کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

« المسائل الفقهية » و مناسك حج دارد كه به طبع رسيده است .
از جمله كسانى كه مسئوليت بيان فقه و احكام الهى را به شيوهء اسلاف خود ، يعنى حاشيه نويسى بر رساله‌هاى علماى گذشته و تأليف رساله‌هاى عمليه مستقل به انجام رسانيده‌اند مراجع بزرگ معاصر هستند ، كه هر يك علاوه بر حاشيه بر عروة الوثقى و وسيلة النجاة و توضيح المسائل رساله‌هاى عمليه مستقلى هم دارند ، كه بحمد الله تعالى اينك در دسترس شيعيان جهان است ، و از آن بهره مىبرند كه اينك نيازى به نام بردن آنها نيست .
در آغاز اين دوره فقهايى به ظهور پيوستند كه شيوه تحقيقى آنان در تبيين فقه و احكام الهى همانند ميرزا محمد تقى شيرازى و سيد محمد كاظم يزدى بود ، كه از آن جمله فقهاى ذيل را بايد نام برد :
1 - آية الله ، حاج آقا رضا همدانى ( م 1322 ق ) - كه علاوه بر حاشيهء « نجات العباد » صاحب جواهر ، رسالهء عمليه اى به نام « ذخيرة الاحكام فى مسائل الحلال و الحرام » ، به زبان عربى و به زبان فارسى تحت عنوان « الهداية » نيز دارد .
2 - آية الله ، شيخ محمد طه نجف ( م 1329 ق ) - او نيز علاوه بر حاشيهء « صراط النجاة » و « سراج العباد » شيخ انصارى ، رسالهء عمليه اى مستقل به نام « وسيلة النجاة » دارد .
3 - شيخ عبد الله مازندرانى ( م . 133 ق ) - او علاوه بر حاشيهء « مجمع الرسائل » حاج شيخ جعفر شوشترى رسالهء مستقلى به نام « منتخب المسائل » دارد كه در سال ( 1326 ق ) چاپ گرديد ، و نيز رسالهء ديگرى در « طهارت » و « صلاة » دارد كه علامه تهرانى در كتاب « الذريعه » ج 15 ، ص 191 بدان اشاره كرده ، كه اين رساله با حواشى آقا ضياء الدين عراقى طبع شده است .
4 - آية الله ، حاج ميرزا حسين خليلى ( م 1326 ق ) - او علاوه بر حاشيهء « مجمع الرسائل » ميرزاى شيرازى ، رسالهء عمليه اى دارد تحت عنوان « ذريعة الوداد فى مختصر نجات العباد » هم چنين در اين حوزه ، فقهايى مىزيسته‌اند كه رسالهء عمليهء مستقل داشتند كه بايد از آنان به شرح ذيل نام برد :
1 - « رساله المقلدين إلى احكام الدين » ، از آيه الله سيد مهدى قزوينى ( م 1300 ق ) 2 - ذخيرة المعاد فى تكاليف العباد « ، به زبان فارسى ، از آية الله شيخ زين العابدين بابلى

( بار فروشى ) مازندرانى ( م 1309 ق ) .
3 - « وسيلة النجاة » ، اثر حاج شيخ هادى تهرانى ( م 1321 ق ) ، كه به سال ( 1301 ق ) ، عبد الوهاب نمازى خويى ، آن را طبع و نشر نموده است .
4 - رسائل عمليهء آية الله مولى محمد فاضل شربيانى ( م 1322 ق ) « وسيلة النجاة » كه براى نخستين بار در بمبئى ، به سال ( 1306 ) بدون حاشيه و به سال ( 1322 ق ) با حواشى آخوند خراسانى و سيد طباطبايى يزدى ، طبع گرديد .
« ذخيرة العباد ليوم المعاد » ، كه در مشهد به سال ( 1331 ق ) و بغداد ، با حواشى سيد اسماعيل صدر و طباطبايى يزدى ، و ميرزا محمد تقى شيرازى ، و به ( 1363 ق ) ، با حاشيه سيد اصفهانى و سيد ابراهيم اصطهباناتى ، در نجف اشرف ، و رسالهء « سراج العباد » به خط مرحوم محمد لارى ، طبع گرديد .
5 - رساله « ذخيرة العباد فى يوم المعاد » آية الله سيد اسماعيل فريز هندى تهرانى ، كه در تهران به سال ( 1325 ق ) طبع شد .
6 - رسالهء « منتخب الرسائل » ، آية الله سيد ابو القاسم صفوى اصفهانى معروف به « محرر » در تهران به سال ( 1323 ق ) طبع گرديد .
7 - رساله « مجمع المسائل » ، آية الله حاج ميرزا محمد حسن جزى اصفهانى ، كه در تهران به سال ( 1330 ق ) طبع شد .
8 - رسالهء « خير الزاد إلى يوم المعاد » آية الله حاج ميرزا على آقا ايروانى ( م 1354 ق ) 9 - رسالهء « ذخيرة المعاد لأهل الرشاد » ، آية الله شيخ محمد حسين بار فروشى بابلى مازندرانى ( م 1308 ق ) .
ب - رساله‌هاى پرسش و پاسخ در ادوار مختلف چنانكه پيش از اين قول داديم ، در پايان بحث از كيفيت بيان فقه در ادوار مختلف لازم است رساله‌هاى پرسش و پاسخى را كه از سوى علما و فقها تنظيم مىشد مورد بررسى و كنكاش قرار دهيم .
تاليف اين گونه رساله‌ها كه از دور دوم آغاز شده است تا كنون نيز ادامه دارد ، ولى در هر دوره به كيفيت خاصى بوده كه شرايط آن دوره اقتضا مىكرده است . اينك رساله‌هاى هر دوره را فهرستوار نام مىبريم :

< فهرس الموضوعات > دورهء دوم < / فهرس الموضوعات > دورهء دوم رساله‌هاى شيخ مفيد ( م 413 ه . ق ) در جواب مسائل اهالى جرجان ، شيراز ، مازندران و پاسخ به سؤالات ابن نباته و . .
رساله‌هاى سيد مرتضى ( م 436 ه . ق ) در پاسخ مسائل اهالى طرابلس ، موصل و طوس و به پرسشهاى محمد بن تبان ( رساله تبانيه ) و محسن حسينى رسى ، ( رسالهء رسيه ) و سلار كه از شاگردان وى بود .
رساله‌هاى شيخ صدوق ( م 381 ه . ق ) در پاسخ اهالى بصره و واسط و كوفه و قزوين و غيره .
< فهرس الموضوعات > دورهء سوم < / فهرس الموضوعات > دورهء سوم رساله‌هاى شيخ الطائفة محمد بن الحسن طوسى ( م . 460 ه . ق ) در پاسخ اهالى رى ، حلب ، قم و امثال اينها و پاسخ به سؤالهاى جنبلاتيه ( محتوى 26 پرسش ) و حائريه ( مشتمل بر 300 پرسش ) .
رساله علامه حلى ( م 726 ه . ) به نام مهنائيه ، در پاسخ سؤالات سيد مهنا حسينى مدنى .
رسالهء پرسش و پاسخ مرحوم فخر المحققين ( م 771 ق ) .
رسالهء شهيد اول ( م 786 ه . ق ) در پاسخ شاگردش سيد حسن اطراوى عاملى كه در قريهء اطراء در جبل عامل براى او مطرح كرد و وى پاسخ داد . رساله‌هاى شهيد ثانى ( م 6 / 965 ه . ق ) در پاسخ به سؤالات اهالى خراسان ، هند ، نجف ، شام و پرسشهاى شيخ احمد عاملى و شيخ زين الدين شامى .[1]سيد حسين معروف به مجتهد كركى ( م 1001 ه ) نيز داراى چنين رساله اى است .
ابن فهد حلَّى ( م 841 ه . ق ) رساله اى از اين باب دارد كه در كتابخانه مدرسه محقق سبزوارى در مشهد موجود است .[2]رسالهء شيخ على كركى ( م 940 ه ) . شيخ آقا بزرگ تهرانى ، در بارهء اين رساله

[1]- روضات الجنات ، ص 295 .
[2]- الذريعه ج 12 ، ص 242 .

مىنويسد : نخستين سؤالى كه در آن مطرح مىشود در بارهء كسى است كه نيت روز را در شب فراموش كند ، و روز يادش بيايد . اين رساله به خط شيخ محمود جزائرى است ، به سال 1086 ( ق ) نوشته شده و در كتابخانهء شوشتريها در نجف موجود است . وى رسالهء فارسى ديگرى دارد كه نسخه اى از آن در كتابخانهء شيخ مشكور در نجف است . از او رسالهء ديگرى مانده است كه شاگردش سيد فضل الله حسينى آن را در چند فصل مرتب و منظم كرده است .
دوره چهارم كسانى كه دوره چهارم چنين رساله هايى را تأليف كردند بدين قرارند :
شيخ بهايى ( م 1031 ه ) - رساله اى دارد مشتمل بر سى مسأله و رساله اى محتوى 60 مسأله ، و رساله اى در پاسخ 22 سؤال از اهالى الجزاير . رسالهء شيخ حسين ظهيرى ، اين رساله باب طهارت و نماز و زكات را در بر دارد . مجلسى اول ( م 1070 ه . ق ) - در پاسخ برخى از فضلاى خراسان و متدينين كاشان رساله اى تأليف كرده است كه همه ابواب فقه از طهارت تا ديات را در بر دارد . سيد حسين معروف به مجتهد كركى ( م . 1001 ق ) در اردبيل .
مجلسى دوم ( م 11 / 1110 ه ) - داراى چنين رساله اى بود كه مجموعه اى بسيار نفيس و گرانقدر جلوه كرد و وحيد بهبهانى ( م 1205 ه . ق ) در تقرير از اين پاسخها رساله اى تأليف نمود .
رسالهء شيخ حسين ظهيرى عاملى ، استاد شيخ حر عاملى .[1]رسالهء شيخ محمد شيروانى ( م 1098 ه ) .
فاضل هندى ( م 1137 ه ) - رساله اى دارد به نام « جوابات المسائل » .
رسالهء شيخ محمد حسين قزوينى ( م 1208 ه ) استاد بحر العلوم - كه رساله اش در كتابخانهء احفاد او در قزوين موجود است .
رسالهء سيد على طباطبايى صاحب رياض ( م 1231 ه ) كه نسخهء آن در كتابخانهء سامراء وجود دارد ، اين رساله فارسى است و در ضمن 1000 بيت شعر تنظيم شده است .

[1]- الذريعه ج 2 ص 89 .

رساله‌هاى ميرزاى قمى ( 1151 - 1231 ه . ق ) كه يكى شامل پاره اى از مسائل عبادات و معاملات است و ديگرى شامل همهء ابواب فقه به نام « جامع الشتات » رسالهء اخير وى از بهترين كتابهاى فقهى است كه ساير رساله‌هاى سؤال و جواب را تحت الشعاع خود قرار داده است . و در سال 1234 در تهران به صورت چاپ سنگى نشر گرديده است .
رساله آقا ميرزا رفيع الدين طباطبايى نائينى ( م 1099 ه . ق ) كه شاگردش سيد محمد مشهدى عهده دار تنظيم آن بوده است .
سيد عبد الله جزايرى ( م 1173 ه ) - رساله اى به عنوان « الذخيرة الابدية فى جواب المسائل الاحمدية » نوشته است كه در پاسخ چهل سؤال سيد احمد حويزى است .
رسالهء سيد محمد حسين قزوينى ( م 1208 ق ) استاد سيد مهدى طباطبايى بحر العلوم .
رسالهء شيخ اسد الله دزفولى كاظمى ( م 1237 ه . ق ) كه نسخهء آن در نزد نوه‌هاى او در كاظمين كه معروف به آل اسد الله مىباشند موجود است .
رسالهء شيخ عبد على بحرانى برادر شيخ يوسف بحرانى صاحب حدائق .
رسالهء سيد عبد العظيم حسينى لنجانى اصفهانى مؤلف كتاب الضياء اللامع .
رسالهء « جامع المسائل » سيد محمد مجاهد ( م 1242 ه . ق ) صاحب كتاب « المناهل » و استاد شيخ اعظم انصارى . نسخهء آن در كتابخانهء تهرانى در سامراء و نزد شيخ مهدى شرف الدين مىباشد .
رسالهء ميرزا محمد رضوى ( م 1264 ق ) .
رسالهء سيد حسن اصفهانى ( م 1273 ه . ق ) - استاد سيد مجدد شيرازى .
رساله سيد محمد تقوى ( م 1284 ق ) رساله سيد محمد تقى نقوى نصيرآبادى ( م 1285 ه . ق ) رسالهء شيخ جعفر كبير كاشف الغطاء ( م 1227 ه . ق ) رسالهء شيخ محمد ابراهيم كلباسى اصفهانى ( م 1261 ه . ق ) مؤلف كتاب نخبه ، نسخه آن در كتابخانه مرحوم حاج سيد حسين خادمى در اصفهان مىباشد و در سال 1257 نوشته شده است .
رسالهء ميرزا محمد رضوى مشهدى ( م 1264 ه . ق ) رسالهء سيد حسن اصفهانى ( م 1273 ) - استاد سيد مجدد شيرازى

رسالهء « جامع الشتات » سيد ابو طالب قائينى ( م 1295 ه . ق ) رساله مولى محمد تقى هروى اصفهانى ( م 1299 ق ) - اين رساله به فارسى و عربى تنظيم و مسائل روزه و زكاة را در بر دارد .
رساله مجمع المسائل ميرزا ابو القاسم موسوى زنجانى ( م 1292 ق ) رساله سيد حسن اصفهانى ( م 1273 ق ) رسالهء شيخ محمد على شيرازى ( م 1284 ه . ق ) كه شاگردش شيخ عبد الحميد استرآبادى آن را جمعآورى كرد .
دوره پنجم رسالهء شيخ اعظم انصارى ( 1281 ق ) - اين رساله را مرحوم ملا يوسف استرآبادى جمعآورى كرد و در سال ( 1268 ق ) و پس از آن مكررا چاپ شده .
رساله‌هاى ميرزا محمد تقى اصفهانى ( 1299 ه . ق ) - در مسائل روزه و زكاة و غيره به زبانهاى فارسى و عربى و در كتاب نهاية الآمال از آنها نام مىبرد .
رسالهء ميرزاى مجدد شيرازى ( م 1312 ه . ق ) - در پاسخ به 60 مسأله . اين رساله را شاگردش شهيد آية الله شيخ فضل الله نورى ( م 1327 ه . ق ) جمع آورى كرد و در سال ( 1306 ) در تهران به چاپ رساند و نيز در بمبئى با مسائل ديگرى كه به آن الحاق شد چاپ گرديد .
مرحوم تهرانى مىگويد ، ميرزاى شيرازى رسالهء ديگرى هم دارد كه مفصلتر از رسالهء قبلى است و به زبان فارسى نوشته شده است . و در شهر تبريز به چاپ رسيده است . ( 1 ) رساله آخوند خراسانى ( م 1329 ق ) به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » رساله « مقام الفضل » : آقا محمد على كرمانشاهى .
رسالهء شيخ على مهرى بحرينى ( م 1318 ق ) - ميرزا محمد تقى شيرازى اين رساله را تحشيه نموده است .
رسالهء سيد على رضوى حائرى لاهورى .
رسالهء محمد على هزار جريبى - اين رساله به عنوان ( جوابات المسائل ) ناميده شده است .

( 1 ) - الذريعه ج 12 ، ص 248 .

رسالهء مولى آقا خويينى قزوينى ( 1247 - 1307 ه . ق ) - كه در نزد فرزندش ميرزا حسين قزوينى بوده است .
سيد على رضوى لاهورى داراى رساله اى به اين عنوان بود و به سال 1315 چاپ شده است .
رسالهء سيد ابو تراب خوانسارى ( م 1346 ه . ق ) در تمامى ابواب فقه .
رسالهء شيخ زين العابدين مازندرانى ( م 9 / 1308 ه ) كه به نام ذخيرة المعاد فى تكاليف العباد . كه با حواشى سيد اسماعيل صدر و ميرزا محمد تقى شيرازى و طباطبايى در تهران و هند و مشهد چاپ شد و علامه تهرانى در الذريعه مىگويد :
اين رساله مكررا چاپ شده و در جلد 22 ، ص 263 به رساله ديگر ايشان در مسائل حج اشاره مىكند و مىگويد فرزندش حاج شيخ حسين آن را تحشيه نموده است .
رساله آقا حسين نجمآبادى ( م 1347 ه . ق ) - كه فرزندش آقا حسن آن را جمع كرد .
اين رساله همه ابواب فقه ، از طهارت تا ديات را در بر دارد .
رساله ميرزا محمد جواد دارابى شيرازى متولد ( 1309 ق ) - كه به سال ( 1342 ق ) چاپ شد .
رسالهء سيد حسن صدر ( م 1354 ه ) مؤلف كتاب تأسيس الشيعه لعلوم الاسلام . اين رساله را به نام « الرسائل فى اجوبة المسائل » مىباشد .
رسالهء سيد على ميبدى ( 1313 ه ) - اين رساله نزد نوه او سيد محمد ميبدى حسينى موجود است .
رسالهء شيخ محمد على مهرى بحرينى ( م 1318 ه ) - كه خواهر زاده اش آن را جمع آورى كرد . و ميرزا محمد تقى شيرازى بر آن حاشيه نوشته است .
دوره ششم رسالهء ذخيرة العباد ليوم المعاد ميرزا محمد تقى شيرازى ( م 1338 ه ) .
رسالهء سيد محمد كاظم يزدى ( م 1337 ه ) شامل همهء ابواب فقه از طهارت تا ديات كه بيشتر مسائل در آن به صورت استدلالى بيان شده است . جلد اول آن به چاپ رسيده ولى جلد دوم آن گويا مفقود شده است . مسئول جمع آورى و تنظيم كتاب آية الله شيخ

على اكبر خوانسارى ( م 1359 ه ) بوده است كه در سال 1340 جلد اول آن را تا كتاب نكاح به چاپ رسانيد .
رسالهء ديگر مرحوم يزدى در پاسخ سؤالات اهالى رشت .
رساله اى به عنوان سؤال و جواب اثر شيخ محمد حسين كاشف الغطاء ( م 1373 ه . ق ) - كه در نجف ( به سال 1347 ق ) چاپ شده است .
علاوه بر اينها بيشتر مراجع و فقهاى زمان ما نيز داراى چنين رساله هايى مىباشند كه در پاسخ مقلدين خود به رشتهء تحرير كشيده‌اند .
< فهرس الموضوعات > [ ج - رساله‌هاى عمليه ] < / فهرس الموضوعات > [ ج - رساله‌هاى عمليه ] < فهرس الموضوعات > ويژگيهايى را كه بايد رساله‌ها دارا باشد < / فهرس الموضوعات > ويژگيهايى را كه بايد رساله‌ها دارا باشد در بحثهاى پيشين اشاره كرديم كه تأليف رسالهء عمليه به سبك و شيوهء عصر كنونى ، پيش از دورهء چهارم از ادوار كيفيت بيان فقه ، وجود نداشت ، و از دوره مذكور براى نخستين بار توسط طلايه دار آن علامهء نامدار و متفكر جهان اسلام ، محمد بن حسين بن عبد الصمد ، معروف به شيخ بهائى ( م 1031 ه . ق ) ، تدوين و به جوامع اسلامى آن عصر عرضه شد ، و شيوهء نگارش آن تا كنون ادامه يافته با اين تفاوت كه در برخى از رساله‌ها همه ابواب فقه از طهارت تا ديات و در بعضى از آنها فقط ابواب عبادات يا بخشى از ابواب عبادات و در بعضى ديگر تنها يك مسأله فقهى را شامل بوده است . به هر حال رساله‌هاى عمليه مرجعى است جهت حل مسائل شرعى و رفع مشكلات دينى و آشنايى با وظايف عبادى مردم و هر گاه مسأله اى پيش آيد كه در آنها ذكر نشده يا در فهم آن با دشوارى مواجه شوند ، با رجوع به مجتهد مورد تقليد و يا از طريق پرسش و پاسخ ( استفتاء ) ، رفع اشكال مىنمايند . رساله‌هاى مراجع تقليد در آگاه كردن مقلدان ، از فتاوى آنان نسبت به درك احكام الهى و مسائل دينى و وظايف شرعى نقش بسيار ارزنده و با ارزشى را ايفاء نموده و اثر بسزايى را داشته‌اند و از همين رو ، بايد نهايت دقت در تنظيم و دسته بندى و اسلوب و عبارات پسنديده و مناسب و انتخاب واژه‌ها و اصطلاحات مطابق با عصر و زمان اعمال گردد . مخصوصا به واژه‌ها كه دستخوش تطور و تحول مىباشند با دقت بيشترى بنگرند ، تا همه طبقات جامعه بتوانند از آن سود جويند و رفع مشكل بنمايند . زيرا بسيارى از اصطلاحات و واژه‌ها كه در زمانهاى پيشين ، رايج و متداول بوده اكنون فهم آنها دشوار است كه بايد از به كار گرفتن آنها سخت بپرهيزند .