کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

مورد احترام خود قرار دهد ، او با فروتنى و تواضع بسيار خود تصميم گرفت تا ياد فقهاى پيشين را در ميان مردم زنده و جاويد نگهدارد ، تا اين كه مردم هر گز ايشان را از دعاى خير فراموش نكرده و قدردان زحمات و كوششهاى بىوقفه آنان باشند .
پيروان شيخ اعظم مراجعى كه رسالهء عمليه ننوشتند و مانند شيخ انصارى تنها به حاشيه زدن بر رساله‌هاى عمليهء اسلاف خود اكتفا كردند فراوانند . در اينجا با چهره برخى از ايشان آشنا مىشويم :
1 - مرحوم آية الله شيخ احمد قزوينى مشهور به « مولى آقا » ( 1247 - 1307 ه . ق ) او نيز نظير شيخ انصارى از انتشار رسالهء عمليهء مستقلى خوددارى كرد و به تحشيه رساله‌هاى پيش از خود بسنده نمود ، كه از جمله مىتوان از حواشى او بر رساله‌هاى ذيل نام برد : نجاة العباد مرحوم صاحب جواهر ، نخبهء مرحوم كلباسى اصفهانى ، صيغ العقود مرحوم زنجانى و رساله پرسش و پاسخ شيخ اعظم انصارى . البته مرحوم مولى آقا رسالهء پرسش و پاسخ مستقل از خود به جا گذاشته است .
2 - حضرت آية الله العظمى مرحوم ميرزا محمد حسن شيرازى معروف به ميرزاى مجدد شيرازى ( 1230 - 1312 ه . ق ) - او هم از نوشتن رسالهء عمليه ابا داشت . و على رغم اصرار مقلدين بدين كار تن در نداد ، و تنها بر نجاة العباد مرحوم صاحب جواهر و نخبهء مرحوم كلباسى اصفهانى و مناسك حج شيخ انصارى حاشيه نوشت .
اما كتاب « مجمع الرسائل » كه به نام او چاپ شده است اثر خود او نيست ، بلكه مجموعه اى از استفتاءات است كه به وسيلهء مرحوم حاج محمد حسين اصفهانى معروف به خبرى گرد آورى شده و به ضميمهء چند رسالهء ديگر از همين قبيل به چاپ رسيده است . اين رساله براى نخستين بار در تهران بدون حاشيه در سالهاى 1309 ، 1314 و 1323 به طبع رسيد كه از شهرت خاصى در ميان رساله‌ها برخوردار شد و در جايگاه بلندى قرار گرفت و نظر همگان را به خود جلب كرد ، لذا علماى بزرگ عصر به تحشيهء آن پرداختند كه از جمله عبارتند از :
آية الله حاج ميرزا حسين حاج ميرزا خليل تهرانى ( م 1326 ق ) .
آية الله آخوند خراسانى ( م 1329 ق ) .

آية الله سيد اسماعيل صدر موسوى اصفهانى ( م 1338 ق ) .
آية الله آقا شيخ محمد تقى معروف به آقا نجفى ( م 1332 ق ) .
آية الله شيخ محمد على ثقة الاسلام اصفهانى ( م 1318 ق ) .
آية الله آقا سيد محمد كاظم يزدى ( م 1337 ق ) .
و اما رساله مجمع المسائل را نيز به عنوان رساله عمليه مستقل ننوشته بلكه مجموعه اى است از حواشى او بر رساله‌هاى عمليه پيشين : سراج العباد و صراط النجاة و سرور العباد مرحوم شيخ اعظم انصارى و نجات العباد مرحوم صاحب جواهر و نخبه شيخ محمد ابراهيم كرباسى و طريق النجاة مرحوم سيد زين العابدين طباطبايى تهرانى و پرسش و پاسخهاى او كه به وسيله مرحوم سيد اسد الله قزوينى جمع آورى و چاپ شد .
در اينجا مناسب است به چند مسأله در مورد مرحوم ميرزاى مجدد شيرازى اشاره شود .
الف ) مرحوم شيرازى يكى از شاگردان مبرز و مشهور شيخ اعظم انصارى بود و مرحوم شيخ بارها در مجلس درس به اجتهاد او تصريح فرموده بود . و گاهى مىگفت : من درس را براى سه نفر مىگويم : ميرزا محمد حسن شيرازى ( م 1312 ق ) ، ميرزا حبيب الله رشتى ( م 1312 ق ) و آقا حسن تهرانى نجمآبادى ( م 1282 ق ) و از قرار معلوم ، شيخ عنايت خاصى به مرحوم ميرزا داشته است ، و بنا به سخن معروف ، هر گاه از بيان مسأله اى در درس فارغ مىشد مىفرمود : اينك ببينيم ميرزا چه مىگويد ! ب ) ميرزاى شيرازى يكى از بزرگترين شخصيتهاى علمى زمان خود بود و ابتدا در جلسات درس مرحوم شيخ حاضر نمىشد . روزى شيخ براى ديدن ميرزا به منزل او مىرود ، در اين ديدار ميرزا مسأله اى را عنوان مىكند و شيخ بدان ايراد مىگيرد ، مرحوم ميرزا پس از اندكى درنگ ايراد را مىپذيرد و از نظر خود برمىگردد . اين امر چندين بار تكرار مىشود تا اين كه وى مجذوب مقام علمى شيخ مىگردد و از همين جا شاگردى وى شروع مىشود و سالها در مجلس درس شيخ شركت مىجويد ، و از آن پس مقام علمى فراوانى كسب كرد و پس از شيخ ، مقام دوم را حائز گرديد .
ج ) وقتى شيخ انصارى از دنيا رفت ، ميرزاى مجدد 51 سال داشت كه مرجع تقليد اكثر شيعيان گرديد . پس از فوت شيخ عده اى از اهالى آذربايجان به آية الله العظمى سيد حسين كوه كمره اى رجوع مىكردند كه پس از درگذشت او در ( سال 1299 ق ) به تقليد ميرزاى مجدد روى آوردند . و بدين ترتيب وى مرجع تقليد عام شد .

د ) معروف و مشهور است كه در ابتداى هر سده شخصى ظهور مىكند كه دين مقدس اسلام را رونق مىدهد و آن را جلوه گر مىسازد و به دفاع از آن در برابر كفار و مشركان مىپردازد ، اين عقيده با توجه به حديثى پديد آمده كه از پيامبر گرامى روايت شده است كه فرمود : « ان الله يبعث لهذه الامة عند رأس كل مائة سنة من يجدد لها دينها » يعنى خداوند متعال در آغاز هر قرن ، فردى را برمىگزيند كه امت اسلام را رونق دهد و سنتهاى به فراموشى سپرده را حياتى تازه بخشد . البته اين روايت از نظر سند مورد اشكال و ايراد است ( جامع الاصول فى احاديث الرسول و سنن ابو داود ) . در پرتو اين نظريه بود كه عده اى ميرزا محمد حسن شيرازى را مجدد قرن چهاردهم قلمداد كردند ، چنانكه وحيد بهبهانى را مجدد سدهء سيزدهم شمرده‌اند .
3 - حضرت آية الله شيخ محمد حسن شريعتمدار استرآبادى ( 129 - 1318 ه . ق ) وى نيز به جاى تأليف رسالهء عمليهء مستقل ، در ارائه فتواى خود تنها به حاشيه نويسى بر رساله‌هاى پيشين و جمع آورى استفتاءات بسنده نمود .
4 - استاد الفقهاء و المجتهدين آخوند ملا محمد كاظم خراسانى ( 1255 - 1329 ه ) - از اين فقيه گرانقدر و دانشمند بزرگ نيز رساله عمليهء مستقل منتشر نشده است ، بلكه او هم نظير استادش شيخ اعظم ، به حاشيه نويسى بر رساله‌هاى پيش اكتفا كرده است .
حاشيه بر تبصرة المتعلمين علامه حلى ، كه به ضميمهء تبصرة به عنوان تكملة التبصرة چاپ شده است . حاشيه بر منهج الرشاد شيخ جعفر شوشترى ، و حاشيه بر وسيله النجاة فاضل شربيانى كه به سال 1322 در تهران به همراه متن كتاب به چاپ رسيده است . و حاشيه بر مجمع المسائل ميرزا مجدد شيرازى ( م 1312 ق ) و حاشيه بر منتخب المسائل سيد حسين كوه كمره اى ( م 1299 ق ) آخوند ، رساله اى به عنوان ذخيرة العباد ليوم المعاد دارد ليكن آن به عنوان رسالهء عمليه نوشته نشده ، بلكه همان پرسش و پاسخهاست كه از او گرد آورى شده . اين رساله همه ابواب فقه از طهارت تا ديات را دارد و بر اين رساله ميرزا محمد تقى شيرازى و سيد ابو الحسن اصفهانى حاشيه دارند .

امتيازات آخوند خراسانى در اينجا لازم است به پاره اى از ويژگيها و مزاياى مرحوم آخوند اشاره شود :
الف ) آخوند از جنبهء علمى داراى مقام بس والايى بود ، و آوازهء موقعيت بلند وى در هر جايى شنيده مىشد . معروف است كه آخوند در حدود يك هفته با ميرزاى شيرازى كه استاد وى بود در مورد يك مسأله به بحث پرداخت ، و هر روز كه مىگذشت اشكال تازه اى بر كلام ميرزا وارد مىكرد و ميرزا نيز در مقام پاسخ بر مىآمد ، تا اين كه در روز آخر هفته ميرزا با تواضع و فروتنى بسيارى كه از عظمت روحى و پاكى و قداست نفس وى حاكى بود ، در ميان جمعى از طلاب و فضلا اعلام كرد كه نظر ملا محمد كاظم درست و مطابق با قاعده است . اين عمل علاوه بر آن كه موجب شگفتى حاضران شد و مقام علمى آخوند را اثبات كرد . باعث شد كه ميرزا بيش از پيش مورد احترام و تقديس قرار گيرد ، تا جايى كه نقل شده گروهى از شاگردان وى و از جمله آخوند خراسانى در خانهء مرحوم ميرزا را مىبوسيدند .
ب ) خوشه چينان خرمن فضل آخوند خراسانى و تربيت يافتگان مكتب او در هر كجا كه بودند موقعيت خاص و احترامى ويژه داشتند ، تا آنجا كه معروف شده هر كس نزد آخوند درس خوانده ، و در محضر پر فيض او حاضر شده باشد يا مجتهد مسلم شده و در ميان مراجع بزرگ تقليد جاى گرفته است ، و يا عالم و دانشمندى مبرز گشته و از موقعيت اجتماعى والايى برخوردار شده است . و همين كه شاگردى فردى نزد آخوند محرز مىشد پيامدهاى اجتماعى آن در ميان مردم به خوبى محسوس مىنمود ، به همين دليل مردم در مقام تعريف عالم مورد علاقهء خود به اين اكتفا مىكردند كه او را از شاگردان مرحوم آخوند به شمار آورند . و هنگامى كه به زندگى مراجع بزرگ تقليد و شخصيتهاى علمى جهان تشيع در دورهء اخير نظر مىافكنيم مىبينيم كه بيشتر آنان از شاگردان و تربيت يافتگان مرحوم آخوند هستند .
5 - آية الله شيخ عبد الصمد جزائرى ( 1243 - 1337 ه . ق ) اين فرزانهء بزرگ نيز در بيان مسائل فقه ، رسالهء مستقل نشر نكرد ، بلكه به حاشيه نويسى و پاسخ استفتاءات اكتفا نمود . وى حاشيه اى بر مناسك حج و جامع الشتات مرحوم ميرزاى قمى ( قدس سره ) دارد .
6 - آية الله شيخ محمد حسن انصارى داماد شيخ اعظم انصارى

( 1254 - 1332 ه . ق ) او نيز در بيان مسائل و احكام الهى رساله مستقل ندارد و بر حاشيهء منهج الرشاد شيخ جعفر شوشترى و منتخب المسائل شيخ ، اكتفا كرد .
7 - آية الله حاج ميرزا خليل كمره اى ( م 1280 ) او نيز بر حاشيه نجات العباد صاحب جواهر اكتفا نمود اما رساله عمليه و مناسك حج او كه در تهران به سال 1340 چاپ شد ، فقط احكام ضرورى را در بر داشته و متداول نبوده است .
< فهرس الموضوعات > دورهء ششم < / فهرس الموضوعات > دورهء ششم در اين دوره ، بيان فقه و احكام الهى ، هم به صورت حاشيه نويسى بر رساله‌هاى عمليه پيشينيان بود ، هم به صورت مجموعه‌هاى پرسش و پاسخ ، و هم با تأليف رساله‌هاى عمليه مستقل .
اين امر از زمان آية الله ميرزاى دوم ، محمد تقى شيرازى ( رضوان الله عليه ) ( م 1338 ق ) آية الله سيد محمد كاظم يزدى ( قدس سره ) ( م 1337 ق ) متداول شد كه تا زمان معاصر نيز ادامه دارد .
دو شخصيت برجستهء اين مرحله ميرزاى شيرازى و مرحوم يزدى هستند كه اين سنت را در ميان جامعهء فقهى معاصر بنا نهادند و با گسترش مباحث آن و مسائل فرعى ، باب تازه اى را در فقه شيعه گشودند . در اينجا لازم است به گوشه اى از آثار فقهى ايشان كه بيانگر شيوهء اين دو عالم بزرگ است اشاره شود :
< فهرس الموضوعات > ميرزا محمد تقى شيرازى < / فهرس الموضوعات > ميرزا محمد تقى شيرازى مرحوم ميرزا محمد تقى شيرازى بر رساله‌هاى پيش از خود حاشيه مىنوشت كه از جمله مىتوان به حواشى او بر كتاب نخبهء مرحوم كلباسى اصفهانى ( م 1261 ق ) و رساله علامه مجلسى اول ( م 1070 ق ) و « ذخيرة العباد ليوم المعاد » ملا محمد فاضل شربيانى ( م 1322 ق ) و « مجمع الرجال » ميرزا بزرگ شيرازى ( م 1312 ق ) اشاره كرد . او هم چنين رسالهء عمليهء مستقلى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » دارد كه به زبان فارسى تأليف كرده است . اين رساله همهء ابواب فقه از طهارت تا ديات را در بر دارد و به صورت سؤال و جواب تنظيم شده است . اين شيوه طبعا فهم مطالب را آسانتر مىسازد و از قدرت انتقال بيشترى برخوردار است .

به دليل خصوصياتى كه اين رساله دارد ، همواره نظر مراجع تقليد را متوجه خود ساخته و باعث شده كه پس از فوت ميرزا به تحشيهء آن بپردازند ، از جمله عالمانى كه بر « ذخيرة العباد » حاشيه نوشته‌اند عبارتند از : آية الله سيد ابو الحسن اصفهانى ( 1265 ق ) آية الله سيد محمود حسينى شاهرودى ( 1394 ق ) ، و آية الله سيد محمد تقى خوانسارى ( 1371 ق ) ، آية الله ميرزا محمد فيض قمى و آية الله سيد عبد الهادي شيرازى ، آية الله شيخ منصور دزفولى ، آية الله سيد على بهبهانى رامهرمزى و جمعى ديگر .
عده اى از مراجع تقليد نيز آراء فقهى خود را در متن كتاب مزبور وارد نموده و آن را كتابى مستقل از ناحيهء خود قرار داده‌اند .
لازم به تذكر است كه رساله « ذخيرة العباد ليوم المعاد » گاهى به جهت اختصار « ذخيرة المعاد » ناميده مىشود ، بنا بر اين ، ذخيرة المعاد رسالهء جداگانه اى نيست .
سيد محمد كاظم يزدى مرحوم يزدى نيز بر رساله‌هاى قبل از خود حاشيه زده است كه از جمله حاشيهء وى بر « احكام الشريعة » مجلسى اول ، نخبهء كلباسى و نجات العباد صاحب جواهر و ذخيرة العباد و وسيلة النجاة ملا محمد فاضل شربيانى ( م 1322 ق ) و مجمع المسائل ميرزا ، مجدد شيرازى ، وى علاوه بر اين ، رسالهء عمليه مستقلى به نام « العروة الوثقى » تأليف كرده است .
رسالهء عروة الوثقى چه در زمان مرحوم يزدى و چه پس از آن از اهميت خاصى برخوردار شد ، و در ميان رساله‌هاى عمليه مقام والايى را احراز نمود . اين رساله از زمان تأليف همواره مورد توجه مراجع تقليد و ساير بزرگان علم بوده است .
مزاياى اين كتاب را مىتوان در شيوايى بيان و رسايى تعبير و روان بودن عبارات و جملات آن ، و نيز گستردگى فروع مذكور در كتاب و حسن سليقه در انتخاب اسلوبى پسنديده جهت تنظيم ابواب آن برشمرد .
اين كتاب تا كنون بيش از پنجاه بار به چاپ رسيده است و مراجع تقليد پس از رحلت مرحوم يزدى ، به حاشيه نويسى بر آن پرداخته‌اند ، حاشيه نوشتن بر عروة الوثقى هم چنان در ميان مراجع تقليد متداول مىباشد . همان طورى كه پيش از اين هم گفتيم تا قبل از تأليف عروة الوثقى ، كتاب نجاة العباد صاحب جواهر بود كه محور بحثهاى فقهى و حاشيه نويسى قلمداد مىشد ، ليكن پس از انتشار رسالهء عروة الوثقى همهء فقها بدان رو

نمودند . در اينجا مناسب است به نام برخى از دانشمندانى كه بر عروه ، حاشيه نوشته‌اند اشاره شود :
1 - آية الله سيد محمد فيروزآبادى ( 1345 ه . ق ) 2 - آية الله شيخ عبد الله مامقانى ( م 1351 ه . ق ) 3 - آية الله سيد حسن صدر ( 1354 ه . ق ) 4 - آية الله ميرزا محمد حسين نائينى ( م 1355 ه . ق ) 5 - آية الله شيخ عبد الكريم حائرى ( م 1355 ه . ق ) 6 - آية الله آقا ضياء الدين عراقى ( م 1361 ه . ق ) 7 - آية الله سيد ابو الحسن اصفهانى ( م 1365 ه . ق ) 8 - آية الله حاج آقا حسين طباطبايى قمى ( م 1366 ه . ق ) 9 - آية الله سيد محمد تقى خوانسارى ( م 1371 ه . ق ) 10 - آية الله سيد محمد حجت كوه كمره اى ( 1372 ه . ق ) 11 - آية الله شيخ محمد حسين كاشف الغطاء ( م 1373 ه . ق ) 12 - آية الله سيد صدر الدين صدر ( م 1373 ه . ق ) 13 - آية الله سيد جمال الدين گلپايگانى ( م 1378 ه . ق ) 14 - آية الله ميرزا آقا اصطهباناتى شيرازى ( م 1378 ه . ق ) 15 - آية الله سيد حسين بروجردى ( م 1380 ه . ق ) 16 - آية الله سيد يونس اردبيلى ( 1377 ه . ق ) 17 - آية الله ميرزا مهدى شيرازى ( م 1380 ه . ق ) 18 - آية الله سيد عبد الهادي شيرازى ( م 1381 ه . ق ) 19 - آية الله سيد محسن حكيم ( م 1390 ه . ق ) 20 - آية الله شيخ محمد خوانسارى 21 - آية الله سيد محمود شاهرودى ( م 1394 ه . ق ) 22 - آية الله سيد على بهبهانى رامهرمزى ( 1395 ه . ق ) 23 - آية الله سيد محمد هادى ميلانى ( م 1395 ه . ق ) 24 - آية الله سيد احمد خوانسارى ( م 1405 ه . ق ) 25 - آية الله سيد ابو الحسن رفيع قزوينى

26 - آية الله سيد عبد الله شيرازى 1309 / 1405 27 - آية الله شيخ عبد النبي عراقى 1380 در مورد انگيزهء مرحوم يزدى در تأليف كتاب عروه از خود او چنين نقل شده است :
« شيخ انصارى آن چه به نظر وى مطابق با احتياط بود به عنوان حاشيه بر رسالهء نجاة العباد صاحب جواهر نشر داد ، و ميرزاى شيرازى احكام مطابق با احتياط را در حاشيهء خود بر رسالهء مزبور بيان كرد ، در اين زمان بود كه احساس كردم مردم به كتابى نياز دارند تا احكام دينى را به عنوان فتوا از مجتهد خود فرا گيرند ، از اين رو دست به كار تأليف رسالهء عروة الوثقى زدم . » در اين رساله اگر چه احتياطهايى وجود دارد ولى بيشتر آنها مستحبى است .
مرحوم يزدى رسالهء ديگرى به نام « ذخيرة الصالحين » دارد كه خود وى نگارش نكرده است ، بلكه شيخ سعيد بن محمد رضا الحلى فتاوى او را از مواضع مختلف گرد آورده و به سال 1329 در بغداد در چاپخانه دار السلام به چاپ رسانيده است .[1]بر اين رساله آية الله اصفهانى حاشيه دارد و رساله ديگرى به نام منتخب الرسائل دارد كه در چاپخانه مذكور در سال 1331 به زيور چاپ آراسته گرديد و اين رساله با حواشى سيد محمد فيروزآبادى و شيخ عبد الله مامقانى در سال 1330 و سيد ابو الحسن اصفهانى در سال 1339 و آقا ضياء الدين عراقى در سال 1341 و آية الله بروجردى در سال 1366 چاپ شد .
اين عالم بزرگوار رسالهء ديگرى به « نعم الزاد ليوم المعاد » دارد و بر اين رساله آية الله سيد محمد فيروزآبادى حاشيه دارد و رساله ديگر ايشان « طريق النجاة » مىباشد كه خيلى مختصر و به عنوان سؤال و جواب تنظيم شده و در سال ( 1330 ق ) در بغداد در چاپخانه دار السلام به چاپ رسيده است .
رجال علمى دورهء ششم پس از مرحوم شيرازى و يزدى ، فقها و مراجع شيوهء آنان را دنبال كرده و علاوه بر حاشيه نويسى بر رساله‌هاى قبل از خود به تأليف رساله‌هاى عمليهء مستقل پرداختند . كه

[1]- الذريعه ج 1 ، ص 16 .