و بيان احكام الهى است تا بدان عمل شود ، ليكن غرض عمده از تدوين كتابهاى فقهى مطرح كردن بحثهاى علمى است كه بدان عمل نيز مىتوان نمود .
ب : در نوع رساله‌هاى عمليه تنها نظر و رأى مجتهد در مسأله فقهى مورد بحث ، بيان مىگردد و از ذكر روايات و ديگر ادله اجتناب مىشود و اگر احيانا روايتى بيايد از باب تيمّن و تبرّك است ، نه به منظور ارائه دليل و مدرك ، به خلاف كتابهاى فقهى كه در آنها به روايات استناد و استدلال مىشود .
ج : رساله‌هاى عمليه به گونه اى تأليف مىشود كه فهم و درك مسائل آن براى عموم به آسانى و سهولت انجام پذيرد ، و براى همگان قابل استفاده باشد ، اما در كتابهاى فقهى چنين امرى رعايت نمىشود .
د : در نوع رساله‌هاى عمليه مسائلى بيان مىشود كه در آن زمان مورد نياز و ابتلاء باشد ، اما در كتابهاى فقهى علمى چنين نيست ، بلكه از همهء مسائل فقهى بحث به ميان مىآيد چه مورد ابتلاء و عمل باشد نظير مسائل نماز و روزه و خمس و زكات و غيره ، و چه مورد نياز نباشد مانند مسائل كنيزها و بردگان و . .
نخستين رسالهء عمليه دورهء چهارم اولين رساله اى كه با همهء مزايا و ويژگيهاى اين دوره تأليف يافته ، رسالهء « جامع عباسى » مرحوم شيخ بهائى است . اين رساله يكى از بهترين و ارزنده ترين آثار او است كه