کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

مقاله اول شيخ مفيد در عرصه فقاهت و اجتهاد پيش از پرداختن به موضوع لازم است مطلبى را به گونه گذرا در اينجا يادآور شويم :
مىدانيم كه شيعه در همه ادوار فقه و اجتهاد ، داراى رجال علمى بىنظير يا كم نظيرى بوده است كه هر كدام به سهم خويش چون ستاره اى فروزنده در آسمان علم و دانش درخشيده‌اند و لذا مناسب است شيوه بررسى تفكرات و انديشه‌هاى آنها پىگيرى شود و آن چه مايه تاسف است اين مىباشد كه تا كنون آن گونه كه بايد در بارهء شخصيت آنها تحقيق و پژوهش درستى به عمل نيامده است و در اين امر دانش ستيزان و دارندگان افكار و انديشه‌هاى باطل نقش زيادى داشته‌اند . زيرا همواره ايشان از طرح ياد برخى از اين عالمان اسلامى سرباز زده و حتى بزرگى و منزلت آنان را كتمان كرده‌اند ، و اما از آنجا كه چراغ علم و دانش هيچ گاه در بستر زمان خاموشى ندارد ، بالاخره پس از ساليان متمادى توجه ضميرهاى روشن و محققان درست انديش را به خويش معطوف داشته ، و اين شيوه پسنديده را پى گير شده‌اند .
در هر حال اكنون كه به بركت تاسيس حكومت اسلامى و نيز عنايات و توجهات خاص زعيم نو انديش محبوب حضرت آية الله خامنه اى دام ظله الوارف ، آثار و افكار عالمان و علوم و معارف اسلامى بيش از پيش مورد توجه مسئولان نظام و مجامع فرهنگى قرار گرفته‌اند و به همين دليل كنگره‌ها و سمينارها و يادواره‌ها و يادبودهائى از سوى آنان تدارك

مىگردد ، اميدواريم به منظور اعتلاى دانش و فرهنگ اسلامى و تجليل از مجتهدان و دانشوران و به دور از هر گونه خلاف و دروغ پردازى و مبالغه و گزاف گويى به نقل درست انديشه‌هاى آنان پرداخته و آراء درست را از نادرست باز نمايند و ما به مقدار توانايى در تحقق اين امر مشاركت خواهيم كرد .
< فهرس الموضوعات > جامعيت علمى شيخ مفيد < / فهرس الموضوعات > جامعيت علمى شيخ مفيد بدون ترديد متفكر برجسته شيخ مفيد ، يكى از مجتهدان بزرگ تشيع در اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم بوده و در بيشتر علوم اسلامى مانند علم فقه ، اصول فقه ، تفسير معقول ، كلام ، رجال و جز اينها تخصص و تبحرى كم نظير داشته و در زمينه‌هاى گوناگون كتابهاى گرانقدر و ارزشمندى تدوين نموده كه در كتب رجالى مذكور است .
سيد محسن امين در كتاب گرانمايه اش اعيان الشيعه تقريبا دويست كتاب در دانشهاى مختلف از او ياد كرده است .
اين عالم فرزانه در نتيجه اين جامعيتى كه داشت ، يكى از مجتهدان به نام و بىنظير و يا كم نظير به شمار آمده است . و اين ويژگى در عصر خود او براى همه مسلمانان به روشنى مشهود بود ، زيرا تمام انديشمندان و پژوهشگران زمانش و نيز همه آنهايى كه در بارهء عظمت اخلاقى و شخصيت علمى ايشان قلم زده ، به عظمت او در بعد اخلاقى و تخصص و تبحر او در علوم و معارف اسلامى اعتراف داشته و به آراء عميق و نظرات دقيق او بسيار اهميت مىدادند .
< فهرس الموضوعات > تدريس شيخ مفيد < / فهرس الموضوعات > تدريس شيخ مفيد شيخ مفيد در سنين جوانى ، در امر تدريس ، يگانه استاد عصر خود شد ، به گونه اى كه مجلس درس او از رونق و شكوه خاصى برخوردار بود و صدها طالب علم و دانش ، بلكه برخى از عالمان بزرگ شيعه و سنى در آن شركت مىكردند . تدريس وى داراى ويژگيهاى خاصى بود از جمله : مسائل مورد بحث را به گونه مقارن و تطبيقى در فقه و كلام مطرح مىكرد . او در اين شيوه تنها به تدريس بسنده نكرده ، بلكه به تقاضاى سيد مرتضى ، كتابى نيز كه شامل همه ابواب فقه مىباشد به نام « الاعلام قيما اتفقت الامامية من الاحكام مما

اتفقت العامة على خلافهم فيه « تأليف كرد .[1]در اينجا تذكر چند نكته بجاست :
1 - شيخ مفيد در محله كرخ بغداد كه مركز شيعه بود زندگى مىكرده و مسجد معروف براثا كه در آنجا قرار دارد ، محل برگزارى مجالس درس او بوده است .[2]2 - در تدريس از توانايى خاصى برخوردار بود و با بيانى رسا مسائل را از ديدگاه عالمان مذاهب اسلامى مورد بررسى قرار مىداد و تحولاتى را در فقه و كلام تطبيقى پديد آورد و تربيت يافتگان در مكتب وى نقش عمده اى در گسترش فقه و كلام تطبيقى داشته‌اند .
يكى از ويژگيهاى برجسته و مهم شيخ مفيد اين است كه او در آن عصر توانست جو فكرى بغداد را - كه در آن روز يكى از مهمترين مراكز حركتهاى فكرى و عقلى جهان اسلام محسوب مىشد - دگرگون سازد و مراكز فقهى و كلامى را از درخشندگى خاصى برخوردار نمايد و آنها را بر فضاى فكرى بغداد حاكميت بخشد و طالبان علم و دانش را شيفته و مجذوب خود نمايد . به گونه اى كه مدارس فقهى و كلامى ساير مذاهب را تا حدودى تحت پوشش مدرسه خود درآورد . از اين رو مولفان كتابهاى رجالى شيعه و سنى به عظمت و بزرگى از او ياد نموده و از خدمات علمى و فرهنگى وى قدر دانى كرده‌اند و زهد و تقواى او را خاص و عام ستوده‌اند .
3 - شيخ مفيد نخستين كسى است كه به شيوه تطبيقى مسائل فقه را مطرح و تدريس كرد و بعدها شاگردان او مانند سيد مرتضى و شيخ طوسى از او پيروى نموده‌اند . بهترين سند گوياى اين مدعا كتابهايى است كه آنان در اين زمينه تاليف نموده‌اند :
سيد مرتضى كتاب الانتصار و شيخ طوسى كتاب الخلاف .
4 - شيخ مفيد نخستين كسى است كه حوزه علمى منظمى را در بغداد بنيان نهاد و بعد از او ديگر عالمان در كميت و كيفيت آن تكامل بخشيدند .
جلسات بحث مفيد با عالمان مذاهب در عصر شيخ مفيد ، جامعهء اسلامى از درخشندگى ويژه اى برخوردار بود ، زيرا در آن

[1]الذريعه ، ج 2 ، ص 237 .
[2]ياد نامه شريف رضى ، ص 288 .

زمان علم و دانش و تمدن و فرهنگ امت اسلامى در ابعاد گوناگون به گونه چشمگيرى پيشرفت داشت و مسلمانان به عنوان پيشگامان علم و دانش درخشيدند .
در آن زمان بغداد علاوه بر اين كه يك مركز سياسى به حساب مىآمد بلكه به عنوان يك پايگاه علمى و معنوى نيز محسوب مىگشت ، از اين رو عالمان بزرگى در آن ظهور كردند . و به دليل موقعيتى كه داشت مركز تجمع عالمان مذاهب گوناگون اسلامى شد .
هم چنين در آن عصر پيروان مذاهب اسلامى در صدد دفاع از بينشها و اعتقادات مذهبى خود برآمدند و آن چه در آن عصر جلب نظر مىكند اين است كه عالمان مذاهب اين را درك كرده بودند كه رشد علم و دانش در دامان انديشه است و انديشه نياز به آزادى دارد و لذا عالمان مذاهب آزادانه به تبادل انديشه و مباحثه و مناظره مىپرداختند و در سايهء بحثها و مناظره‌ها و برخورد انديشه‌ها به گونه اى آزاد بود كه زمينه رشد و گسترش فرهنگ اسلامى پديد آمد . البته گاهى درگيريها برخوردهايى بين آنان بوجود مىآمد ولى در برابر آزادىهاى انديشه و بحثهاى آزاد علمى قابل تحمل بود .
يكى از چهره‌هاى برجسته علمى آن عصر در شهر بغداد شيخ مفيد بود كه در بيشتر رشته‌هاى علمى تبحر و تخصص داشت . او در دولت بويهى با اهل هر مذهب و عقيده مباحثه و مناظره مىكرد .[1]و از راه مباحثات و مناظره‌هاى علمى از عقايد و ارزشهاى مذهب در برابر آنها دفاع مىكرد و با آگاهى كاملى كه از آراء و نظرات و دلايل پيروان مذاهب ديگر داشت مىتوانست در برابر شبهات و اشكالات آنها پاسخگو باشد .[2]شيخ مفيد در برخورد با مذاهب گوناگون و ايجاد هماهنگى ميان علماى ملل و نحل ، نقش بسزايى داشت وى بحثها و مناظره‌ها و ويژگيهاى مجالس و آراء برگزيده را در كتاب ارزشمندش العيون و المجالس گردآورى نموده و سپس شاگردش سيد مرتضى آن را تلخيص كرده و الفصول المختاره ناميده است . اين كتاب در دو جزء در نجف اشرف به چاپ رسيده است . سيد مرتضى در اين كتاب ، فصولى از كتابهاى شيخ مفيد بويژه نكته هايى از كتاب العيون و المجالس او را گردآورى نموده است .[3]چنانكه از خلال اين

[1]سير اعلام النبلاء ، ج 17 ، ص 344 ، منتظم ج 8 ، ص 11 .
[2]ادب المرتضى ، ص 83 به نقل از تاريخ يافعى و مقدمه تهذيب الاحكام .
[3]الفصول المختاره ، سيد مرتضى ، پيشگفتار .

كتاب به دست مىآيد آن چه را كه مفيد بر او املاء كرده بدان افزوده است ، پس ترديدى نيست كه اين كتاب از مفيد است و تشكيك برخى از محققان وجهى ندارد .
شيخ مفيد به خاطر مباحثات و مناظراتى كه با اساتيد و عالمان بزرگ مذاهب اسلامى و نيز فرقه‌هاى گوناگون از قبيل معتزله ، مجبره ، حشويه ، ناصبيه ، زيديه ، كيسانيه ، اسماعيليه ، قرامطه ، مباركه ، ناووسيه ، سمطيه ، فطحيه ، واقفيه ، بشريه و جز اينها و بخصوص بحثهايى كه با قاضى ابو بكر باقلانى ، عبد الجبار معتزلى ، قاضى ابو بكر بن سيار ، قاضى عمانى ، ابو بكر دقاق ، ابو عمرو شطوى و غيره داشته است ، در بين آنان از شهرت ويژه برخوردار شده است .
او در مقام بحث امور لازمى را رعايت مىكرد كه از آن جمله است :
1 - براى انديشه‌ها و افكار مذاهب احترام قائل بود و با متانتى خاص به نقد و بررسى آراء مىپرداخت و هر گاه دليل متينى را ذكر مىكردند مىپذيرفت .
2 - در بحث و مناظره دليلى را براى آنها يادآور مىشد كه مورد پذيرش قطعى آنها قرار گيرد .
3 - مقيد بود مناظره و بحث در مسائل نظرى در جوى سالم و آرام و به دور از جمود و تعصب و بر اساس حسن نيت و تفاهم انجام پذيرد .
و بدين جهت بود كه او توانست فقيهان و متكلمان آن عصر را از طريق برخورد صحيح اسلامى و پسنديده و معقول ، فريفته و شيفته خويش كند ، به گونه اى كه شخصيتهاى بزرگى از بلاد دور و نزديك به ديدار او شتافته و همواره مجالس او را كانون گرم بحثها و گفتگوهاى فقهى و كلامى قرار مىدادند .
مفيد از ديدگاه مجتهدان شيعه شيخ طوسى در كتاب فهرست خود در بارهء او مىگويد :
محمد بن محمد بن نعمان مفيد ، معروف به ابن معلم از جمله متكلمان اماميه است كه رياست آنها به او منتقل گشت . وى در علم كلام و فقه بر همه پيشى داشت و بسيار خوش حافظه ، زيرك و حاضر جواب بود .[1]

[1]فهرست ، شيخ طوسى ، ص 157 .

ابو العباس نجاشى در كتاب رجالى خود در بارهء او مىنويسد : بزرگوارى و برترى استاد ما شيخ مفيد رضى الله عنه در فقه ، كلام و روايت بر ديگران مشهورتر از آن است كه قابل وصف باشد .[1]علامه حلى در رجال خود در بارهء شخصيت او مىگويد :
او از بزرگترين مشايخ شيعه و سرآمد آنان بود و علماى متأخر همگى از او بهره برده‌اند و برترى او در فقه و كلام و روايت مشهورتر از آن است كه بيان شود . او موثقترين عالم اهل زمان و داراى عالىترين مقام علمى بود .[2]و قريب به همين مضمون را عالم جليل القدر سيد محسن امين در كتاب اعيان الشيعه ، نقل كرده است .[3]براى آگاهى بيشتر از آراء و نظرات عالمان شيعه در بارهء شيخ مفيد مىتوانيد به فوائد رجالى بحر العلوم و مستدرك شيخ نورى و رجال ابن داود و مجالس المؤمنين قاضى نور الله و منهج المقال ابو على و وجيزه مجلسى و جامع الرواة اردبيلى و اللؤلؤة شيخ يوسف بحرانى و . . مراجعه كنيد .
مفيد در نظر عالمان اهل سنت يافعى در مرآة الجنان در بارهء او مىنويسد : عالم شيعه و پيشواى رافضه صاحب تصنيفات فراوان ، معروف به مفيد متفوق و سرآمد همهء عالمان در علم كلام و فقه بود و او در عقايد با اهل هر عقيده اى با عظمت و بزرگوارى برخورد مىكرد . يافعى سپس در ادامه سخن خود مىگويد : وى در دولت آل بويه ، مقام پيشوايى داشت . .
و گاهى عضد الدوله به ديدار او مىرفت . .[4]ابن كثير در بداية و نهايه در بارهء شيخ مفيد مىگويد : او از مشايخ اماميه و مصنف آثار آنها و حمايت كننده از حوزه آنان بود . . و در نزد ملوك اطراف و نواحى داراى وجاهت و آبرو و بزرگوارى بود و اين به جهت گرايش بيشتر مردم آن زمان به تشيع بود و در مجلس

[1]رجال نجاشى ، ابو العباس نجاشى ، ج 2 ، ص 327 .
[2]رجال علامه حلى ، ص 147 .
[3]سيد محسن امين ، اعيان الشيعه ، ج 46 ، ص 30 .
[4]مرآة الجنان ، يافعى ، ج 3 ، ص 28 .

درس او جمع زيادى از عالمان مذاهب ديگر نيز حاضر مىشدند . .[1]ابن جوزى در المنتظم مىگويد : او شيخ اماميه و عالم آنها و مصنف در مذهب آنها و داراى مجلس بحث در خانه اش بود كه همه عالمان در آن حاضر مىشدند و براى او منزلت و مكانت مهمى نزد اميران اطراف بود ، زيرا آنان گرايش به مذهب او داشتند .[2]زركلى در اعلام مىگويد : وى محقق بزرگى بود و در آن عصر رياست اماميه به او منتقل گرديد ، او در اصول و كلام و فقه داراى تصنيفات بسيارى است .[3]پطرس بستانى در دائرة المعارف مىنويسد : او بزرگ مردى بود كه در دولت آل بويه داراى جلالت و عظمت خاص بود و عضد الدوله براى ديدارش به نزد او مىرفت . . وى داراى تأليفات و تصنيفات بسيارى بود و خيلى متعبد و خاشع بود . .[4]ذهبى در كتاب ميزان الاعتدال مىنويسد : ابو عبد الله ابن معلم رافضى ، ملقب به شيخ مفيد ، داراى تصانيف بسيارى است . او در دولت آل بويه از عظمت و بزرگى ويژه اى برخوردار بود .
ذهبى در جاى ديگر مىگويد : او دويست تصنيف دارد و به سبب عضد الدوله داراى صولت عظيمى بوده است ، در سال 413 وفات كرد و جنازه او را 80 هزار رافضى تشييع كردند .[5]ابن اثير در كتاب كامل ، از او به عنوان عالم و فقيه بزرگ اماميه ياد كرده است .[6]ابو الفداء در كتاب تاريخ خود[7]و ابن وردى نيز در كتاب تاريخش[8]او را به همين عنوان يادآور شده‌اند .
عماد حنبلى نيز در شذرات الذهب ، از او به عنوان « صاحب التصانيف الكثيرة »

[1]بداية و نهايه ، ابن اثير ، ج 12 ، ص 15 .
[2]المنتظم ، ابن جوزى ، ج 8 ، ص 11 .
[3]اعلام ، زركلى ، ص 969 .
[4]دائرة المعارف ، پطرس بستانى ، ج 1 ، ص 696 .
[5]ميزان الاعتدال ، ذهنى ، ج 3 ، ص 129 و 131 .
[6]كامل ، ابن اثير ، ج 9 ، ص 113 .
[7]المختصر فى تاريخ البشر ، ابو الفداء ، ج 2 ، ص 154 .
[8]تاريخ ابن وردى ، ج 1 ، ص 339 .

ياد كرده است .[1]اين بود آراء برخى از عالمان اهل سنت در بارهء شيخ مفيد .
كوتاه سخن اين كه : موقعيت و مكانت اجتماعى مفيد در جامعه اسلامى آن عصر به حدى بود كه حاكمان و اميران به عنوان احترام به ديدار او مىرفتند و در آن ايام عمر او بيش از 34 سال نبوده است و اين نمايانگر اهميت اجتماعى و شخصيت علمى اوست .
فقه اجتهادى شيخ مفيد شيخ مفيد از اعلام دوره سوم از ادوار اجتهاد[2]( دوره تدوين ابحاث اجتهادى به صورت علمى و فنى ) بود . او با تلاش و كوشش فراوان تداوم بخش اين سبك و شيوه بود و به آن تكامل و گسترش بخشيد .
شيخ طوسى در كتاب فهرست مىگويد : مفيد فقيهى بود كه در فهم و درك مسائل فقهى بسيار پيشرفته بود و همو مىنويسد : « وى نزديك به دويست جلد كتاب كوچك و بزرگ نوشته . او اگر چه همه آراء و نظرات استادش ابن جنيد را نپذيرفت و برخى نظرات او را مورد نقد قرار داد و حتى در مورد او كتابى به نام » النقض على ابن الجنيد فى اجتهاده بالرأي « نوشت ، ولى او در اصل شيوه و سبك و طرح ابحاث اصولى به گونه علمى و فنى از مجتهدان پيشين پيروى نموده و حتى كتابى در علم اصول تأليف كرده كه مشتمل بر همه مسائل اصولى است .
علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى نويسنده الذريعه إلى تصانيف الشيعه از نجاشى نقل كرده كه كتاب مذكور از اوست و همو نيز نقل كرده است كه شاگرد وى محقق كراجكى آن كتاب را در كتاب خودش كنز الفوائد درج نموده ولى بعضى بر اين بينش و اعتقادند كه آن كتابى كه كراجكى در كنز الفوائد از شيخ مفيد درج كرده تمام كتاب اصلى او كه آن را به نام اصول الفقه مىناميدند نيست ، بلكه مختصرى از آن مىباشد و بعضى ديگر بر اين اعتقادند كه اين همان كتابى است كه كراجكى براى يكى از دوستانش استنساخ كرده

[1]شذرات الذهب ، عماد حنبلى ، ج 3 ، ص 119 .
[2]براى آگاهى از دوره سوم از ادوار اجتهاد مراجعه شود به كتاب ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامى ، به قلم نگارنده .