کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

خراسانى و ميرزا محمد تقى شيرازى منتشر گرديد .
4 - مختصر همين رساله براى نخستين بار در تهران به سال 1277 در 130 صفحه و نيز در تهران به سال 1305 بدون شماره صفحه و بىتاريخ ضمن مجموعه 7 رساله 229 صفحه اى كه 88 صفحه آن نخبه است به چاپ رسيد .
5 - مرحوم آية الله شيخ عبد الحسين تهرانى شيخ العراقيين پس از بيان مواضع اختلاف و ارائه فتواى خود در سال 1285 آن را به نام خود چاپ كرد ، و در سال 1269 مرحوم آية الله ملا محمد باقر بن مهدى گيلانى ابواب طهارت و نماز و روزه رسالهء مزبور را با فتاواى خود به چاپ رسانيد .[1]6 - متن رسالهء مزبور با بيان فتاواى مرحوم سيد ابو الحسن كشميرى ( م 1313 ه . ق ) به زبان اردو در هندوستان چاپ شد .
رسالهء عمليه مرحوم آية الله شيخ حسن كاشف الغطاء ( م 1262 ه . ق ) صاحب كتاب انوار الفقاهة كه در سال 1255 تأليف شده .
رسالهء عمليه آية الله سيد ابراهيم قزوينى ( م 1262 ) صاحب ضوابط الاصول كه در كتابخانهء مدرسه ميرزاى شيرازى در سامرا موجود است و مناسك حج او كه در اصفهان به سال 1265 به چاپ رسيد .
رسالهء عمليهء مرحوم آية الله سيد محمد حسينى زنجانى ( م 1269 ه . ق ) رسالهء عمليه مرحوم آية الله سيد ابو القاسم حسينى ( م 1270 ه . ق ) كه به سال 1262 به چاپ شد .
رسالهء « نجاة العباد فى يوم المعاد » اثر شيخ الفقهاء و امام المحققين حضرت آية الله شيخ محمد حسن نجفى ( 1192 / 1200 - 1266 ه . ق ) مؤلف موسوعه ارزشمند « جواهر الكلام فى شرح شرايع الاسلام » رسالهء « نجاة العباد » مجموعه اى بسيار گيرا و نفيس و گرانسنگ است كه نكات فقهى فراوانى در بر دارد . به همين جهت از زمان تأليف آن در اواخر مرحلهء چهارم تا كنون كه دورهء ششم است پيوسته مورد عنايت و توجه فقهاى اسلام بوده و در محافل علمى و جلسات استفتاء مورد استفاده قرار مىگرفته است .
اين رساله به قدرى متقن و متين نوشته شده بود كه وقتى مقلدين از شيخ اعظم

[1]- الذريعه ج 24 ، ص 90 و 91

انصارى تقاضاى رسالهء عمليه مىكردند ، وى آنها را به اين رساله ارجاع مىداد ، البته مرحوم شيخ انصارى در چند مورد كه با مرحوم صاحب جواهر اختلاف فقهى داشت خود توضيح داده و فتواى خويش را ذكر كرده بود .
در مورد اين رساله تذكر چند نكته ضرورى است :
1 - مرحوم صاحب جواهر اين رساله را از كتاب بزرگ خود « جواهر الكلام » استخراج كرد ، و آن را با عبارات عربى ساده و روان ، و با بيانى گويا و بدون ابهام و با اسلوبى شيوا و پسنديده تنظيم نمود و پس از چاپ در دسترس مقلدين عربى زبان خود قرار داد .
2 - متن اين رساله بدون حاشيه در تهران به سالهاى 1262 ، 1279 ، 1300 ، 1314 ، 1315 ، 1316 ، 1318 ، 1321 ، و 1324 و در بمبئى به سال 1318 چاپ شد .
3 - مرحوم علامهء تهرانى مىگويد : همهء علماى متأخر ، بر اين رساله حاشيه نوشته‌اند كه نخستين فرد ، شاگرد وى مرحوم شيخ اعظم انصارى ( م 1281 ه . ق ) بود ، و پس از او شاگردانش سيد مجدد شيرازى ( قدس سره ) و آية الله سيد حسين كوه كمره اى و آية الله شيخ راضى فقيه و آية الله ملا محمد تقى هروى ، اين عمل را ادامه دادند و در سال 1314 با حاشيه شيخ اعظم انصارى و ميرزا مجدد شيرازى به چاپ رسيد . اين كار استمرار يافت تا اين كه سيد محمد كاظم يزدى رسالهء « عروة الوثقى » را نوشت ، اينجا بود كه رسالهء وى جاى نجاة العباد را گرفت ، و فقها و مراجع شروع به تحشيهء آن نمودند . مهمترين سبب اين تحول روانتر بودن عبارات عروه بود . و از جمله كسانى كه بر « نجاة العباد » حاشيه نوشته است مرحوم سيد حسن صدر است ( م 1354 )[1]، مرحوم آخوند خراسانى ( م 1329 ) ، مرحوم سيد محمد كاظم يزدى ( م 1337 ) ، مرحوم حاج ميرزا خليل تهرانى ( م 1280 ) و مرحوم شيخ محمد حسين نائينى ( م 1355 ) 4 - علامه تهرانى در جاى ديگر مىگويد : در زمان حيات صاحب جواهر ، رسالهء وى به فارسى ترجمه شد تا مقلدين فارسى زبان او نيز بتوانند از كتاب او استفاده كرده و طبق فتواى او عمل نمايند ، و در پى ترجمهء اين اثر شرحهاى زيادى بر آن نوشته شد .[2]

[1]- الذريعه ج 6 ، ص 227
[2]- الذريعه ج 6 ، ص 100

5 - اين رساله سه نوبت به چاپ رسيده است . يك بار همه ابواب عبادات و معاملات آن ، يك بار باب ابواب عبادات و بخشى از معاملات و بار ديگر تنها ابواب عبادات آن . غالب حواشى تعليقات بر دو چاپ نخست نوشته شده است .
رسالهء « هداية الناسكين » صاحب جواهر در مسائل حج .
وى هم چنين رساله اى در باب دماء ثلاثه و رسالهء مختصرى پيرامون ارث دارد .
رسالهء نخبهء مرحوم آية الله سيد على تقى دلدار ( م . 131 ه . ق ) كه براى نخستين بار در هند به سال 1314 چاپ شد .
رسالهء ذخيرة المعاد فى تكاليف العباد مرحوم آية الله شيخ زين العابدين بابلى ( بار فروشى ) مازندرانى ( م 1309 ه . ق ) رسالهء هزار مسأله مرحوم آية الله شيخ محمد على ثقة الاسلام اصفهانى ( م 1318 ه . ق ) رساله « منهج الرشاد » مرحوم آية الله شيخ جعفر شوشترى ( م 1303 ه . ق ) اين رساله ، رساله اى است ارزنده و گرانبها كه چه در زمان خود او و چه بعد از آن داراى اهميت خاصى بوده است .
مرحوم آية الله آخوند خراسانى و مرحوم آية الله شيخ حسين انصارى ( برادر زاده و داماد شيخ اعظم انصارى ) و آية الله شيخ محمد رضا معزى دزفولى بر آن حاشيه نوشته‌اند .
رسالهء مجمع الرسائل تأليف شوشترى كه مرحوم سيد اسماعيل صدر ، آخوند خراسانى ، طباطبايى يزدى ، شيخ عبد الله مازندرانى ، سيد بروجردى و شيخ محمد حسين كاشف الغطاء بر آن حاشيه دارند .
رسالهء فارسى « مجمع المسائل » اثر مرحوم شيخ جعفر شوشترى ، آية الله بروجردى بر آن حاشيه دارد . اين رساله در بروجرد چاپ شده و در كتابخانه جامعة النجف موجود است .
رساله عمليه آية الله سيد ابو القاسم حسينى ( م 1271 ه . ق ) كه به سال 1262 چاپ شده است .
رسالهء « كفاية الطالبين لأحكام الدين » نوشته مرحوم شيخ مشكور حولاوى ( م 1272 ه . ق )[1]

[1]- الذريعه ج 18 ، ص 93

رساله مرحوم آية الله شيخ محمد بن على كاشف الغطاء در باب طهارت و نماز .
وى رسالهء ديگرى در باب دماء ثلاثه و احكام جنائز و رساله اى در باب روزه و نيز رساله اى در مناسك حج دارد كه به تاريخ 1266 نوشته شده است .[1]رساله منتخب الرسائل العملية نوشته آية الله سيد اسد الله شفتى ( م 1290 ه . ق ) رساله النبذة من الاحكام الشرعية للمولى على تهرانى ( م 1296 ه . ق ) رساله مصباح الهداية آية الله محمد طاهر دزفولى ( م 1315 ه . ق ) دورهء پنجم اين دوره از زمان شيخ مرتضى انصارى ( 1214 - 1281 ه . ق ) شروع مىشود و تا زمان ميرزا محمد تقى شيرازى و سيد محمد كاظم يزدى ( قدس سرّهما ) ، يعنى حدود 40 سال ادامه مىيابد . در اين مرحله مسائل فقهى و احكام دينى در ضمن پرسش و پاسخ و حاشيه نويسى ، بر رساله‌هاى پيشين انجام گرفته است .
در اينجا لازم است قبل از ورود به اصل مطلب ، چند مسأله را به طور فشرده در بارهء حاشيه و حاشيه نويسى بازگو كنيم :
1 - حاشيه در لغت به معناى لايهء قبا و امثال آن است ، يعنى چيزى كه ميان آستر و پارچه رويين به كار مىرود . حاشيه در عرف عام به معناى زيادى ، و در عرف خاص به معناى طرف است .
2 - حاشيه به مطالبى مىگويند كه در اطراف كتاب نوشته شود ، خواه به عنوان شرح و توضيح متن باشد و خواه به عنوان تكميل يا استدلال بر صحت مطالب كتاب .
3 - مراد از حاشيه بر رساله‌هاى عمليه اين است كه محشى حكمى خلاف استنباط نويسندهء كتاب را در حاشيه آن قرار دهد و با علامتى مخصوص ، مشخص كند . پس از انضمام حواشى به متن ، كتاب مجموعا به صورت تأليفى جديد در خواهد آمد كه محشى ، مؤلف آن است ، زيرا برخى از مطالب آن را ابداع و ابتكار و بعضى را به امضاء خود رسانيده و تصويب كرده است .
4 - در واقع تفاوتى ميان تعليقه و حاشيه نيست ، و اين كه گفته شده تعليقه اختصاص به

[1]- الذريعه ج 22 ، ص 272

علوم عقليه دارد و حاشيه به غير آن ، بر اين اساس است كه فلاسفه نمىخواستند اضافات خود را حاشيه بنامند ، زيرا از آن معناى حشو و زائده فهميده مىشد .
5 - علم ، همواره در قوس صعود است و نويسندگان پيوسته مىتوانند با ابتكارات جديد و افكار تازهء خود آراء و نظرات نوينى ارائه داده و آن را در ضمن كتابهاى خود ابراز كنند . تا زمانى كه چنين شيوه اى جريان داشته باشد ، هيچ گاه كسى به فكر حاشيه نويسى بر كتابهاى ديگران نخواهد بود ، ولى گاهى بر اثر شرايط خاصّ زمان ، وقفه و ركودى در پيشرفت علم حاصل مىشود و اينجاست كه مجال براى حاشيه نويسى پديد مىآيد . اين زمان نوعا خيلى متأخر از زمان كتابت متن علم است ، و اين كه گفته‌اند هر وقت كتابى نوشته شود حاشيه نيز وجود پيدا مىكند ، نظر به لازمهء عقلى آن است نه لازمهء وجودى آن ، زيرا چه بسا كتابهايى نوشته شده كه تا سالها بعد حاشيه اى بر آن مشاهده نشده است ، مثلا كتاب نهايهء شيخ طوسى را سالها بعد ، محقق حلَّى حاشيه زد و آن را « نكت النهاية » ناميد . و بر « قواعد » و « مختلف » علامه پس از چندين سال آية الله وحيد بهبهانى و آية الله مير محمد باقر حسينى و غير از اينها از فقهاء ديگر حاشيه نوشتند .
در طليعهء اين دوره شيخ انصارى بود كه رسالهء مستقلى ننوشت و هر چه مقلدين به او فشار مىآوردند كه رساله اى تنظيم كند نمىپذيرفت . شيخ تنها به حاشيه نويسى بر سه رسالهء پيش از خود اكتفا كرد كه عبارت بود از : رسالهء بغية الطالب شيخ جعفر كاشف الغطاء[1]، رسالهء نجاة العباد صاحب جواهر ( كه اين دو به زبان عربى نوشته شده ) و رسالهء نخبهء كلباسى اصفهانى ( كه متن و حاشيه هر دو به زبان فارسى بود ) . تنها رسالهء عمليه اى كه از شيخ منتشر شده رسالهء عمليهء بسيار مختصرى در خصوص باب عبادات مىباشد كه به سال 1269 نگاشته شده است . ولى اين رساله به سبك رساله‌هاى متداول و معمولى نبوده ، زيرا در آن به بيان احكام ضرورى باب عبادات اكتفا شده است .
نظرى به رساله‌هاى شيخ اعظم شيخ رساله اى دارد كه با عنوان « كتاب مسأله » مشهور است ، اين كتاب را خود شيخ ننوشته ، بلكه گرد آورى مسائل و استفتاءات مختلفى است كه از داخل و خارج ، از محضر

[1]- بغية الطالب را ابتدا مرحوم شيخ على كاشف الغطاء ، فرزند مؤلف حاشيه زده بود ، و سپس مرحوم شيخ بر حاشيهء استادش شيخ على حاشيه نوشت .

او پرسيده‌اند ، و بنا به تقاضاى عده اى از مقلدين ، فردى ( كه شايد مسئول استفتاءات وى بوده است ) آنها را گرد آورده و بدان ترتيب و تنظيم داده و به عنوان رسالهء عمليه در اختيار عموم نهاده است . و از آنجا كه هر استفتائى را در ضمن يك مسأله بيان كرده به نام كتاب مسأله مشهور شده است . و چون در طى اين سؤال و جوابها فروع گوناگونى گشوده مىشود كه شايد در رساله‌هاى عمليه به چشم نخورد ، تا كنون نيز اين امر تداوم يافته كه مسئول استفتاءات يك مرجع تقليد هر از چندى پس از گردآورى تعدادى از اين مسائل و تنظيم و تبويب ، آنها را به چاپ مىرساند و در دسترس عموم مقلدين قرار مىدهد .
اين رساله شيخ بسيار جالب و مشتمل بر همهء ابواب عبادات و معاملات و حدود مىباشد و ميرزاى شيرازى متوفى ( 1312 ق ) و شهيد ، شيخ فضل الله نورى ( 1327 ق ) بر آن حاشيه دارند .
شيخ رساله اى به عنوان « ذخيرة المعاد » دارد كه از باب طهارت تا اعتكاف را در بر گرفته است ، ليكن شيخ آن را به عنوان رسالهء عمليه ننوشته است ، بلكه همان پرسش و پاسخهايى است كه توسط مولى شيخ على شوشترى جمع آورى شده ، و در قالب 1500 بيت شعر انتشار يافته و نسخه اى از آن رساله در كتابخانهء سامراء موجود است .
هم چنين است رسالهء « صراط النجاة » شيخ ، مجموعهء استفتاءات گوناگونى كه از ايشان به عمل آمده و شيخ محمد على يزدى با توجه به آشنايىاش به فتاوى و آراء شيخ اعظم آنها را جمع آورى نموده است .
اين رساله مورد توجه فقها و علما قرار گرفت ، و پس از ترجمهء آن به عربى از سوى ميرزاى مجدد شيرازى و ميرزا حبيب الله رشتى و شيخ محمد طه نجف بر آن حاشيه هايى نوشته شد و نسخه اى از اين رساله در كتابخانه امير المؤمنين در نجف اشرف موجود است .
شيخ رساله ديگرى به عنوان سرور العباد دارد ليكن شيخ آن را به عنوان رساله عمليه ننوشته بلكه همان پرسش و پاسخهايى است كه توسط حاج محمد على يزدى جمع آورى شد و در سال ( 1271 ق ) در زمان خودش و در بمبئى به سال ( 1302 ) با حواشى ميرزاى شيرازى چاپ شده هم چنين است رساله عربى سراج العباد شيخ كه بر آن ميرزاى شيرازى و ميرزا حبيب الله رشتى و شيخ محمد طه نجف حاشيه دارند .
مناسك حج فارسى شيخ ، رساله اى است مستقل در باب اعمال حج و عمره ، و ليكن در

هيچ مسأله اى از آن فتواى شيخ بيان نشده ، بلكه همهء مسائل مطابق با احتياط آمده است . وى در مقدمه اى بر آن نوشته است كه : من اين رساله را به اين سبك تنظيم كردم ، تا چه در اين زمان و چه پس از آن نيازى به مناسك ديگر نباشد .
اين رساله از ويژگى و درخشندگى خاصى در ميان رساله‌ها برخوردار شد ، و جايگاه بلندى در ميان مناسك به خود اختصاص داد ، و از زمان تأليف تا كنون همواره مورد توجه و عنايت فقها و مراجع تقليد بوده است . در بيان اهميت اين رساله همين بس كه مراجع بزرگى بر آن حاشيه نوشته‌اند كه از جمله عبارتند از :
ميرزاى بزرگ شيرازى ، آخوند خراسانى ، سيد يزدى ، سيد اسماعيل صدر ، ميرزاى نائينى ، حاج شيخ عبد الكريم حائرى ، بروجردى ، سيد احمد خوانسارى ، شيخ محمد مهدى بيگدلى ، شيخ محمد على معزى ، شيخ منصور سبط الشيخ دزفولى .
اين مناسك در سال ( 1301 ق ) با حاشيهء ميرزاى شيرازى ( م 1312 ق ) ، و در سال 1321 ، با حواشى ميرزا حسين تهرانى ( م 1326 ق ) و آقا نجفى ( م 1332 ق ) و سيد كاظم يزدى ( م 1337 ق ) و سيد اسماعيل صدر ( م 1337 ق ) و در سال 1332 در تهران با حواشى ميرزاى مجدد شيرازى و ميرزا محمد تقى شيرازى و سيد محمد كاظم يزدى و در سال 1356 در عظيمآباد هند و نجف اشرف با حواشى ميرزاى شيرازى و در سال 1381 ، در تهران با حواشى سيد احمد خوانسارى چاپ شد .
اين رساله توسط بعضى از فضلا به عربى ترجمه شده ، و به سال 1301 با حواشى ميرزاى شيرازى در چاپخانهء صبح صادق عظيمآباد هند به چاپ رسيده است .
ظاهرا رسالهء مزبور نخستين مناسك حج به زبان فارسى است و به همين جهت زير بنا و محور اصلى همه رساله‌هاى مناسك بعد از شيخ است ، زيرا ديگران تنها با تغييرات و اضافاتى در آن ، رسالهء خود را تنظيم كرده و در دسترس مقلدين قرار داده‌اند .
رسالهء صيغ العقود ، اين رساله را شيخ به عنوان رساله عمليه ننوشته بلكه همان پرسش و پاسخى است كه توسط مولى محمد يوسف استرآبادى جمع آورى شده و در تهران به سالهاى 1270 ، 1272 و 1323 چاپ شد .
چند مطلب پيرامون شيخ اعظم انصارى 1 - پيش از زمان شيخ ، مرجع تقليد عامى به معناى كنونى وجود نداشت ، بلكه مردم

در هر شهر و ديارى به عالم و مجتهد منطقهء خود رجوع مىكردند و مسائل فقهى و وظايف شرعى خود را از او فرا مىگرفتند . با ظهور شيخ انصارى مرجعيّت به صورت فعلى بروز كرد .
2 - پيش از زمان شيخ ، غالبا جواب سؤالات شرعى مردم به صورت فتوا بيان نمىشد ، بلكه فقيه سعى داشت كه جواب وى را مطابق با احتياط بيان كند . به همين دليل عبادات مردم اكثرا مطابق با احتياط صورت مىپذيرفت ، اين مطلب حتى در زمان ما نيز تأثير گذاشته است ، لذا مىبينيم كه نماز درست از نظر مردم نمازى است كه داراى طمأنينه باشد ، يا ذكر سبحان ربي الاعلى و بحمده و سبحان ربي العظيم و بحمده در سجده و ركوع گفته شود و يا حتما با قنوت انجام گيرد و يا تسبيحات اربعه ، سه بار تكرار شود ، كه اينها همه مطابق با احتياط است .
3 - نخستين مرجع تقليدى كه همهء فقهاى شيعه بر اعلميّت او اتفاق نمودند شيخ انصارى بود ، و ظاهرا چنين اجماع و اتفاقى از ناحيهء علما ، حتى بعد از شيخ نيز براى كسى حاصل نشده است .
شيخ پنجاه و دو ساله بود كه مرجعيّت عام شيعه به وى سپرده شد ، و از آنجا كه اعلميّت از موضوعاتى است كه ثبوتش متوقف بر بينهء شرعى است و نياز به شهادت دو فرد عادل و اهل خبره دارد ، با شهادت سعيد العلماء مازندرانى به اعلميت شيخ ، بيّنه شرعى كامل شد ، زيرا پيش از او صاحب جواهر به اين امر گواهى داده بود .
4 - روزى كه بيّنه شرعى بر اعلميت شيخ اقامه شد ، وى در اجتماع بسيار عظيمى كه همهء بزرگان علما و طلاب حوزهء علميه و طبقات مختلف مردم شهر نجف اشرف حضور داشتند بر منبر رفت و بيانات مفصلى در بارهء اعلميت ايراد فرمود ، و با ادله و براهين قاطع ، وجوب تقليد از اعلم را ثابت كرد . سخنان او به گونه اى بود كه همهء مردم فتواى او مبنى بر وجوب تقليد اعلم را دريافتند و خود شيخ را مصداق بارز اعلم دانستند .
5 - چون شيخ ، تقليد اعلم را لازم مىدانست ، در اواخر عمر تصميم گرفت از منصب مرجعيت كناره گيرى كند تا اعلم ديگرى براى آينده در نظر گرفته شود و خود به « رحبه » در نزديكى نجف اشرف برود . ولى علاقهء شديد مردم به او مانع از اين شد كه به تصميم خود جامع عمل به پوشاند .
6 - با اين امور شيخ مرجع عام تقليد شيعيان شد ، و به مدت 15 سال از 1266 تا