کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

بارى ، مسلمين در اين دوره به يادگيرى مسائل شرعى و فقهى خود ، اهميت خاصى مىدادند ، و براى همين منظور همواره به فقها مراجعه مىكردند و پاسخ مسائل و مشكلات شرعى و مذهبى خود را از ايشان جويا مىشدند . و آنان نيز با كمال تواضع و فروتنى مسائل را تا حد مقدور بيان مىنمودند . آن قدر از فقها پرسش به عمل مىآمد كه با جوابهاى ايشان كتاب مستقلى تنظيم مىشد ، كه از جمله مىتوان « جواهر الفقه » مرحوم قاضى بن براج و رساله‌هاى جنبلاتيه و حائريّه مرحوم شيخ طوسى را از دوره سوم نام برد .
مطالعه و بررسى در امر رساله‌هاى پرسش و پاسخ در طى ادوار مختلف بحث جداگانه اى را مىطلبد تا به طور مستوفى در مورد اين قبيل رساله‌ها كنكاش به عمل آيد ، و كيفيت تنظيم و تكوين هر يك به صورت مستقلى بيان شود . از اين رو در خاتمه اين مقاله بخشى را به بررسى اين نوع رساله‌ها اختصاص خواهيم داد .
دورهء چهارم اين مرحله از زمان علامه دهر مرحوم شيخ بهائى ( م 1031 ه . ق ) شروع مىشود . و تا زمان مرجعيت مرحوم شيخ اعظم انصارى ( م 1281 ه . ق ) به سال 1266 ادامه مىيابد . مردم در طول اين 235 سال براى حل مسائل شرعى و رفع مشكلات دينى و جهت آگاهى يافتن به وظايف عبادى خود به رساله‌هاى عمليهء موجود مراجعه مىكردند ، و اگر حكم مسأله مورد ابتلايى در رساله ذكر نشده بود و يا در فهم و درك آن به اشكال و ايرادى بر مىخوردند شخصا به مجتهد مورد تقليد خود مراجعه مىكردند و نسبت به آن مسأله آشنايى مىيافتند و يا توسط نامه از مجتهد استفتاء مىنمودند و از وى مىخواستند كه حكم شرعى مسأله را به طور كامل بيان كند .
براى آشنا شدن با ويژگيهاى اين دوره لازم است به چند نكته اشاره شود :
1 - عنوان « رساله عمليه » عنوانى است عام ، و به هر نوع مجموعه اى كه در آن مسائل و احكام دينى مورد ابتلاء مقلدين ذكر شده باشد اطلاق مىشود .
2 - در اين دوره رساله‌هاى مختلفى تدوين يافته است ، برخى از آنها نظير رسالهء « جامع عباسى » مرحوم شيخ بهائى و « احكام الشريعة » مرحوم مجلسى اول ، حاوى تمامى ابواب فقه از ابتداى بحث طهارت تا نهايت كتاب ديات است . و پاره اى از آنها تنها مسائل

ابواب عبادات را در بر دارد . و چه بسا رساله هايى مشاهده مىشود كه شامل بخشى از ابواب عبادات است ، و مثلا تنها بحث طهارت و صلاة و صوم يا صلاة و زكات را عنوان كرده است ، كه از اين قبيل مىتوان رساله‌هاى فقهى مرحوم علامهء مجلسى را نام برد .
بلكه در اين دوره رساله هايى تأليف شده است كه تنها اختصاص به يك باب از ابواب فقه مثل صوم يا حدود و يا ديات دارد . و حتى بالاتر از اين ، رساله هايى ديده مىشود كه فقط مربوط به يك مسأله فقهى است ، و مثلا تنها مسأله نماز جمعه يا قبله را مطرح كرده است .
3 - رساله‌هاى عمليه با نوع كتابهاى فقهى دورهء سوم نظير كتاب شرايع كه به عنوان علم و عمل تأليف يافته تفاوتهايى دارد كه بدين قرار است :
الف : هدف از تأليف رساله‌هاى عمليه تنها ارائه فتوا و بيان احكام الهى است تا بدان عمل شود ، ليكن غرض عمده از تدوين كتابهاى فقهى مطرح كردن بحثهاى علمى است كه بدان عمل نيز مىتوان نمود .
ب : در نوع رساله‌هاى عمليه تنها نظر و رأى مجتهد در مسأله فقهى مورد بحث ، بيان مىگردد و از ذكر روايات و ديگر ادله اجتناب مىشود و اگر احيانا روايتى بيايد از باب تيمّن و تبرّك است ، نه به منظور ارائه دليل و مدرك ، به خلاف كتابهاى فقهى كه در آنها به روايات استناد و استدلال مىشود .
ج : رساله‌هاى عمليه به گونه اى تأليف مىشود كه فهم و درك مسائل آن براى عموم به آسانى و سهولت انجام پذيرد ، و براى همگان قابل استفاده باشد ، اما در كتابهاى فقهى چنين امرى رعايت نمىشود .
د : در نوع رساله‌هاى عمليه مسائلى بيان مىشود كه در آن زمان مورد نياز و ابتلاء باشد ، اما در كتابهاى فقهى علمى چنين نيست ، بلكه از همهء مسائل فقهى بحث به ميان مىآيد چه مورد ابتلاء و عمل باشد نظير مسائل نماز و روزه و خمس و زكات و غيره ، و چه مورد نياز نباشد مانند مسائل كنيزها و بردگان و . .
نخستين رسالهء عمليه دورهء چهارم اولين رساله اى كه با همهء مزايا و ويژگيهاى اين دوره تأليف يافته ، رسالهء « جامع عباسى » مرحوم شيخ بهائى است . اين رساله يكى از بهترين و ارزنده ترين آثار او است كه

در آن زمان بسيار مورد استفاده واقع شد ، و اكنون نيز با اين كه بيش از سيصد سال از نگارش آن مىگذرد به خوبى قابل فهم و درك است .
براى آشنايى بيشتر با كتاب « جامع عباسى » توجه به نكات زير ضرورى است :
الف ) اين رساله به زبان فارسى و داراى عبارات و جملاتى ساده و بسيار سليس و روان و بدون هيچ گونه ابهام و پيچيدگى است ، و به همين دليل با گذشت زمانى طولانى هنوز قابل استفاده مىباشد .
ب ) اين كتاب علاوه بر اين كه يك دوره كامل فقه - از طهارت تا ديات - را در بر دارد ، در آخر باب ششم ، مسائل امر به معروف و نهى از منكر را نيز به سبك جالبى بيان كرده است . از آن پس ديگر اين باب در رساله‌هاى عمليه جايى نداشت ، تا اين كه مرحوم آية الله سيد محسن حكيم در رسالهء « منهاج الصالحين » اين خلل را جبران فرمود ، و از آن پس جاى خود را در پاره اى از رساله‌هاى عمليه باز كرد .
ج ) رسالهء جامع عباسى بيست باب دارد كه پنج باب از ابواب عبادات آن تا آخر كتاب حج را ، خود مرحوم شيخ بهائى ( رض ) نوشته است و ساير ابواب آن به قلم شاگرد مبرزش مرحوم آية الله شيخ نظام الدين ساوجى ( قدس سره ) مىباشد .
گر چه مرحوم شيخ بهائى همت فراوانى داشت كه رساله را به اتمام برساند و در دسترس عموم قرار دهد ، ليكن اجل او را مهلت نداد ، و پيش از پايان يافتن تأليف رساله رخ در نقاب خاك كشيد از اين رو شاگرد وفادارش مرحوم ساوجى اين مهم را عهده دار شد ، و با الحاق 15 باب به رسالهء شيخ آن را تكميل فرمود .
د ) جامع عباسى در جهان تشيع از شهرت و اهميت خاصى برخوردار است ، و با گذشت زمان هر گز از اهميت آن كاسته نشده است ، و همان گونه كه در زمان تأليف توجه خاص و عام را به خود جلب كرده بود ، اينك نيز هم چنان مورد عنايت و توجه علما و فقهاست . بهترين گواه براى اثبات اين مطلب اين است كه بسيارى از فقها براى ابراز عقايد فقهى و ارائه نظرات خود به جاى تأليف كتابى مستقل ، تنها به حاشيه زدن و تعليقه نوشتن بر جامع عباسى اكتفا نمودند . نخستين حاشيه اى كه بر جامع عباسى نوشته شده است ، حاشيهء عالم بزرگ مرحوم ملا حسينعلى اصفهانى ( م 1286 ه . ق ) مىباشد .
مرحوم علامه تهرانى در الذريعه مىگويد : نسخهء قديمى « جامع عباسى » را كه به سال

1079 تحرير شده بود در كتابخانه سيد عبد الحسين حجت ديدم ، كه حاشيه مولى حسينعلى اصفهانى بر آن مكتوب بود .[1]ه ) اين رساله چندين بار به چاپ رسيده ، بخصوص قسمت اول آن كه به قلم خود شيخ بهائى است مكررا در ايران و هندوستان به زيور طبع آراسته گرديده است .
متن اين رساله بدون حاشيه ، در حجمهاى مختلف وزيرى و رقعى در تهران در سالهاى 1230 ، 1263 ، 1285 ، 1304 ، 1312 ، 1322 ، 1329 ، و 1331 و در لكنهو در سالهاى 1262 ، 1298 ، 1305 و 1318 و در بمبئى در سالهاى 1298 و 1301 و در تبريز در سالهاى 1309 ، 1322 و 1354 و در اصفهان به سال 1341 چاپ شد .
در بمبئى به سال 1319 با حواشى سيد اسماعيل صدر و حاج شيخ على محلاتى و در سال 1323 با حواشى سيد محمد كاظم يزدى و در تهران به سال 1325 با همان حواشى سيد محمد كاظم يزدى و در نجف اشرف به سال 1346 با حواشى شيخ عبد الله مامقانى و در تهران به سال 1403 با حواشى سيد اسماعيل صدر و حاج شيخ على محلاتى چاپ شد .
در اينجا بايد متذكر شد كه گر چه قبل از تأليف جامع عباسى دو رسالهء ديگر توسط مرحوم آية الله شيخ عبد العالى فرزند محقق كركى ( م 993 ه . ق ) و شهيد قاضى نور الله شوشترى ( م 1019 ه . ق ) تأليف شده است ، ليكن هيچ يك از اين دو رساله ، امتيازات رساله‌هاى كنونى را ندارد ، بلكه اولى تنها مربوط به احكام ضرورى نمازهاى يوميه و ديگرى اگر چه ابواب مختلف را در بر دارد ولى منحصر به بيان احكام ضرورى آنهاست .
رساله‌هاى عمليه مرحوم مجلسى اول دومين رسالهء عمليه اى كه در اين مرحله به رشته تحرير در آمده ، به خامهء شاگرد شيخ بهائى ، عارف وارسته و زاهد يگانه مولى محمد تقى ، معروف به مجلسى اول ( 1003 - 1070 ه . ق ) نوشته شده است . رسالهء وى « احكام الشريعة » نام دارد و مجموعه اى بسيار نفيس و گرانبهاست كه شامل همه مسائل فقهى مورد نياز مسلمين است و يك دورهء كامل فقه از طهارت تا ديات را در بردارد ، از آنجا كه در اين رساله فروع مختلفى عنوان شده و در طرح مسائل و تنظيم ابواب آن حسن سليقه به كار رفته و در

[1]- الذريعه ج 5 ، ص 65 .

تأليف آن اسلوب پسنديده اى پيروى شده است ، نظر فقها و مراجع بزرگ را به خود جلب كرده ، تا اين كه به تعليق و تحشيهء آن پرداختند ، و اين عمل نشانگر اهميت ويژهء اين كتاب است . از جمله كسانى كه بر رسالهء مزبور حاشيه زده‌اند عبارتند از :
مرحوم سيد اسماعيل صدر ( م 1337 ه . ق ) مرحوم حاج سيد محمد كاظم يزدى ( م 1337 ه . ق ) مرحوم ميرزا محمد تقى شيرازى ( م 1339 ه . ق ) اين رساله با اين كه نام « احكام الشريعه » را بر خود دارد ، و در كتابخانهء مجلس به همين نام ثبت شده ، ليكن چندى قبل توسط انتشارات فراهانى به عنوان يك دوره كامل فقه فارسى بدون اسم خاصى به چاپ رسيده است .[1]گو اين كه تأليف اين رساله را به مجلسى دوم هم نسبت داده‌اند ، ولى تاريخى كه در پايان كتاب آمده مانع از صحت اين انتساب است . در آخر رسالهء فوق چنين ذكر شده :
تمّ الكتاب بعون الله الملك الوهاب فى احد عشر شهر شوال فى 1039 ، بنا بر اين امكان ندارد كه كتاب متعلق به مرحوم علامه محمد باقر مجلسى باشد ، زيرا او در سال 1037 به دنيا آمده است .[2]مرحوم مجلسى اول رسالهء ديگرى به نام « حديقة المتقين فى معرفة احكام الدين لارتقاء مدارج اليقين » دارد ، كه به زبان فارسى تأليف شده و داراى يك مقدمه ، پنج باب و يك خاتمه است ، در مقدمهء كتاب فضيلت نماز را متذكر شده و در ابواب پنجگانه مسائل طهارت ، نماز ، خمس و زكات ، روزه و حج و زيارت را آورده ، و در خاتمهء كتاب ، برخى از مسائل مهم معاملات را ذكر كرده است . طبق تاريخ بعضى از نسخه‌هاى تأليف كتاب در سال 1064 به پايان رسيده و نخستين بار به سال 1265 در هندوستان چاپ شده است .
رسالهء ديگر مرحوم مجلسى اول در باب حج است كه فرزندش علامهء مجلسى مؤلف بحار الأنوار و فرزند ديگرش مولى عبد الله ( م 1084 ه . ق ) بر آن حاشيه زده‌اند .
نسخه اى از اين رساله به خط مؤلف ، مورخ 1041 در كتابخانه سيد عليرضا ريحانى

[1]- الذريعه ج 16 ، ص 294
[2]- الذريعه ج 16 ، ص 297

يزدى ، و ميكرو فيلم آن به شماره 3736 در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران موجود است .
ديگر رساله‌هاى مرحلهء چهارم در اين دوره ، رساله‌هاى متعددى نوشته شده كه به ترتيب متذكر مىشويم :
رسالهء عمليه مرحوم آية الله ملا محمد باقر سبزوارى ( م 1090 ه . ق ) كه به فارسى نوشته شده ، و در مقدمه آن پاره اى از مباحث اصول دين و مسأله لزوم تقليد را ذكر كرده و در ابواب كتاب احكام ضرورى عبادى را آورده است .
مناسك حج مرحوم سبزوارى به زبان فارسى و در سال 1104 تأليف شد .
رسالهء « آداب الصلاة » مرحوم علامه مجلسى دوم ( 1037 - 1 / 1110 ه . ق ) . اين رساله نيز به زبان فارسى نوشته شده و مسائل مربوط به طهارت و نماز را در بر دارد و به سال 1381 چاپ شده است . در مقدمهء رسالهء مزبور مقدارى از مباحث اصول عقايد و در خاتمهء آن مسائل دماء ثلاثه ( حيض و نفاس و استحاضه ) آمده است .
رسالهء آداب تجهيز الاموات علامهء مجلسى كه به زبان فارسى و مشتمل بر مباحث ذيل است : آداب احتضار ، آداب غسل ، آداب تكفين ، بيان نماز ميت و آداب تدفين .
مرحوم علامه تهرانى در صفحهء 14 جلد اول الذريعه از اين كتاب به عنوان تجهيز الاموات نام مىبرد و در صفحهء 294 به عنوان احكام الاموات . نسخهء اين رساله در كتابخانهء سيد مصطفى حسينى به خط عبد المجيد مورخ 1099 موجود است .
رسالهء حدود و تعزيرات علامهء مجلسى كه در سال 1102 تأليف شده و به سال 1262 در هندوستان به چاپ رسيده است . جالب آن كه اين كتاب به طرز بىسابقه اى احكام فوق را در قالب سه هزار بيت شعر در بر دارد ، و شامل دو بخش است : بخش اول در حدود و تعزيرات است كه هشت باب دارد ، و بخش دوم در مسائل قصاص و ديات است كه دو مطلب اساسى را دنبال مىكند . نسخهء خطى اين رساله در كتابخانهء مسجد جامع گوهر شاد مشهد موجود است .[1]رسالهء فارسى ديگرى از علامهء مجلسى در سه فصل : زكات ، خمس ، و اعتكاف .
مناسك حج اثر علامه مجلسى شامل واجبات و برخى از مستحبات حج و عمره .

[1]- فهرست كتابخانه مسجد گوهر شاد ، ص 107

دو مناسك حج ديگر از علامهء مجلسى كه تمامى اعمال حج را در يكى با هفتصد بيت و در ديگرى با هزار بيت شعر بيان كرده است .[1]از مرحوم علامه مجلسى رساله‌هاى ديگرى هم در باب ارث و عقد نكاح و متعه و نذر و غيره موجود است كه در ضمن آثار قلمى او مذكور مىباشد .
رساله‌هاى مرحوم آية الله شيخ سليمان ماحوزى بحرانى ( 1075 - 1121 ه . ق ) مؤلف كتابهاى بلغه و معراج . وى در رساله هايى در باب نماز و اوقات آن ، وجوب عينى نماز جمعه و مناسك حج دارد .
در سال 1140 رساله اى نوشته شده بسيار نفيس و پر ارزش ، حاوى فروع فراوانى در فقه از باب طهارت تا ديات ، اما از آنجا كه صفحه اول رساله مفقود شده مؤلف آن معلوم نيست .[2]رسالهء فارسى مرحوم آية الله ملا مهدى نراقى كاشانى ( م 1209 ه . ق ) در ابواب عبادات . از وى رساله اى نيز در مناسك حج موجود است كه در كتاب « نجوم السماء » از آن تعبير به « المناسك المكيّة ) نموده است .
رسالهء « بغية الطالب فى معرفة المفروض و الواجب » اثر مرحوم آية الله شيخ جعفر كاشف الغطاء ( م 8 / 1227 ه . ق ) از وى رسالهء ديگرى پيرامون مسائل تقليد و ابواب عبادات به دست آمده است . مرحوم تهرانى معتقد است كه ايشان رساله اى نيز در مناسك حج تأليف كرده است .[3]رسالهء عمليهء مرحوم آية الله شيخ مبارك احسائى ( م 1226 ه . ق ) كه در كتاب انوار البدرين ذكر شده است .
رسالهء عمليهء مرحوم آية الله شيخ محسن فيض كاشانى ( م 1091 ه . ق ) صاحب كتاب وافى .
رساله « وسيله النجاة » مرحوم آية الله ملا احمد نراقى كاشانى ( م 5 / 1244 ه . ق ) كه ابواب طهارت ، نماز ، زكات ، خمس ، حج ، اطعمه و اشربه و صيد و ذباحه را در بر دارد ، و در

[1]الذريعه ج 22 ، ص 213
[2]- الذريعه ج 11 ، ص 213
[3]- الذريعه ج 3 ، ص 133

دو قطع به چاپ رسيده است . از ايشان رسالهء ديگرى نيز به نام « ذخيرة الابرار فى منتخب انيس التجار » موجود مىباشد .
رسالهء « زهر الرياض » و راه نجات مرحوم آية الله سيد على طباطبايى ( 1161 - 1231 ه . ق ) مؤلف رياض المسائل . اين رساله به زبان فارسى نوشته شده است .
رسالهء عمليهء مرحوم آية الله شيخ اسماعيل دزفولى كاظمى 1247 ه . ق ) .[1]رسالهء فارسى « قلادة العوام فى تقليد الاحكام » اثر مرحوم آية الله سيد محمد طوسى كه مشتمل است بر ابواب عبادات - به جز باب حج - و در سال 1239 ه . ق تأليف شده است .
رسالهء فارسى مرحوم آية الله سيد محمد مجاهد ( م 1242 ه . ق ) فرزند صاحب رياض .
رسالهء فارسى مرحوم آية الله ميرزا يوسف طباطبايى تبريزى ( م 1242 ه . ق ) كه در مقدمهء آن مباحث اصول دين را متذكر شده ، و در متن كتاب علاوه بر ابواب طهارت و صلاة و صوم و اعتكاف و زكات و خمس ، باب امر به معروف و نهى از منكر را نيز آورده است .[2]رسالهء عمليهء مرحوم سيد عبد الله شبر ( م 1242 ه . ق ) مشتمل بر ابواب عبادات .
رسالهء عمليهء مرحوم شيخ محمد تقى تهرانى ( م 1248 ه . ق ) صاحب حاشيهء بر معالم .
رسالهء عمليه مرحوم آية الله سيد كاظم رشتى ( م 1254 ه . ق ) رساله عمليه صاحب الفصول آية الله مرحوم شيخ محمد حسين اصفهانى ( م 1255 ) كه در كتابخانه صدر در نجف اشرف و تهرانى در سامراء نسخه آن موجود است .
رسالهء فارسى « ارشاد المسترشدين فى معرفة الضروري من احكام الدين » اثر مرحوم آية الله محمد ابراهيم كلباسى اصفهانى ( م 1261 ه . ق ) بخشى از اين كتاب شامل باب طهارت تا آخر باب اعتكاف در ضمن نسخه اى در كتابخانهء سيد مهدى صدر موجود است .
نسخه اى نيز در كتابخانهء سيد محمد حسن شيرازى در سامراء است كه شامل نسخهء فوق و اضافاتى از باب زكات تا آخر كفارات مىباشد .
رسالهء فارسى « نخبهء » مرحوم كلباسى كه بنا به گفتهء نوهء او در كتاب بدر التمام ، وى اين

[1]الذريعه ج 3 ، ص 213
[2]الذريعه ج 11 ، ص 219