کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

امتيازات آخوند خراسانى در اينجا لازم است به پاره اى از ويژگيها و مزاياى مرحوم آخوند اشاره شود :
الف ) آخوند از جنبهء علمى داراى مقام بس والايى بود ، و آوازهء موقعيت بلند وى در هر جايى شنيده مىشد . معروف است كه آخوند در حدود يك هفته با ميرزاى شيرازى كه استاد وى بود در مورد يك مسأله به بحث پرداخت ، و هر روز كه مىگذشت اشكال تازه اى بر كلام ميرزا وارد مىكرد و ميرزا نيز در مقام پاسخ بر مىآمد ، تا اين كه در روز آخر هفته ميرزا با تواضع و فروتنى بسيارى كه از عظمت روحى و پاكى و قداست نفس وى حاكى بود ، در ميان جمعى از طلاب و فضلا اعلام كرد كه نظر ملا محمد كاظم درست و مطابق با قاعده است . اين عمل علاوه بر آن كه موجب شگفتى حاضران شد و مقام علمى آخوند را اثبات كرد . باعث شد كه ميرزا بيش از پيش مورد احترام و تقديس قرار گيرد ، تا جايى كه نقل شده گروهى از شاگردان وى و از جمله آخوند خراسانى در خانهء مرحوم ميرزا را مىبوسيدند .
ب ) خوشه چينان خرمن فضل آخوند خراسانى و تربيت يافتگان مكتب او در هر كجا كه بودند موقعيت خاص و احترامى ويژه داشتند ، تا آنجا كه معروف شده هر كس نزد آخوند درس خوانده ، و در محضر پر فيض او حاضر شده باشد يا مجتهد مسلم شده و در ميان مراجع بزرگ تقليد جاى گرفته است ، و يا عالم و دانشمندى مبرز گشته و از موقعيت اجتماعى والايى برخوردار شده است . و همين كه شاگردى فردى نزد آخوند محرز مىشد پيامدهاى اجتماعى آن در ميان مردم به خوبى محسوس مىنمود ، به همين دليل مردم در مقام تعريف عالم مورد علاقهء خود به اين اكتفا مىكردند كه او را از شاگردان مرحوم آخوند به شمار آورند . و هنگامى كه به زندگى مراجع بزرگ تقليد و شخصيتهاى علمى جهان تشيع در دورهء اخير نظر مىافكنيم مىبينيم كه بيشتر آنان از شاگردان و تربيت يافتگان مرحوم آخوند هستند .
5 - آية الله شيخ عبد الصمد جزائرى ( 1243 - 1337 ه . ق ) اين فرزانهء بزرگ نيز در بيان مسائل فقه ، رسالهء مستقل نشر نكرد ، بلكه به حاشيه نويسى و پاسخ استفتاءات اكتفا نمود . وى حاشيه اى بر مناسك حج و جامع الشتات مرحوم ميرزاى قمى ( قدس سره ) دارد .
6 - آية الله شيخ محمد حسن انصارى داماد شيخ اعظم انصارى

( 1254 - 1332 ه . ق ) او نيز در بيان مسائل و احكام الهى رساله مستقل ندارد و بر حاشيهء منهج الرشاد شيخ جعفر شوشترى و منتخب المسائل شيخ ، اكتفا كرد .
7 - آية الله حاج ميرزا خليل كمره اى ( م 1280 ) او نيز بر حاشيه نجات العباد صاحب جواهر اكتفا نمود اما رساله عمليه و مناسك حج او كه در تهران به سال 1340 چاپ شد ، فقط احكام ضرورى را در بر داشته و متداول نبوده است .
< فهرس الموضوعات > دورهء ششم < / فهرس الموضوعات > دورهء ششم در اين دوره ، بيان فقه و احكام الهى ، هم به صورت حاشيه نويسى بر رساله‌هاى عمليه پيشينيان بود ، هم به صورت مجموعه‌هاى پرسش و پاسخ ، و هم با تأليف رساله‌هاى عمليه مستقل .
اين امر از زمان آية الله ميرزاى دوم ، محمد تقى شيرازى ( رضوان الله عليه ) ( م 1338 ق ) آية الله سيد محمد كاظم يزدى ( قدس سره ) ( م 1337 ق ) متداول شد كه تا زمان معاصر نيز ادامه دارد .
دو شخصيت برجستهء اين مرحله ميرزاى شيرازى و مرحوم يزدى هستند كه اين سنت را در ميان جامعهء فقهى معاصر بنا نهادند و با گسترش مباحث آن و مسائل فرعى ، باب تازه اى را در فقه شيعه گشودند . در اينجا لازم است به گوشه اى از آثار فقهى ايشان كه بيانگر شيوهء اين دو عالم بزرگ است اشاره شود :
< فهرس الموضوعات > ميرزا محمد تقى شيرازى < / فهرس الموضوعات > ميرزا محمد تقى شيرازى مرحوم ميرزا محمد تقى شيرازى بر رساله‌هاى پيش از خود حاشيه مىنوشت كه از جمله مىتوان به حواشى او بر كتاب نخبهء مرحوم كلباسى اصفهانى ( م 1261 ق ) و رساله علامه مجلسى اول ( م 1070 ق ) و « ذخيرة العباد ليوم المعاد » ملا محمد فاضل شربيانى ( م 1322 ق ) و « مجمع الرجال » ميرزا بزرگ شيرازى ( م 1312 ق ) اشاره كرد . او هم چنين رسالهء عمليهء مستقلى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » دارد كه به زبان فارسى تأليف كرده است . اين رساله همهء ابواب فقه از طهارت تا ديات را در بر دارد و به صورت سؤال و جواب تنظيم شده است . اين شيوه طبعا فهم مطالب را آسانتر مىسازد و از قدرت انتقال بيشترى برخوردار است .

به دليل خصوصياتى كه اين رساله دارد ، همواره نظر مراجع تقليد را متوجه خود ساخته و باعث شده كه پس از فوت ميرزا به تحشيهء آن بپردازند ، از جمله عالمانى كه بر « ذخيرة العباد » حاشيه نوشته‌اند عبارتند از : آية الله سيد ابو الحسن اصفهانى ( 1265 ق ) آية الله سيد محمود حسينى شاهرودى ( 1394 ق ) ، و آية الله سيد محمد تقى خوانسارى ( 1371 ق ) ، آية الله ميرزا محمد فيض قمى و آية الله سيد عبد الهادي شيرازى ، آية الله شيخ منصور دزفولى ، آية الله سيد على بهبهانى رامهرمزى و جمعى ديگر .
عده اى از مراجع تقليد نيز آراء فقهى خود را در متن كتاب مزبور وارد نموده و آن را كتابى مستقل از ناحيهء خود قرار داده‌اند .
لازم به تذكر است كه رساله « ذخيرة العباد ليوم المعاد » گاهى به جهت اختصار « ذخيرة المعاد » ناميده مىشود ، بنا بر اين ، ذخيرة المعاد رسالهء جداگانه اى نيست .
سيد محمد كاظم يزدى مرحوم يزدى نيز بر رساله‌هاى قبل از خود حاشيه زده است كه از جمله حاشيهء وى بر « احكام الشريعة » مجلسى اول ، نخبهء كلباسى و نجات العباد صاحب جواهر و ذخيرة العباد و وسيلة النجاة ملا محمد فاضل شربيانى ( م 1322 ق ) و مجمع المسائل ميرزا ، مجدد شيرازى ، وى علاوه بر اين ، رسالهء عمليه مستقلى به نام « العروة الوثقى » تأليف كرده است .
رسالهء عروة الوثقى چه در زمان مرحوم يزدى و چه پس از آن از اهميت خاصى برخوردار شد ، و در ميان رساله‌هاى عمليه مقام والايى را احراز نمود . اين رساله از زمان تأليف همواره مورد توجه مراجع تقليد و ساير بزرگان علم بوده است .
مزاياى اين كتاب را مىتوان در شيوايى بيان و رسايى تعبير و روان بودن عبارات و جملات آن ، و نيز گستردگى فروع مذكور در كتاب و حسن سليقه در انتخاب اسلوبى پسنديده جهت تنظيم ابواب آن برشمرد .
اين كتاب تا كنون بيش از پنجاه بار به چاپ رسيده است و مراجع تقليد پس از رحلت مرحوم يزدى ، به حاشيه نويسى بر آن پرداخته‌اند ، حاشيه نوشتن بر عروة الوثقى هم چنان در ميان مراجع تقليد متداول مىباشد . همان طورى كه پيش از اين هم گفتيم تا قبل از تأليف عروة الوثقى ، كتاب نجاة العباد صاحب جواهر بود كه محور بحثهاى فقهى و حاشيه نويسى قلمداد مىشد ، ليكن پس از انتشار رسالهء عروة الوثقى همهء فقها بدان رو

نمودند . در اينجا مناسب است به نام برخى از دانشمندانى كه بر عروه ، حاشيه نوشته‌اند اشاره شود :
1 - آية الله سيد محمد فيروزآبادى ( 1345 ه . ق ) 2 - آية الله شيخ عبد الله مامقانى ( م 1351 ه . ق ) 3 - آية الله سيد حسن صدر ( 1354 ه . ق ) 4 - آية الله ميرزا محمد حسين نائينى ( م 1355 ه . ق ) 5 - آية الله شيخ عبد الكريم حائرى ( م 1355 ه . ق ) 6 - آية الله آقا ضياء الدين عراقى ( م 1361 ه . ق ) 7 - آية الله سيد ابو الحسن اصفهانى ( م 1365 ه . ق ) 8 - آية الله حاج آقا حسين طباطبايى قمى ( م 1366 ه . ق ) 9 - آية الله سيد محمد تقى خوانسارى ( م 1371 ه . ق ) 10 - آية الله سيد محمد حجت كوه كمره اى ( 1372 ه . ق ) 11 - آية الله شيخ محمد حسين كاشف الغطاء ( م 1373 ه . ق ) 12 - آية الله سيد صدر الدين صدر ( م 1373 ه . ق ) 13 - آية الله سيد جمال الدين گلپايگانى ( م 1378 ه . ق ) 14 - آية الله ميرزا آقا اصطهباناتى شيرازى ( م 1378 ه . ق ) 15 - آية الله سيد حسين بروجردى ( م 1380 ه . ق ) 16 - آية الله سيد يونس اردبيلى ( 1377 ه . ق ) 17 - آية الله ميرزا مهدى شيرازى ( م 1380 ه . ق ) 18 - آية الله سيد عبد الهادي شيرازى ( م 1381 ه . ق ) 19 - آية الله سيد محسن حكيم ( م 1390 ه . ق ) 20 - آية الله شيخ محمد خوانسارى 21 - آية الله سيد محمود شاهرودى ( م 1394 ه . ق ) 22 - آية الله سيد على بهبهانى رامهرمزى ( 1395 ه . ق ) 23 - آية الله سيد محمد هادى ميلانى ( م 1395 ه . ق ) 24 - آية الله سيد احمد خوانسارى ( م 1405 ه . ق ) 25 - آية الله سيد ابو الحسن رفيع قزوينى

26 - آية الله سيد عبد الله شيرازى 1309 / 1405 27 - آية الله شيخ عبد النبي عراقى 1380 در مورد انگيزهء مرحوم يزدى در تأليف كتاب عروه از خود او چنين نقل شده است :
« شيخ انصارى آن چه به نظر وى مطابق با احتياط بود به عنوان حاشيه بر رسالهء نجاة العباد صاحب جواهر نشر داد ، و ميرزاى شيرازى احكام مطابق با احتياط را در حاشيهء خود بر رسالهء مزبور بيان كرد ، در اين زمان بود كه احساس كردم مردم به كتابى نياز دارند تا احكام دينى را به عنوان فتوا از مجتهد خود فرا گيرند ، از اين رو دست به كار تأليف رسالهء عروة الوثقى زدم . » در اين رساله اگر چه احتياطهايى وجود دارد ولى بيشتر آنها مستحبى است .
مرحوم يزدى رسالهء ديگرى به نام « ذخيرة الصالحين » دارد كه خود وى نگارش نكرده است ، بلكه شيخ سعيد بن محمد رضا الحلى فتاوى او را از مواضع مختلف گرد آورده و به سال 1329 در بغداد در چاپخانه دار السلام به چاپ رسانيده است .[1]بر اين رساله آية الله اصفهانى حاشيه دارد و رساله ديگرى به نام منتخب الرسائل دارد كه در چاپخانه مذكور در سال 1331 به زيور چاپ آراسته گرديد و اين رساله با حواشى سيد محمد فيروزآبادى و شيخ عبد الله مامقانى در سال 1330 و سيد ابو الحسن اصفهانى در سال 1339 و آقا ضياء الدين عراقى در سال 1341 و آية الله بروجردى در سال 1366 چاپ شد .
اين عالم بزرگوار رسالهء ديگرى به « نعم الزاد ليوم المعاد » دارد و بر اين رساله آية الله سيد محمد فيروزآبادى حاشيه دارد و رساله ديگر ايشان « طريق النجاة » مىباشد كه خيلى مختصر و به عنوان سؤال و جواب تنظيم شده و در سال ( 1330 ق ) در بغداد در چاپخانه دار السلام به چاپ رسيده است .
رجال علمى دورهء ششم پس از مرحوم شيرازى و يزدى ، فقها و مراجع شيوهء آنان را دنبال كرده و علاوه بر حاشيه نويسى بر رساله‌هاى قبل از خود به تأليف رساله‌هاى عمليهء مستقل پرداختند . كه

[1]- الذريعه ج 1 ، ص 16 .

در اينجا به نام برخى از آنها اشاره مىشود :
1 - آية الله سيد اسماعيل صدر 1258 / 1255 - 1338 - ايشان علاوه بر حاشيه نجات العباد صاحب جواهر و مجمع الرسائل شيخ جعفر شوشترى و ذخيرة العباد شيخ زين العابدين مازندرانى ( م 1309 ) و ذخيرة العباد ليوم المعاد فاضل شربيانى ( م 1322 ) رساله عمليه مستقل هم داشت كه درج 15 ص 189 از كتاب « الذريعه » به آن اشاره شده است .
2 - آية الله سيد محمد فيروزآبادى ( م 1345 ه . ق ) - وى علاوه بر حاشيهء عروة الوثقى كه بنا به قولى اولين حاشيه بر اين كتاب است ، و حاشيه بر « منتخب الرسائل » سيد يزدى ، رساله‌هاى مستقلى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » و « منتخب المسائل » مستقل و مناسك حج دارد .
3 - آية الله آقا شيخ محمد سبط الشيخ ( 1272 - 1344 ق ) - او علاوه بر حاشيه « مصباح الهداية » شيخ محمد طاهر دزفولى ، رساله عمليه مستقلى هم به نام « هداية العوام » دارد .
4 - آية الله سيد حسن صدر ( 1272 - 1354 ه . ق ) او بر كتابهاى تبصرة المتعلمين علامه حلى ، نجاة العباد صاحب جواهر و عروة الوثقى ، اثر مرحوم يزدى حاشيه نوشته و ترجمه عروة الوثقى ، يعنى كتاب غاية القصوى را نيز حاشيه زده است . مرحوم صدر علاوه بر اينها رسالهء مستقلى به نام « تحصيل الفروع الدينيّة » فى فقه الامامية » نوشته كه در مقدمهء آن فروع تقليد را به طور مبسوط بيان كرده و احكام طهارت و نماز را در دو باب آن آورده است . از او كتابهاى ديگرى نيز باقى مانده است كه عبارتند از : « المسائل المهمة » مشتمل بر ابواب عبادات ، رسالهء « اجوبة المسائل » كه در عراق ، لبنان و آمريكا به چاپ رسيده است ، و مناسك حج كه همهء اعمال حج و عمره را در بر دارد و به سال ( 1341 ق ) در بغداد چاپ شده است .
5 - آية الله شيخ عبد الله مامقانى ( م 1351 ق ) - او نيز علاوه بر حاشيه جامع عباسى شيخ بهائى رساله عمليه اى به نام منتخب الرسائل دارد كه در سال 1341 چاپ شد و رساله ديگرى به نام ارشاد المستبصرين داشت كه اين رساله حاوى تمام ابواب فقه از طهارت تا ديات مىباشد و در سال 1342 چاپ شد و مناسك حج هم دارد كه در سال 1344 در نجف چاپ شد .

6 - آية الله شيخ محمد حسين نائينى ( م 1355 ه . ق ) - مرحوم نائينى بر مناسك حج شيخ اعظم انصارى و عروة الوثقى سيد يزدى و بر نجات العباد صاحب جواهر حاشيه زد ، رساله مستقلى به نام « وسيلة النجاة » تأليف كرد كه در سال 1343 به چاپ رسيد . و مختصر اين رساله هم به نام « احكام العبادات و المعاملات » در سال ( 1345 ق ) در بيروت چاپ شد و نيز رساله ديگرى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » دارد كه در چاپخانه علوى چاپ شد . و نيز مناسك حج كه در سال ( 1349 ق ) در نجف چاپ گرديد .
7 - آية الله شيخ عبد الكريم حائرى ( م 1355 ه . ق ) - وى نيز بر مناسك حج شيخ انصارى و ذخيرة العباد ميرزاى شيرازى دوم و عروة الوثقى سيد يزدى حاشيه نوشت ، و رسالهء عمليه اى به نام « وسيلة النجاة » تأليف كرد كه در 112 صفحه در تهران چاپ شد .
او رسالهء ديگرى به نام مجمع الرسائل دارد كه برخى از مراجع بدان حاشيه زده‌اند و رساله‌هاى ديگرى به نام منتخب الرسائل و به نام ذخيرة المعاد كه در تهران در سال ( 1339 ق ) و به نام « مجمع الاحكام » كه در سال ( 1343 ق ) و نيز مناسك حج كه در سال 1347 در تهران طبع شده دارد .
8 - آيت الله آقا ضياء الدين عراقى ( م 1361 ه . ق ) - او نيز علاوه بر حاشيه « منتخب الرسائل » و « عروة الوثقى » سيد يزدى و بر رساله « ذخيرة العباد ليوم المعاد » آخوند خراسانى رساله عمليه مستقل هم دارد .
9 - آية الله سيد ابو الحسن اصفهانى ( م 1365 ه . ق ) - مرحوم اصفهانى بر « ذخيرة العباد » ميرزاى شيرازى و « عروة الوثقى » حاشيه نوشت ، و بجز آن رساله‌هاى عمليه مستقلى نيز داشت .
يكى رسالهء « منهاج الصالحين » است كه در زمان حيات وى سه بار به چاپ رسيد . و ديگر رسالهء وسيلة النجاة است كه از آثار ارزشمند و بسيار نفيس اوست و در ميان ديگر رساله‌ها تابندگى و جذابيت خاصى دارد و از زمان تأليف تا كنون پيوسته مورد عنايت و توجه فقها و بزرگان بوده است . به طورى كه در همه محافل علمى و مجالس دينى و جلسات استفتاء به نحوى سخنى از آن به ميان مىآيد .
وسيلة النجاة ، اغلب مسائل مورد نياز و ابتلاى مردم را در بر دارد و با شيوه اى جالب و پسنديده در قالب عباراتى واضح و بدون ابهام احكام دينى را بيان كرده است ، و به همين دليل مراجع تقليد به تحشيه و تعليق آن همت گماردند كه از جمله عبارتند از :

آية الله سيد محمد تقى خوانسارى ، آية الله سيد محمد حجت كوه كمره اى ، آية الله سيد صدر الدين صدر ، آية الله سيد جمال الدين گلپايگانى ، آية الله ميرزا مهدى شيرازى ، آية الله سيد عبد الهادي شيرازى ، آية الله شيخ محمد رضا آل يس ، آية الله سيد حسين حمامى ، آية الله شيخ محمد كاظم شيرازى ، آية الله سيد جواد تبريزى ، آية الله شيخ عباس على شاهرودى ، آية الله شيخ عبد النبي اراكى ، آية الله ميرزا آقا اصطهباناتى شيرازى ، آية الله سيد محمد بغدادى ، آية الله سيد محسن حكيم ، آية الله سيد محمود شاهرودى ، آية الله سيد محمد هادى ميلانى و آية الله سيد احمد خوانسارى و آية الله سيد محمد حسين اصفهانى .
رسالهء وسيلة النجاة سالهاى 1341 ، 1343 ، 1346 ، 1355 ه . ق در زمان حيات آية الله سيد ابو الحسن اصفهانى چاپ شد و از آن پس نيز تا كنون بيش از بيست بار به چاپ رسيده است .
علامه تهرانى مىگويد : اين رساله را سيد ابو القاسم اصفهانى در سال 1334 به فارسى ترجمه كرد و آن را صراط النجاة نام نهاد ، اين ترجمه در سال 1345 چاپ شد .[1]شيخ سعادت حسين اين رساله را به زبان اردو برگرداند ، و آن را « ذريعة النجاة فى ترجمة وسيلة النجاة » ناميد . اين ترجمه به سال 1356 در هند چاپ شد .
10 - آية الله حاج آقا حسين بروجردى ( م 1380 ه . ق ) - آيت الله بروجردى علاوه بر حاشيه بر مناسك حج شيخ اعظم انصارى و عروة الوثقى سيد يزدى ، رسالهء عمليهء مستقلى به نام « جامع الفروع و مجمع الرسائل » و « انيس المقلدين فى احكام الدين » كه به صورت سؤال و جواب تنظيم شده ، مناسك حج ، و رسالهء عمليه مستقل ديگرى هم داشت كه آن را رسالهء توضيح المسائل ناميد ، اين رساله به دليل سبك خاص و ابتكارى خود در بيان مسائل ، در ميان رساله‌هاى فارسى برجستگى بارزى يافت و ساير رساله‌ها را تحت الشعاع خود قرار داد . توضيح المسائل بروجردى اشكالاتى را كه در ساير رساله‌ها بود و از ابهام و پيچيدگى عبارات آنها سرچشمه مىگرفت از ميان برداشت و همگان را از موهبت بهره گيرى از كتابهاى فقهى خرسند و خشنود ساخت .
وى در رسالهء مزبور كه مشتمل بر همهء ابواب فقه از طهارت تا ديات بود با شيوهء

[1]- الذريعه ج 15 ، ص 37 .