کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

علامه ، فقه را نزد محقق حلى ( صاحب شرايع الاسلام ) فرا گرفت ، هم چنين فلسفه و رياضيات را نزد محقق طوسى آموخت ، در دوران تحصيل آن چنان بر همگنان برترى يافت و هنوز به سن بلوغ نرسيده بود كه نبوغش زبانزد همگان شد . از اين رو پس از فوت محقق ، كرسى تدريس و منصب فتوا و زعامت به او رسيد .
< فهرس الموضوعات > سيد عميد الدين حسينى < / فهرس الموضوعات > سيد عميد الدين حسينى بين سالهاى 726 تا 754 ق مرجعيت شيعيان به آيت الله سيد عميد الدين حسينى خواهر زاده و شاگرد علامه حلى محول شد .
او بيشتر كتابهاى استاد و دايى خود علامه حلى را شرح كرده است . از آن جمله كنز الفوائد فى حل مشكلات القواعد ، تبصرة الطالبين فى شرح نهج المسترشدين ، شرح مبادى الاصول و غير اينها .
علامه حسينى اصطلاحات زيادى در بحثهاى فقهى و اصولى پديد آورد و به تكميل آراء و نظرات علامه پرداخت ، آن چنان كه صاحب نظران معاصر او به اين امر اعتراف دارند .
< فهرس الموضوعات > فخر المحققين < / فهرس الموضوعات > فخر المحققين ابو طالب محمد بن حسن ( بن يوسف بن مطهر ) حلى ، فرزند علامهء حلى و مشهور به فخر المحققين ، بين سالهاى 754 تا 771 در آسمان فقاهت درخشيد و هم چون پدر خويش در گسترش و تكامل ابحاث فقهى اهتمام ورزيد و در برگشت دادن فروع بر اصول و تطبيق قواعد كلى بر مصاديق آن بسيار توفيق يافت . در كتاب تراجم آمده است كه فخر المحققين در ده سالگى به درجه اجتهاد رسيد .
شهيد اول شاگرد او با آن كه كمتر از كسى ستايش مىكرد ، او را با لقب خاتمة المجتهدين ستود .
فخر المحققين پاره اى از تأليفات پدر را هم چون الفين و جز آن تكميل كرد و بر پاره اى ديگر شرح نوشت ، مانند قواعد .
شيخ حر عاملى در بارهء او مىگويد : « دانشمندى پژوهشگر و فقيهى عالى قدر و مورد اعتماد است . » او همانند فقهاى پيشين در تربيت شاگردان موفق بود و شاگردى نظير شهيد اول به جهان اسلام تحويل داد .

شهيد اول محمد بن جمال الدين ( بن مكى بن شمس الدين محمد ) دمشقى جزينى در سالهاى 771 تا 786 ق زعامت شيعيان را بر عهده داشت . شخصيت و مقام علمى او در ميان فقها بيش از حد توصيف است ، به طورى كه بعضى از صاحب نظران و آگاهان گفته‌اند : در بين فقهاى سلف مجتهد مطلق جز شهيد اول كسى نبوده است .
معروف است مىگويند : از شيخ اعظم انصارى پرسيدند چرا اجازهء اجتهاد به كسى نمىدهيد ؟ فرمود : به جز شهيد اول نسبت به اجتهاد هيچ يك از علما و فضلاى ديگر قطع و يقين حاصل نكرده‌ام .
بعضى از انديشمندان احتمال داده‌اند و گفته‌اند : شايد انگيزهء اين گفتار شيخ اعظم اين بوده است كه وى مجتهد مسلم و جامع كسى را مىدانسته است كه علاوه بر اجتهاد در بحثهاى فقهى - اجتهادى در مقدمات آن يعنى صرف و نحو ، منطق ، كلام ، تفسير و اصول نيز نظر اجتهادى داشته باشد و چون كسى را با اين خصوصيات نمىيافت از دادن اجازه خوددارى مىكرد .
شهيد اول در مباحث فقهى و هم در مقدمات آن ( صرف ، نحو ، منطق ، اصول و . . ) از علماى پنج مذهب معروف اسلام ( اثنا عشرى ، حنفى ، مالكى ، شافعى و حنبلى ) اجازهء اجتهاد داشت در حالى كه براى هيچ يك از علماى مسلمين چنين امتيازى وجود نداشت .
او بسيارى از مراكز جهان اسلام را ديدن كرد و در مجامع بزرگان اهل سنت شركت جست و بسيارى از كتابهاى علمى آنها را مورد مطالعه و بررسى قرار داد و حتى از آنان روايت كرد ، آن چنان كه در اجازهء خود به ابن خازن مىگويد : « حدود چهل تن از عالمان بزرگ اهل سنت را كه در شهرهاى مكه ، مدينه ، بغداد ، مصر ، دمشق ، بيت المقدس و مقام ابراهيم خليل بودند ملاقات نمودم و اينك از آنان روايت مىكنم . » او تأليفات بسيارى از خود به يادگار گذاشت ، مانند : الذكرى ، الدروس الشرعية فى فقه الاماميه ، غاية المراد فى شرح نكت الارشاد ، اللمعة الدمشقيه و القواعد و غير اينها .
آثار او از جهت سبك نگارش ، دقت نظر ، ژرف انديشى و وسعت ديد درخشندگى خاصى دارند و پيوسته اين آثار گرانقدر مورد توجه و مراجعه دانشپژوهان و پژوهشگران بوده است .

< فهرس الموضوعات > مقداد سيورى < / فهرس الموضوعات > مقداد سيورى فقيه بزرگوار جمال الدين مقداد بن عبد الله سيورى حلى ميان سالهاى 786 تا 826 ق مرجع و ملجأ شيعيان گرديد .
او از محققان به نام است و آثار گرانسنگى از خود به جاى نهاده است ، در مقدمهء التنقيح الرائع لمختصر الشرائع او كه اخيرا به چاپ رسيده است ، نام 20 كتاب و رساله در اصول و فروع دين ، دعا ، تفسير ، فقه ، اصول فقه و كلام از او ياد گرديده است در هر حال بعد از وى تلاميذش از آن جمله على بن هلال جزائرى سالهايى مرجعيت را تصدى كرده‌اند .
< فهرس الموضوعات > محقق ثانى < / فهرس الموضوعات > محقق ثانى نور الدين على بن عبد العالى كركى معروف به محقق ثانى بين سالهاى حدود 910 تا 940 ه . ق مرجعيت شيعيان را به عهده داشت .
او نظرات تازه و مهمى در فروع فقه مطرح ساخت و مسائل را به صورت كامل و بيانى رسا و با عباراتى شيوا مورد بحث و بررسى قرار داد . و به تكميل بسيارى از مباحث فقهاى پيشين پرداخت ، از همين رو كتابهاى فقهى او در ميان كتب مشابه از ارزش و اعتبار خاصى برخوردار است و بهترين شاهد بر اين گفتار ، كتاب جامع المقاصد اوست كه هر كس آن را با دقت و حوصله مطالعه كند گفتار ما را تصديق خواهد كرد ، اين كتاب از همان زمان ، جاى خود را در بين كتابهاى فقهى باز كرد و پايگاه ارزنده اى يافت و همواره مورد توجه و رجوع دانشمندان بزرگ قرار گرفت .
محقق ثانى بدون شك خدمات ارزنده اى در تدوين فقه و ابحاث اجتهادى به جهان تشيع نموده است كه با هيچ امرى قابل مقايسه نيست .
< فهرس الموضوعات > شهيد دوم < / فهرس الموضوعات > شهيد دوم زين الدين ( بن على بن احمد بن محمد بن جمال الدين ) جبلى بين سالهاى 940 تا 966 ق مرجعيت شيعه را بر عهده گرفت و همهء تلاش او اين بود كه مسائل فقهى را به طور همه جانبه و گسترده مورد بحث و بررسى و موشكافى قرار دهد و در اين امر توفيق كامل يافت .
شهيد ثانى رهبر تفكر و انديشه در عصر خود در فقاهت و اجتهاد به شمار مىآيد .
اصطلاحات جالب و نوينى در فقه به وجود آورد و شيوه‌ها و مبانى فقهى را تكامل بخشيد .

و اين قولى است كه جملگى برآنند . از اين رو بعضى او را افضل المتأخرين و اكمل المتبحرين لقب داده‌اند . ارباب تراجم حدود 30 كتاب و رساله در فقه و اصول فقه ، اصول دين و فروع دين ، كلام ، رجال و حديث و جز اينها از او نام برده‌اند .
< فهرس الموضوعات > شيخ حسين عبد الصمد < / فهرس الموضوعات > شيخ حسين عبد الصمد بين سالهاى 966 تا 984 ق دوران درخشندگى مرجعيت علامه شيخ حسين عبد الصمد پدر شيخ بهائى است .
او قواعد علامهء حلى و حاشيه ارشاد را شرح نمود و بحثهاى فقهى او به گونه اى است كه تا اين زمان ارزش و اعتبار خود را حفظ كرده است .
در همين هنگام نيز عالم كامل مولى عبد الله يزدى ( متوفى 981 ق ) كه يكى از چهره‌هاى برجسته و از مراجع بزرگ بود مىزيست .
< فهرس الموضوعات > مقدس اردبيلى < / فهرس الموضوعات > مقدس اردبيلى سالهاى ( 984 تا 993 ق ) عصر پرتو افشانى فقيه بزرگ و پژوهشگر سترگ احمد بن محمد اردبيلى است . او در فقه تحقيقات گسترده اى دارد . مرحوم مجلسى در بارهء او گفته است « محقق اردبيلى از حيث تقوى و پرهيزكارى و فضل و دانش به اوج كمال رسيد و من در ميان قدما و متأخرين مانندش را نشنيدم . » و نيز در بارهء او گفته‌اند : مادران مانند او را نزاييده‌اند .
< فهرس الموضوعات > سيد محمد عاملى < / فهرس الموضوعات > سيد محمد عاملى سالهاى 993 تا 1009 ق عصر فقاهت و مرجعيت عالم بزرگ سيد محمد عاملى ، صاحب مدارك الاحكام في شرح شرائع الاسلام است . اين محقق بزرگ ، آراء و نظريات ارزنده و جالبى از خود به يادگار نهاد كه پس از سالها هنوز فقها با ديده تحسين و شگفتى به آن مىنگرند و بعضى معتقدند كتابى در تلخيص فقه بهتر از مدارك الاحكام او ديده نشده است . ويژگيهاى اين كتاب فقهى را مىتوان در شيوايى بيان و رسايى عبارات و حسن سليقه در تنظيم آن دانست .
او ظاهرا اولين كسى است كه اعراض اصحاب را سبب نقض و شكست سند روايتى كه

معتبر باشد نمىدانست ، هم چنان كه عمل اصحاب را در مورد سند روايتى كه فاقد اعتبار بود موجب تأييد و حجيت آن نمىشناخت . و البته اين نظر او خلاف نظريه مشهور ميان فقيهان است . زيرا فقها مىگويند وقتى روايتى طبق قواعد علم درايه و حديث صحيح و معتبر شناخته شد ، ولى مورد اعراض اصحاب بود حجيت و اعتبار خود را از دست مىدهد . هم چنين مىگويند : هر گاه روايتى بر طبق موازين درايه و حديث صحيح و معتبر نباشد ، اما اصحاب آن را پذيرفته باشند و به آن عمل كنند ، ضعف سند با عمل ايشان رفع و جبران مىشود و مشمول ادله اعتبار مىگردد . مرحوم صاحب مدارك روى همين اصل ، قائل به طهارت ذاتى اهل كتاب گرديد و نيز در اين مسأله فقيه نوپرداز سيد محسن حكيم و مجتهد نامدار حاج آقا رحيم ارباب اصفهانى و مجتهد نوآور شهيد محمد باقر صدر و نيز جز اينها فتوايشان چنين است كه در رساله‌هاى عمليه آنان بيان گرديده است . شرح و تفصيل آن در اوليات مبانى فقه خواهد آمد . ان شاء الله .
< فهرس الموضوعات > ملا عبد الله شوشترى < / فهرس الموضوعات > ملا عبد الله شوشترى سالهاى 1009 تا 1011 ق ، مرجعيت به عالم بزرگ علامه ملا عبد الله شوشترى محول گرديد . او كه خود در بعد علمى فوق العاده بود ، توانست نابغه اى چون شيخ بهائى را تربيت كند .
< فهرس الموضوعات > شيخ بهائى < / فهرس الموضوعات > شيخ بهائى بين سالهاى 1011 تا 1031 علامه و نابغه روزگار شيخ محمد بن حسين بن عبد الصمد معروف به شيخ بهائى كه روزگار نظيرش را در جامعيت نديده ، ظهور كرد و چنان كه معروف است دانشى نبود كه او در آن مناظره كند و بر حريف و مدعى پيروز نشود .
او طلايه دار دوره پنجم از ادوار كيفيت بيان فقه است . شيخ بهائى در مكتب خود شخصيتهايى برجسته و بزرگى هم چون مجلسى اول را تربيت كرد .
< فهرس الموضوعات > مجلسى اول < / فهرس الموضوعات > مجلسى اول سالهاى 1031 تا 1070 ق مرجعيت شيعه به عارف فرزانه و مجتهد جامع و بىبديل ،

مولى محمد تقى مجلسى اول محول شد . وى شاگرد شيخ بهائى و يكى از درخشانترين چهره‌هاى جهان تشيع و صاحب آثار گرانقدر و گوناگون است كه شرح آن در دوره پنجم از ادوار كيفيت بيان فقه گذشت .
< فهرس الموضوعات > طبرسى < / فهرس الموضوعات > طبرسى سالهاى 1070 تا 1086 ق مربوط است به عصر درخشان مرجعيت و فقاهت عالم ربانى فخر المحققين مولى محمد صالح سروى طبرسى . در كتب رجال از اين فقيه بزرگوار و ارجمند جهان تشيع به عنوان متبحر در علوم عقلى و نقلى ياد شده است .
< فهرس الموضوعات > خوانسارى < / فهرس الموضوعات > خوانسارى سالهاى 1086 تا 1097 ق مرجعيت از آن فقيه و محقق جليل آقا حسين خوانسارى صاحب مشارق الشموس فى شرح الدروس است . او فقيهى نمونه و ممتاز در ميان فقها محسوب مىشود .
< فهرس الموضوعات > مجلسى دوم < / فهرس الموضوعات > مجلسى دوم سالهاى 1097 تا 1110 ق متعلق به علامه بزرگ مولى محمد باقر مجلسى دوم است . او نيز هم چون پدرش از مراجع عظام به شمار مىرود . آثار گرانبها و گوناگونى دارد كه در جاى خود بيان شده است . علامه مجلسى در ميان فقها و دانشمندان شيعه درخشندگى خاصى دارد .
< فهرس الموضوعات > سيد عبد الله جزايرى < / فهرس الموضوعات > سيد عبد الله جزايرى بين سالهاى 1110 تا 1173 ق فقها و مراجع بسيارى وجود داشتند از آن جمله جامع معقول و منقول سيد عبد الله جزايرى است كه چون كوكبى درخشان در آسمان فقاهت تشيع پرتو افشانى نمود . او در فقه و غيره از مهارت كامل برخوردار بود .
< فهرس الموضوعات > وحيد بهبهانى < / فهرس الموضوعات > وحيد بهبهانى سالهاى 1173 تا 1205 ق متعلق است به زعامت و مرجعيت استاد كل و مجدد قرن سيزدهم آقا محمد باقر وحيد بهبهانى كه طلايه دار دوره هفتم از ادوار فقه و پيشواى دوره ششم از ادوار اجتهاد محسوب مىگردد .

< فهرس الموضوعات > كاشف الغطاء و سيد مهدى بحر العلوم < / فهرس الموضوعات > كاشف الغطاء و سيد مهدى بحر العلوم سالهاى 1205 تا 1228 ق تعلق دارد به استاد بزرگ شيخ جعفر كبير كاشف الغطاء ، در عظمت علمى كاشف الغطاء همين بس كه شيخ اعظم انصارى فرموده است : « اگر كسى قواعد اصوليى را كه شيخ در كشف الغطاء عن مبهمات شريعة الغراء مطرح ساخته است به درستى بداند از نظر من مجتهد است . » كاشف الغطاء مىگفت : اگر تمام كتابهاى فقه را با آب بشويند من مىتوانم همه ابواب آن را از طهارت تا ديات از حفظ بنويسم . در عظمت و بزرگوارى او همين قدر بس كه آية الله العظمى سيد مهدى بحر العلوم او را به عنوان مرجع عام شيعه معرفى مىكرد و حتى امر فرمود به اهل بيت خود كه از شيخ جعفر تقليد نمايد . ( مقدمه رجال بحر العلوم ) كاشف الغطاء معاصر با آيت الله سيد على طباطبايى ( خواهر زادهء وحيد بهبهانى ، متوفى 1331 ق ) است كه يك دوره فقه استدلالى كامل را تدوين كرد و در ترتيب ابواب آن به ابتكارات جالبى دست زد .
هم چنين از معاصرين او آيت الله مولى مهدى نراقى كاشانى است كه يكى از فقهاى برجسته و به نام بوده و مرجعيت داشته است .
< فهرس الموضوعات > شيخ موسى كاشف الغطاء < / فهرس الموضوعات > شيخ موسى كاشف الغطاء سالهاى 1228 تا 1241 عصر مرجعيت فقيه جليل شيخ موسى كاشف الغطاء در خطهء عراق است . شيخ جعفر كبير او را بر همهء فقيهان شيعه بجز محقق اول و شهيد اول ترجيح مىداد . برخى از فقها او را بر شيخ جعفر نيز ترجيح داده‌اند .
پايگاه علمى او را همين بس كه شيخ اعظم انصارى فرمود : « بخشى از مطالب مهم علمى كه من دارم از درس شيخ موسى و شيخ على كاشف الغطاء است . » در همين زمان فقيه كامل و اصولى بزرگ سيد محمد مجاهد ( متوفى 1242 ق ) به سر مىبرد . در اهميت او همين بس كه فقها كتاب « مناهل » او را از بهترين كتب فقهى شناخته‌اند . و نيز در اين عصر مرجع و فقيه كم نظير مولى احمد نراقى كاشانى ( متوفى 1245 ق ) صاحب مستند الشيعه به سر مىبرد . اين كتاب علاوه بر دارا بودن تحقيقات علمى جالب و گيرا ، مؤلف در تنظيم ابواب و گردآورى اشباه و نظائر مسائل هر باب از هيچ تلاش و كوششى دريغ نورزيده است . و همين ويژگيها سبب آراستگى و ارزندگى آن

گرديده است . شايد بتوان گفت : « مستند » يكى از اركان مهم فقه از جهت تحول سبك و روش به شمار مىرود .
در اوايل همان زمان ميرزاى قمى صاحب كتاب قوانين و مرجع بزرگ شيعيان ايران مىزيسته است . ميرزاى قمى به نحو شايسته اى مبانى اصول فقه را تحكيم بخشيد . و ره گشاى فكرى علم اصول در اين عصر شناخته شد . وى اصطلاحات زيادى در اصول پديد آورد و مبانى آن را تكامل بخشيد ، به طورى كه دانشمندان شيعى به اين امر اعتراف دارند .
< فهرس الموضوعات > تذكر < / فهرس الموضوعات > تذكر در اينجا مناسب است به سهوى كه در صفحات پيشين رخ داده است اشاره كنيم و آن اين كه تعيين اعلم به وسيله ميرزاى قمى ، با اين كه معروف است كه در ارتباط با شيخ على كاشف الغطاء بوده است ولى با در نظر گرفتن تاريخ وفات آنان اين نظر درست نمىباشد و ممكن است اين واقعه در ارتباط با شيخ موسى كاشف الغطاء باشد ، ولى آن چه در ارتباط با شيخ على نقل شد ممكن است به وسيله فقيهى ديگر از فقهاى بزرگ قم بوده است .
< فهرس الموضوعات > شيخ على كاشف الغطاء < / فهرس الموضوعات > شيخ على كاشف الغطاء سالهاى 1241 تا 1254 ق عصر درخشندگى مرجعيت و زعامت فقيه بزرگ شيخ على كاشف الغطاء است . در اهميت او همين بس كه شيخ اعظم انصارى از شاگردان و دست پروردگان اين عالم ربانى مىباشد .
< فهرس الموضوعات > صاحب جواهر < / فهرس الموضوعات > صاحب جواهر شيخ محمد حسن نجفى ، صاحب جواهر الكلام سالهاى 1254 تا 1266 بر او اختصاص دارد . وى مرجعيت كل شيعيان را بر عهده داشت و عظمت علمى او بر همگان روشن است .
او در تكميل و تحول ابحاث فقهى چنانكه بايد كوشيد و در اين زمينه نقش مؤثر و سهم بسزائى داشت ، و نيز بسيارى از مسائل و فروع فقه را تكامل بخشيد و سبب شد آثار او بيش از ديگران كه پيشتاز شمرده مىشدند ارزش و اعتبار ويژه اى به دست آورد .