کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

آية الله سيد محمد تقى خوانسارى ، آية الله سيد محمد حجت كوه كمره اى ، آية الله سيد صدر الدين صدر ، آية الله سيد جمال الدين گلپايگانى ، آية الله ميرزا مهدى شيرازى ، آية الله سيد عبد الهادي شيرازى ، آية الله شيخ محمد رضا آل يس ، آية الله سيد حسين حمامى ، آية الله شيخ محمد كاظم شيرازى ، آية الله سيد جواد تبريزى ، آية الله شيخ عباس على شاهرودى ، آية الله شيخ عبد النبي اراكى ، آية الله ميرزا آقا اصطهباناتى شيرازى ، آية الله سيد محمد بغدادى ، آية الله سيد محسن حكيم ، آية الله سيد محمود شاهرودى ، آية الله سيد محمد هادى ميلانى و آية الله سيد احمد خوانسارى و آية الله سيد محمد حسين اصفهانى .
رسالهء وسيلة النجاة سالهاى 1341 ، 1343 ، 1346 ، 1355 ه . ق در زمان حيات آية الله سيد ابو الحسن اصفهانى چاپ شد و از آن پس نيز تا كنون بيش از بيست بار به چاپ رسيده است .
علامه تهرانى مىگويد : اين رساله را سيد ابو القاسم اصفهانى در سال 1334 به فارسى ترجمه كرد و آن را صراط النجاة نام نهاد ، اين ترجمه در سال 1345 چاپ شد .[1]شيخ سعادت حسين اين رساله را به زبان اردو برگرداند ، و آن را « ذريعة النجاة فى ترجمة وسيلة النجاة » ناميد . اين ترجمه به سال 1356 در هند چاپ شد .
10 - آية الله حاج آقا حسين بروجردى ( م 1380 ه . ق ) - آيت الله بروجردى علاوه بر حاشيه بر مناسك حج شيخ اعظم انصارى و عروة الوثقى سيد يزدى ، رسالهء عمليهء مستقلى به نام « جامع الفروع و مجمع الرسائل » و « انيس المقلدين فى احكام الدين » كه به صورت سؤال و جواب تنظيم شده ، مناسك حج ، و رسالهء عمليه مستقل ديگرى هم داشت كه آن را رسالهء توضيح المسائل ناميد ، اين رساله به دليل سبك خاص و ابتكارى خود در بيان مسائل ، در ميان رساله‌هاى فارسى برجستگى بارزى يافت و ساير رساله‌ها را تحت الشعاع خود قرار داد . توضيح المسائل بروجردى اشكالاتى را كه در ساير رساله‌ها بود و از ابهام و پيچيدگى عبارات آنها سرچشمه مىگرفت از ميان برداشت و همگان را از موهبت بهره گيرى از كتابهاى فقهى خرسند و خشنود ساخت .
وى در رسالهء مزبور كه مشتمل بر همهء ابواب فقه از طهارت تا ديات بود با شيوهء

[1]- الذريعه ج 15 ، ص 37 .

بىسابقه اى در ميان رساله‌هاى عمليه ، نهايت باريك بينى و دقت را اعمال كرد و در طرح هر مسأله رعايت اختصار و از تفصيلات بىفايده اجتناب نموده بود . ويژگيهاى اين رساله موجب شد كه مراجع تقليد كشورهاى ديگر نيز رساله‌هاى خود را مطابق با توضيح المسائل مذكور تنظيم كنند .
بارى ، پس از درگذشت مرحوم بروجردى عده اى از مراجع تقليد فارسى زبان و عرب موارد اختلاف در رساله را تغيير داده و طبق نظر خود اصلاح كردند و به نام خود به چاپ رسانيدند . و اين خود نشانگر اهميت فراوان اين رساله و تأثير شگرفى است كه در حوزه‌هاى علميه نهاده است .
علاوه بر اين برخى از علماء و مراجع به حاشيه زدن رسالهء توضيح المسائل پرداختند كه عبارتند از آيات عظام : حكيم ، شاهرودى ، شيخ منصور دزفولى ، ميلانى و مراجع تقليد بزرگوار زمان ما .
11 - آية الله ميرزا على آقا شيرازى ( متوفاى 1355 - ق ) زيرا او هم علاوه بر حاشيه « نجات العباد » ، ميرزا محمد تقى شيرازى ، رساله مستقلى هم به نام وسيلة النجاة نوشت كه در سال 1339 در نجف اشرف چاپ شد و نيز رساله ديگرى به زبان تركى داشت كه به قلم آية الله ميرزا محمد على اردوبادى تنظيم شده بود .
12 - آية الله حاج شيخ كاظم شيرازى ( 1290 - 1367 ق ) - وى علاوه بر حاشيه عروة الوثقى و وسيلة النجاة رساله عمليه مستقلى هم به نام « ذخيرة العباد » داشت و رساله ديگرى در مناسك حج داشتند كه در سال 1354 چاپ شد .
13 - آية الله حاج آقا حسين طباطبايى قمى ( م 1366 ق ) - وى علاوه بر حاشيه عروة الوثقى ، رساله مستقلى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » نوشت كه در سال 1366 و رساله طريق النجاة و منتخب المسائل فيما تعم البلوى در سال 1366 چاپ شد و مناسك حج او نيز در سال 1356 به طبع رسيد .
14 - آية الله سيد حسين حمامى 1298 / 1379 - او علاوه بر حاشيه وسيلة النجاة ، رساله مستقلى به نام « هداية المسترشدين و المسائل النجفية » تأليف كرد .
15 - آية الله سيد يونس اردبيلى ( 1293 - 1377 ق ) - زيرا او علاوه بر حاشيه « عروة الوثقى » رساله عمليه مستقل به نام « وجيزة المسائل » داشت .
16 - آية الله شيخ محمد مهدى بيگدلى دزفولى 1288 / 1370 - وى مانند اسلاف

خود علاوه بر حاشيه جامع عباسى شيخ بهائى و عروة الوثقى سيد يزدى رساله عمليه مستقلى هم به نام ذخيرة المعاد داشتند .
17 - آية الله شيخ محمد جعفر انصارى 1312 / 1370 - وى نيز هم چون مراجع گذشته وسيلة النجاة عربى و صراط النجاة فارسى مرحوم اصفهانى و كلمة التقوى حاج شيخ محمد رضا دزفولى را حاشيه زد و رساله مستقلى به نام الذريعة فى احكام الشريعة فارسى و رساله ديگرى به عنوان رساله عمليه فى الفروع الفقهية نوشت .
18 - آية الله حج شيخ محمد حسين كاشف الغطاء 1295 / 1374 - زيرا او هم علاوه بر حاشيه عروة الوثقى يزدى و مجمع الرسائل شيخ جعفر شوشترى و عين الحياة شيخ احمد كاشف الغطاء متوفى 1345 رسالهء عمليه مستقلى هم به نام وجيزة الاحكام عربى و زاد المقلدين فارسى و مناسك حج عربى و فارسى داشتند .
19 - آية الله شيخ محمد رضا آل يس - او نيز علاوه بر حاشيهء وسيلة النجاة اصفهانى ، رسالهء مستقلى به نام « بلغة الراغبين فى فقه آل يس » به رشته تحرير در آورد .
20 - آية الله شيخ عبد النبي عراقى ( م 1380 ق . ) - وى حاشيه اى بر وسيلة النجاة دارد ، و علاوه بر آن رسالهء مستقلى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » نوشته است ، كه به سال 1369 در قم چاپ شد .
21 - آية الله سيد جمال الدين گلپايگانى ( م 1378 ه . ق ) - ايشان علاوه بر حاشيهء عروة الوثقى و وسيلة النجاة ، رساله مستقلى هم به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » دارد كه در سال 1371 در چاپخانه حيدرى نجف اشرف چاپ شده است .
22 - آية الله سيد عبد الهادي شيرازى ( م 1381 ه . ق ) - وى نيز هم چون اسلاف خود عروة الوثقى و وسيلة النجاة را حاشيه زد ، و رسالهء مستقلى به نام ذخيرة العباد نوشت كه به زبان فارسى بود ، و به علاوه رساله اى به زبان عربى به نام « وسيلة النجاة » تأليف كرد ، و دو مناسك حج فارسى و عربى به رشته تحرير درآورد .
23 - آية الله سيد ابراهيم اصطهباناتى شيرازى ( 1297 - 1378 ق ) - او هم علاوه بر حاشيهء عروة الوثقى و وسيلة النجاة ، رساله مستقلى به زبان فارسى به نام « صراط النجاة » و « ذخيرة العباد » و « مناسك حج » تأليف كرده است .
24 - آية الله سيد صدر الدين صدر ( م 1373 ه . ق ) - او هم علاوه بر حاشيه « وسيلة النجاة آية الله اصفهانى ، رساله مستقلى به نام » سفينة النجاة « دارد .

25 - آية الله شيخ عباس على شاهرودى - او علاوه بر حاشيه « عروة الوثقى و وسيلة النجاة » رساله عمليه مستقل نيز دارد .
26 - آية الله ميرزا مهدى حسينى شيرازى ( متولد 1304 ق ) ( م 1380 ه . ق ) - علاوه بر حاشيه عروة الوثقى و وسيلة النجاة رساله عمليه مستقل فارسى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد و ذخيرة الصلحاء » و « رساله الوجيزة » و عربى به نام « بداية الاحكام » دارد .
27 - آية الله سيد محمد حجت كوه كمره اى ( م 1372 ه . ق ) - مرحوم حجت نيز علاوه بر حاشيهء عروه و وسيلة النجاة رساله‌هاى مستقلى تأليف نموده است كه يكى « ارشاد المؤمنين » است ، و ديگرى وسيلة النجاة ، و وسيله فارسى است و همان رسالهء عمليهء سيد حسين كوه كمره اى است كه با حاشيه و بيان مواضع اختلاف نظر آن را به نام خود چاپ كرده است و ديگرى مناسك حج .
28 - آية الله سيد محمد تقى خوانسارى ( م 1371 ه . ق ) - خوانسارى نيز علاوه بر حاشيه عروة الوثقى و ذخيرة العباد ليوم المعاد ميرزا محمد تقى شيرازى رساله عمليه مستقل هم دارد و مناسك حج او نيز در سال ( 1366 ق ) در تهران چاپ شد .
29 - آية الله سيد محسن حكيم ( م 1390 ه . ق ) - مرحوم حكيم علاوه بر حاشيه تبصره علامه و عروة الوثقى و توضيح المسائل بروجردى ، رسالهء عمليه مستقلى به نام منهاج الصالحين دارد كه به زبان عربى است .
رساله مرحوم حكيم در ميان عرب زبانها جايگاه خاصى يافت و به همين جهت آية الله شهيد صدر بر آن حاشيه نوشت . يكى از امتيازات اين رساله اين است كه به خلاف اكثر رساله‌هاى آن زمان ، باب امر به معروف و نهى از منكر را دارد و مسائل آن را ذكر كرده است .
وى علاوه بر اينها « منتخب الرسائل » و « مناسك حج » و « دليل الناسك » را نيز تأليف كرد كه بسيار مورد استفاده است .
30 - آية الله حاج شيخ منصور دزفولى ( 1307 - 1392 ق ) - شيخ بزرگ نيز علاوه بر حواشى رساله مختصر الاحكام مرحوم شيخ محمد كبير و ذخيرة العباد مرحوم اصفهانى و مناسك حج شيخ اعظم انصارى رساله‌هاى مستقلى از اين قرار دارد : رساله توضيح المسائل ، رساله ذخيرة الآخرة و رساله وجيزة .
31 - آية الله سيد محمود شاهرودى ( م 1394 ه . ق ) - وى نيز علاوه بر حاشيهء

ذخيرة العباد مرحوم شيرازى ، و وسيلة النجاة و صراط النجاة مرحوم اصفهانى و عروة الوثقى اثر مرحوم يزدى و توضيح المسائل مرحوم بروجردى ، رساله‌هاى مستقلى از اين قرار دارد : رسالهء جامع المقاصد كه در سال 1380 در نجف چاپ شد .
رساله ذخيرة المؤمنين ليوم الدين كه در سال 1382 در نجف چاپ شد .
مناسك حج عربى مناسك حج فارسى 32 - آية الله سيد محمد هادى ميلانى ( م 1365 ه . ق ) - از او علاوه بر حاشيه عروة الوثقى سيد محمد كاظم يزدى رساله‌هاى مستقلى به نام نخبه و توضيح المسائل و مناسك حج چاپ شده است .
33 - آية الله شهيد سيد محمد باقر صدر ( 1350 - 1399 ق ) - وى نيز علاوه بر حاشيه منهاج الصالحين مرحوم حكيم ، رسالهء مستقلى به نام « الفتاوى الواضحة » و « مناسك حج » دارد .
34 - آية الله سيد عبد الله شيرازى - ايشان نيز علاوه بر حاشيهء عروه ، رساله‌هاى انيس المقلدين ، مناسك حج و توضيح المسائل را تأليف كرده است و رساله انيس المقلدين در سال 1365 در چاپخانه علمى نجف چاپ شد .
35 - آية الله سيد احمد خوانسارى ( م 1405 ه . ق ) از مرحوم خوانسارى نيز علاوه بر حاشيه مناسك حج شيخ اعظم انصارى و حاشيه عروه ، رسالهء مستقلى به نام « احكام العبادات » چاپ شده كه شامل ابواب عبادات تا خمس است .
36 - آية الله سيد يحيى يزدى ( 1321 - 1383 ق ) - او نيز علاوه بر حاشيهء توضيح المسائل رساله مستقلى به نام « انيس المقلدين » دارد .
37 - آية الله سيد على بهبهانى رامهرمزى ( م 1395 ق ) - او نيز علاوه بر حاشيه عروة الوثقى مرحوم يزدى وسيلة النجاة مرحوم اصفهانى رساله عمليه مستقلى به نام جامع المسائل نوشت و وسيلة النجاة به انضمام حاشيه مذكور چاپ شد .
38 - آية الله ميرزا حسن بجنوردى او نيز علاوه بر حاشيه عروة و وسيلة النجاة رساله عمليه مستقلى به نام ذخيرة العباد ليوم المعاد داشت .
39 - آية الله شيخ يوسف بيارجمندى شاهرودى - او مانند مراجع گذشته علاوه بر حاشيه عروة الوثقى رساله عمليه مستقلى هم به نام زبدة المسائل عربى و فارسى و رسالهء

« المسائل الفقهية » و مناسك حج دارد كه به طبع رسيده است .
از جمله كسانى كه مسئوليت بيان فقه و احكام الهى را به شيوهء اسلاف خود ، يعنى حاشيه نويسى بر رساله‌هاى علماى گذشته و تأليف رساله‌هاى عمليه مستقل به انجام رسانيده‌اند مراجع بزرگ معاصر هستند ، كه هر يك علاوه بر حاشيه بر عروة الوثقى و وسيلة النجاة و توضيح المسائل رساله‌هاى عمليه مستقلى هم دارند ، كه بحمد الله تعالى اينك در دسترس شيعيان جهان است ، و از آن بهره مىبرند كه اينك نيازى به نام بردن آنها نيست .
در آغاز اين دوره فقهايى به ظهور پيوستند كه شيوه تحقيقى آنان در تبيين فقه و احكام الهى همانند ميرزا محمد تقى شيرازى و سيد محمد كاظم يزدى بود ، كه از آن جمله فقهاى ذيل را بايد نام برد :
1 - آية الله ، حاج آقا رضا همدانى ( م 1322 ق ) - كه علاوه بر حاشيهء « نجات العباد » صاحب جواهر ، رسالهء عمليه اى به نام « ذخيرة الاحكام فى مسائل الحلال و الحرام » ، به زبان عربى و به زبان فارسى تحت عنوان « الهداية » نيز دارد .
2 - آية الله ، شيخ محمد طه نجف ( م 1329 ق ) - او نيز علاوه بر حاشيهء « صراط النجاة » و « سراج العباد » شيخ انصارى ، رسالهء عمليه اى مستقل به نام « وسيلة النجاة » دارد .
3 - شيخ عبد الله مازندرانى ( م . 133 ق ) - او علاوه بر حاشيهء « مجمع الرسائل » حاج شيخ جعفر شوشترى رسالهء مستقلى به نام « منتخب المسائل » دارد كه در سال ( 1326 ق ) چاپ گرديد ، و نيز رسالهء ديگرى در « طهارت » و « صلاة » دارد كه علامه تهرانى در كتاب « الذريعه » ج 15 ، ص 191 بدان اشاره كرده ، كه اين رساله با حواشى آقا ضياء الدين عراقى طبع شده است .
4 - آية الله ، حاج ميرزا حسين خليلى ( م 1326 ق ) - او علاوه بر حاشيهء « مجمع الرسائل » ميرزاى شيرازى ، رسالهء عمليه اى دارد تحت عنوان « ذريعة الوداد فى مختصر نجات العباد » هم چنين در اين حوزه ، فقهايى مىزيسته‌اند كه رسالهء عمليهء مستقل داشتند كه بايد از آنان به شرح ذيل نام برد :
1 - « رساله المقلدين إلى احكام الدين » ، از آيه الله سيد مهدى قزوينى ( م 1300 ق ) 2 - ذخيرة المعاد فى تكاليف العباد « ، به زبان فارسى ، از آية الله شيخ زين العابدين بابلى

( بار فروشى ) مازندرانى ( م 1309 ق ) .
3 - « وسيلة النجاة » ، اثر حاج شيخ هادى تهرانى ( م 1321 ق ) ، كه به سال ( 1301 ق ) ، عبد الوهاب نمازى خويى ، آن را طبع و نشر نموده است .
4 - رسائل عمليهء آية الله مولى محمد فاضل شربيانى ( م 1322 ق ) « وسيلة النجاة » كه براى نخستين بار در بمبئى ، به سال ( 1306 ) بدون حاشيه و به سال ( 1322 ق ) با حواشى آخوند خراسانى و سيد طباطبايى يزدى ، طبع گرديد .
« ذخيرة العباد ليوم المعاد » ، كه در مشهد به سال ( 1331 ق ) و بغداد ، با حواشى سيد اسماعيل صدر و طباطبايى يزدى ، و ميرزا محمد تقى شيرازى ، و به ( 1363 ق ) ، با حاشيه سيد اصفهانى و سيد ابراهيم اصطهباناتى ، در نجف اشرف ، و رسالهء « سراج العباد » به خط مرحوم محمد لارى ، طبع گرديد .
5 - رساله « ذخيرة العباد فى يوم المعاد » آية الله سيد اسماعيل فريز هندى تهرانى ، كه در تهران به سال ( 1325 ق ) طبع شد .
6 - رسالهء « منتخب الرسائل » ، آية الله سيد ابو القاسم صفوى اصفهانى معروف به « محرر » در تهران به سال ( 1323 ق ) طبع گرديد .
7 - رساله « مجمع المسائل » ، آية الله حاج ميرزا محمد حسن جزى اصفهانى ، كه در تهران به سال ( 1330 ق ) طبع شد .
8 - رسالهء « خير الزاد إلى يوم المعاد » آية الله حاج ميرزا على آقا ايروانى ( م 1354 ق ) 9 - رسالهء « ذخيرة المعاد لأهل الرشاد » ، آية الله شيخ محمد حسين بار فروشى بابلى مازندرانى ( م 1308 ق ) .
ب - رساله‌هاى پرسش و پاسخ در ادوار مختلف چنانكه پيش از اين قول داديم ، در پايان بحث از كيفيت بيان فقه در ادوار مختلف لازم است رساله‌هاى پرسش و پاسخى را كه از سوى علما و فقها تنظيم مىشد مورد بررسى و كنكاش قرار دهيم .
تاليف اين گونه رساله‌ها كه از دور دوم آغاز شده است تا كنون نيز ادامه دارد ، ولى در هر دوره به كيفيت خاصى بوده كه شرايط آن دوره اقتضا مىكرده است . اينك رساله‌هاى هر دوره را فهرستوار نام مىبريم :

< فهرس الموضوعات > دورهء دوم < / فهرس الموضوعات > دورهء دوم رساله‌هاى شيخ مفيد ( م 413 ه . ق ) در جواب مسائل اهالى جرجان ، شيراز ، مازندران و پاسخ به سؤالات ابن نباته و . .
رساله‌هاى سيد مرتضى ( م 436 ه . ق ) در پاسخ مسائل اهالى طرابلس ، موصل و طوس و به پرسشهاى محمد بن تبان ( رساله تبانيه ) و محسن حسينى رسى ، ( رسالهء رسيه ) و سلار كه از شاگردان وى بود .
رساله‌هاى شيخ صدوق ( م 381 ه . ق ) در پاسخ اهالى بصره و واسط و كوفه و قزوين و غيره .
< فهرس الموضوعات > دورهء سوم < / فهرس الموضوعات > دورهء سوم رساله‌هاى شيخ الطائفة محمد بن الحسن طوسى ( م . 460 ه . ق ) در پاسخ اهالى رى ، حلب ، قم و امثال اينها و پاسخ به سؤالهاى جنبلاتيه ( محتوى 26 پرسش ) و حائريه ( مشتمل بر 300 پرسش ) .
رساله علامه حلى ( م 726 ه . ) به نام مهنائيه ، در پاسخ سؤالات سيد مهنا حسينى مدنى .
رسالهء پرسش و پاسخ مرحوم فخر المحققين ( م 771 ق ) .
رسالهء شهيد اول ( م 786 ه . ق ) در پاسخ شاگردش سيد حسن اطراوى عاملى كه در قريهء اطراء در جبل عامل براى او مطرح كرد و وى پاسخ داد . رساله‌هاى شهيد ثانى ( م 6 / 965 ه . ق ) در پاسخ به سؤالات اهالى خراسان ، هند ، نجف ، شام و پرسشهاى شيخ احمد عاملى و شيخ زين الدين شامى .[1]سيد حسين معروف به مجتهد كركى ( م 1001 ه ) نيز داراى چنين رساله اى است .
ابن فهد حلَّى ( م 841 ه . ق ) رساله اى از اين باب دارد كه در كتابخانه مدرسه محقق سبزوارى در مشهد موجود است .[2]رسالهء شيخ على كركى ( م 940 ه ) . شيخ آقا بزرگ تهرانى ، در بارهء اين رساله

[1]- روضات الجنات ، ص 295 .
[2]- الذريعه ج 12 ، ص 242 .