کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

< فهرس الموضوعات > شيوه مفيد در طرح مسائل فقهى < / فهرس الموضوعات > شيوه مفيد در طرح مسائل فقهى شيخ مفيد در طرح مباحث فقهى در كتاب گرانقدر « مقنعه » داراى اسلوب و شيوه خاصى است كه به شرح زير ارائه مىگردد :
1 - بيان برخى از احكام در قالب عبارات خود با اين كه قبلا در قالب عين الفاظ روايات بيان مىشد .
2 - بيان احكام مسائل فقهى به شيوه قطعى نه به شيوه احتياط ، مگر در برخى موارد .
3 - عدم نقل اقوال ، در مسائل فقهى .
4 - نقل برخى از روايات متعارضه و بيان چگونگى رفع تعارض آنها . يعنى اگر روايتى را مخالف با قرآن مىديد آن را مردود مىدانست[1]و اگر با روايت ديگر معارض مىديد روايت داراى مرجح را بر ديگرى متعين نمىدانست ، بلكه مستحب مىدانست .[2]5 - بيان مسائل به گونه فشرده ولى گويا و به طور منظم و مبوب .
< فهرس الموضوعات > شيوه استنباطى شيخ مفيد < / فهرس الموضوعات > شيوه استنباطى شيخ مفيد شيخ مفيد در مقام استنباط ، داراى شيوه خاصى بود كه او را از شيوه‌هاى دو استادش ، عمانى و اسكافى و نيز دو شاگردش ، سيد مرتضى و شيخ طوسى ، ممتاز مىنمود ، زيرا او در مقام استنباط بيشتر از ظاهر عناصر خاصه ( روايات ) استنباط مىكرد ، ولى اساتيدش عمانى و اسكافى بيشتر بر تفريع و تطبيق از راه اجتهاد تكيه و اعتماد داشتند .
و اما سيد مرتضى و شيخ طوسى در مقام استنباط داراى شيوه ديگرى بودند ، زيرا آنان نه مانند ابن جنيد و عمانى عمل مىكردند و نه مانند استادشان شيخ مفيد ، بلكه در حد وسط قرار داشته‌اند ، زيرا آنها در مقام استنباط ، هم بر ظاهر نصوص و هم بر تفريع و تطبيق تكيه مىنمودند .
< فهرس الموضوعات > مرجعيت شيخ مفيد < / فهرس الموضوعات > مرجعيت شيخ مفيد بدون ترديد مفيد به عنوان يكى از مراجع بزرگ تقليد شيعيان جهان در آن عصر مطرح

[1]مقنعه ، شيخ مفيد .
[2]همان مأخذ ، ص 350 .

بود و مردم بلاد مختلف به او به اين عنوان گرويده بودند و پاسخ مسائل مورد نياز را از او دريافت مىداشتند ، از آن جمله : مردم عكبرا ، طبرستان ، موصل ، مازندران ، نيشابور ، شيراز ، خوارزم ، جرجان ، حران ، رقد ، دينور ، صاغان ، نوبندجان ، ميافارقين ، ساريه و نيز جز اينها از مردم بلاد ديگر .
در هر حال او در خلال سالهاى 381 تا 413 سمت مرجعيت و زعامت شيعيان را عهده دار بوده و در اين مدت خدمات ارزنده اى در تكامل بخشيدن به ابحاث فقهى و نيز خدمات بزرگى نسبت به مذهب شيعه نموده است كه با هيچ چيز قابل مقايسه نيست .
چون وى از مجتهدان دوره دوم از ادوار كيفيت بيان فقه بوده[1]و نيز از آنجايى كه در آن عصر احكام نوعا از راه پرسش و پاسخ بيان مىشده ، لذا رساله عمليه از مجتهدان آن عصر همانند رساله‌هاى اين دوره كه دوره ششم از ادوار كيفيت بيان فقه است ، ديده نمىشود و او نيز در مقام بيان احكام بر شيوه مجتهدان ديگر بسنده كرده بود . و اما كتاب علمى و عملى او « مقنعه » شرحى دارد كه بيان آن مىآيد .
شيخ مفيد در كتابهاى خود پاسخگوى مسائل مهمى بود كه در نوع خود بىنظير بوده ، و بجاست بعضى از آنها را در اينجا يادآور شويم :
محقق متتبع خوانسارى صاحب روضات الجنات مواردى از اين مسائل را يادآور شده است كه به ذكر يك نمونه اكتفا مىشود :
يكى از آن مسائل كه براى او مطرح شده اين بوده است كه چگونه مىشود در يك روز بيست غسل بر انسان واجب و مستحب باشد و يك غسل براى همه آنها كفايت كند ؟
مفيد در پاسخ آن گفته است : اين امر متصور است در بارهء شخصى كه در روز جمعه اى كه مصادف با عيد قربان است ، جهت زيارت پيامبر و امامان عليهم السلام ، وارد مدينه شود و قصد قضاى غسل روز عرفه ، و قضاى نماز آيات و اقامه نماز جماعت ، و استخاره و شركت در نماز استسقاء و نيز قصد توبه از معاصى كبيره و مباهله را داشته باشد و در آن روز نيز به مصلوب نظر نموده ، و وزغى را كشته ، و آب غالب النجاسه را بر او ريخته و علاوه بر جنابتى كه از راه احتلام برايش حاصل شده ، خود را جنب كرده ، و با همسرش نيز مجامعت نموده و ميتى را قبل از غسل ، مس كرده ، و ميت ديگرى را غسل داده و نيز نذر

[1]براى آگاهى از ادوار ششگانه كيفيت بيان فقه به اول بخش دوم مراجعه كنيد .

كرده كه در روز عيد قربان دو ركعت نماز با يك غسل به جا آورد[1]در حقيقت شيخ با پاسخ به اين مسأله اعجاب همگان را بر انگيخته است .
< فهرس الموضوعات > نتايج كار شيخ مفيد < / فهرس الموضوعات > نتايج كار شيخ مفيد تلاش و كوشش بىوقفه شيخ مفيد در زمينه فقه اجتهادى ، نتايج عظيمى را در پى داشت كه اهم آنها عبارتند از :
1 - گسترش بخشيدن به مسائل فقهى اجتهادى به گونه علمى و فنى ، از راه بحث و تدوين آثار بزرگ .
2 - پايه گذارى حوزه علمى ، به گونه منظم .
3 - تدوين مسائل فقهى ، به گونه مقارن ، براى نخستين بار .
4 - رايج كردن تدريس فقه و اصول تطبيقى ، براى اولين بار .
5 - مطرح نمودن عقل به گونه صريح به عنوان يكى از راههاى شناخت احكام شرعى .
6 - بيان احكام در قالب عبارات انشايى خود كه پيش از وى سابقه نداشت .
7 - تمهيد براى به كارگيرى اجتهاد در منابع ، به گونه عملى و بسنده نشدن در به كارگيرى آن در منابع به گونه علمى .
8 - پى ريزى طرح جديد در تدوين مسائل فقهى براى رساله‌هاى عمليه .
< فهرس الموضوعات > اساتيد شيخ مفيد < / فهرس الموضوعات > اساتيد شيخ مفيد شيخ مفيد ، عالمان و اساتيد بزرگى را از شيعه و سنى درك كرده و نزد بسيارى از آنان تلمذ نموده و از آنها علوم و دانشهاى گوناگون آموخته است ، بجاست برخى از آنان را يادآور شويم :
از جمله اساتيد شيعه او عبارتند از : جعفر بن قولويه قمى ، شيخ صدوق ، احمد بن وليد ، زرارى ، ابن جنيد اسكافى و . .
و از جمله اساتيد سنى او عبارتند از : شيخ ابو ياسر ، شيخ على بن عيسى رمانى ، ابو عبد الله بصرى ، ابو بكر محمد بن احمد شافعى ، محمد بن عمران مرزبانى ، ابو بكر محمد بن

[1]روضات الجنات ، ج 6 ، ص 164 .

سالم معروف به حافظ جعابى ، عمر بن محمد صيرفى ، على بن محمد بن حبش و . .
قابل ذكر است كه عالمان و دانشيان رجالى شيعه و اهل سنت ، براى او حدود چهل استاد ذكر نموده‌اند . شيخ در درسهايى كه شركت مىكرد مستشكل در آنها محسوب بود . معروف است كه او در مقام بحث و مناظره با استادش شيخ ابو ياسر كه از بزرگان اهل سنت بود بر او غالب مىشد و با دليل او را به سكوت وا مىداشت . و چون ابو ياسر در مقام تدريس از پاسخ به اشكالات او عاجز ماند ، لذا او را به على بن عيسى رمانى - كه از اعاظم علماى علم كلام آن عصر بود - ارجاع داد . ولى مفيد گفت من او را نمىشناسم . بدين جهت رمانى يكى از شاگردانش را براى راهنمايى او فرستاد تا او را به مجلس درس خود هدايت كند . هنگامى كه شيخ وارد مجلس درس او شد ديد جمع زيادى در آن شركت دارند .
نقل شده روزى بعد از درس استادش شيخ رمانى ، شخصى از اهالى بصره در بارهء حديث غدير و حديث غار از شيخ رمانى سؤال كرد ، او در مقام پاسخ گفت : حديث غدير روايت است و حديث غار درايت ، و روايت بر درايت مقدم نمىشود . آنگاه مفيد كه طلبه نوجوانى بود به رمانى گفت : چه مىفرماييد در مورد كسى كه بر امام عادل زمان خروج كند ؟ رمانى در پاسخ وى گفت : او كافر است ، سپس حرف خود را اصلاح كرد و گفت او فاسق است .
مفيد به استادش رمانى گفت : چه مىفرماييد در بارهء امامت على بن ابى طالب ؟ او در پاسخ گفت : ترديدى در امامت و عدالت او نيست . مفيد گفت : در خروج طلحه و زبير عليه او در روز جنگ جمل چه مىگوييد ؟ رمانى در پاسخ گفت : بعدها توبه كردند مفيد گفت : توبه آنان روايت است ولى خروجشان عليه امام درايت و روايت نمىتواند با درايت معارضه كند . شيخ رمانى سكوت كرد و نتوانست پاسخى ارائه دهد . همو در نامه اى كه به استادش ابو ياسر نوشت لقب مفيد را به او داد و از آن پس او به اين لقب معروف شد .[1]در هر حال چون شيخ مفيد ، در دوران تحصيل ، از نبوغ و هوش و استعداد خاصى برخوردار بود مورد عنايات اساتيدش مانند شيخ صدوق و ابو ياسر قرار داشت .

[1]مجالس المؤمنين ، ج 1 ، ص 464 .

< فهرس الموضوعات > شاگردان شيخ مفيد < / فهرس الموضوعات > شاگردان شيخ مفيد صدها طالب علم و دانش در مدرسه و مكتب شيخ مفيد از شيعه و سنى تلمذ كرده و پرورش يافتند ، و برخى از آنان از درخشندگى و برجستگى خاصى برخوردار شدند ، از آن جمله مىتوان عالمان بزرگى را ياد كرد :
سيد مرتضى ، ابو العباس احمد بن على نجاشى ، ابو الفتح كراجكى ، شيخ طوسى ، ابو يعلى سلار ديلمى ، ابو يعلى محمد بن حسن جعفرى داماد و جانشين وى و ابو الفداء موصلى و . .
اگر به زندگانى عالمان بزرگ آن عصر نظر افكنيم مىبينيم كه آنها اعم از شيعه و سنى از تلاميذ مفيد بوده‌اند .
< فهرس الموضوعات > چند مطلب پيرامون كتاب مقنعه < / فهرس الموضوعات > چند مطلب پيرامون كتاب مقنعه 1 - كتاب مقنعه شيخ مفيد اگر چه مانند كتاب رساله جمل العلم و العمل سيد مرتضى نهايهء شيخ طوسى ، دستور العملى براى مكلفين بوده است ، ولى به شيوهء رساله‌هاى فعلى تحرير نيافته و تفاوتهاى زيادى با آنها دارد ، از آن جمله :
الف - در رساله‌هاى فعلى فتاواى مجتهد با عبارات آنها بيان مىشود نه با الفاظ احاديث ولى در مقنعه و نهايه و امثال آنها احكام در قالب الفاظ روايات بيان شده است .
ب - نوع احكامى كه در رساله‌هاى كنونى براى مسائل بيان مىشود از راه بازگشت دادن فروع تازه به اصول پايه و منطبق ساختن قوانين كلى بر مصاديق خارجى است و اما احكامى كه در كتابهاى آن زمان براى مسائل بيان شده تنها از راه خود اصول احكام و ظواهر نصوص بوده است .
ج - در رساله‌هاى كنونى بر احكام ضرورى بسنده نشده است ولى در رساله‌هاى پيشين بيشتر بر احكام ضرورى بسنده شده است .
2 - از پيشگفتار كتاب ياد شده به دست مىآيد كه شيخ مفيد آن را براى يكى از مشاهير و بزرگان زمانش نوشته و از او به عنوان السيد الامين الجليل ياد كرده مىنويسد : من اين كتاب را به درخواست امينى بزرگوار نوشته‌ام ، او كتاب مختصرى شامل احكام شرعى و وظايف دينى از من تقاضا كرد تا وسيله اى براى اعتماد طالب دين و باعث ازدياد يقين و شناخت اهل ايمان و مرجعى باشد براى راهنمايى طالبان هدايت و

خواستاران حق و هم چنين امينى براى متعبدان گردد ، تا در امور دينى بدان پناه برند و در موارد اختلاف بر اساس آن حكم كنند و من ابتدا كردم به بيان آن چه اعتقادش بر مكلفان واجب است كه اهمال و مسامحه در آن روايت نيست زيرا آن بنياد و اصل ايمان است و حقيقتى است كه تمام اهل اديان بر آن اتكاء و اتفاق دارند و قبول اعمال بستگى به آن دارد و به اين امور اصلى است كه هدايت از ضلالت شناخته مىگردد .
3 - مقنعه داراى دو بخش اصلى است : بخش اول در بارهء اصول دين ( توحيد ، نبوت ، امامت و معاد ) است . و بخش دوم مربوط به مسائل فروعى عملى ( ابواب گوناگون فقهى ) است .
يكى از ويژگيهاى مقنعه اين است كه مسائل مربوط به دعاها و زيارات و انساب پيامبر ( ص ) و امامان ( عليهم السلام ) ، و مطالبى تحت عنوان باب الزيادات در آن ذكر شده كه معمولا مجتهدان آنها را در كتابهاى فقهى ذكر نمىكنند و بدين جهت تعداد ابواب آن بيشتر از ابواب كتاب مقنع صدوق و نهايه شيخ طوسى است . و هم چنين در پايان آن مسائلى مربوط به چگونگى تنظيم وصيتنامه و وقفنامه ذكر شده است .
4 - مقنعه برخى از ابواب فقه را مانند : حجر ، حواله ، كفالت ، صلح ، غصب ، احياء موات فاقد است همان گونه كه رساله جمل العلم و العمل سيد مرتضى نيز برخى از ابواب فقه را ندارد ، ولى رساله الانتصار او واجد تمام ابواب فقه است .
5 - مقنعه داراى مباحث : ضمان ، شركت ، مساقات ، وكالت ، و اقرار است ، ولى مقنع و هدايه شيخ صدوق آنها را ندارد .
6 - در « مقنعه » برخى از احكام در قالب الفاظ خود شيخ مفيد بيان شده ولى بيشتر احكام در قالب الفاظ روايات بيان گرديده است و شيخ طوسى در كتاب نهايه اش از اين شيوه پيروى نموده است و سيد مرتضى در رساله جمل العلم و العمل خود بيشتر احكام را با عبارات خودش بيان كرده ، ولى شيخ صدوق در مقنع احكام را با عين الفاظ احاديث يا معناى آنها را بيان كرده است و عبارات خود او در بيان احكام به چشم نمىخورد .
7 - مقنعه را شيخ طوسى شرح كرده و تهذيب الاحكام نام نهاده كه اكنون يكى از كتابهاى چهارگانه معروف است و اين كار شيخ بدين جهت بوده كه مقنعه در آن عصر از جايگاه خاصى برخوردار بوده و مورد تدريس و استفاده محققان و دانشپژوهان قرار داشته ، ولى با تأليف نهايه شيخ طوسى از اهميت آن به عنوان كتاب درسى كاسته شد و

نهايه محور تدريس قرار گرفت .
8 - مقنعه شيخ مفيد و مقنع شيخ صدوق و رساله جمل العلم و العمل سيد مرتضى و نهايه شيخ طوسى از نظر دسته بندى و تنظيم شباهت فراوانى با يكديگر دارند ، ولى هر كدام در طرح مسأله داراى شيوه خاصى است و تنها نظم و ترتيب مسائل و فروع در رساله جمل العلم و العمل سيد مرتضى بهتر است . از اين رو مىتوان گفت كه شيخ مفيد با تنظيم كتاب مقنعه در سير تكامل تنظيم مسائل فقهى تأثير داشته و لذا كتابهاى متأخران مانند رساله ياد شده و رساله مراسم سلار و رساله مهذب البارع و شرح جمل ابن براج و غنيه ابن زهره و الوسيله ابن حمزه از شيوه و سبك تنظيمى و دسته بندى بهترى برخوردار شدند .
آراء و فتاواى نادر شيخ مفيد 1 - عدم حجيت خبر واحد 2 - ثبوت ربا در معدودات 3 - وجوب اخراج زكات مالى كه وقت وجوب آن رسيده ، نه پيش و نه بعد از آن 4 - عدم اعتبار اذن ولى در صحت نكاح عقد باكره رشيده .
5 - جواز تطهير چيز نجس با آب مضاف در حال اختيار 6 - كفايت يك قربانى در حج از پنج نفر اگر از يك خانواده باشند و قربانى گاو باشد .
7 - عدم ثبوت ربا بين مسلمان و كافر ذمى .
8 - عدم جواز نماز در خوابگاه شتران و آتشخانه‌ها ، ولى فقهاى غير از او نماز در محلهاى ياد شده را مكروه مىدانند .
9 - شستن سه بار ظرفى را كه آب دهان سگ در آن ريخته و يا تماس با عضوى از اعضاء با آن داشته ، بار اول و سوم با آب و بار دوم با خاك .
10 - كفايت يك بار به زمين زدن دستها هم در تيمم بدل از وضو و هم بدل از غسل .
11 - حرام بودن نماز در جاده هايى كه محل رفت و آمد مردم است .
12 - حرمت نماز در خانه اى كه در آن شراب وجود دارد .
13 - وجوب سه سجده بر نماز گزارى كه سجده اى را فراموش كند و بعد از ركوع يادش بيايد ، كه در همان ركعت بايد آنها را به جا آورد ، يك سجده به عنوان قضاى سجده فراموش

شده و دو سجده هم براى ركعتى كه در سجود آن يك سجده را فراموش كرده است ، ولى مشهور تنها قضاى سجده فراموش شده را بعد از سلام نماز لازم مىداند .
14 - استبراء جاريه اى كه در سن حيض است ولى حيض نمىبيند ، با گذشت سه ماه .
15 - وجوب زكات در مال طفل يا مجنون اگر ولى يا قيم آنها با درهم و دينار آنها تجارت نمايد .
16 - لزوم مقدم داشتن پرداخت زكات به فقيرى كه از حيث آگاهى بر احكام شرعى و طهارت و ديانت بر فقراى ديگر برترى دارد ، ولى مشهور اين تقديم را مستحب مىداند .
17 - جواز روزه واجب در سفر به استثناء روزه ماه رمضان .
18 - وجوب امساك بقيه روز و قضاى روزه در آنجايى كه مريض در روز ماه رمضان بعد از خوردن و يا نوشيدن خوب شود .
مقاله دوم بعد فقهى و اجتهادى طبرى بدون ترديد طبرى يكى از انديشمندان و علماى بزرگ جامعه اهل سنت است كه در همه رشته‌هاى علمى مانند : علوم قرآن ، حديث ، فقه ، شعر ، لغت ، نحو و صرف و جز اينها متفنن بوده ، و در زمينهء آنها كتابهاى مفيدى تدوين كرده است ، كه ابن نديم در كتاب فهرست خود به آنها اشاره دارد .
او در اصول الفقه نيز كتابى تدوين داشته كه در مقدمه كتاب « اختلاف الفقهاء » به آن اشاره شده است . كتابهايى كه توسط محمد بن جرير طبرى به رشته تحرير در آمده همواره نزد انديشمندان اسلامى از اهميت خاصى برخوردار بوده است . طبرى در نزد اساتيد بزرگى در شهر رى ( ايران ) و در شهر كوفه و بصره و بغداد ( عراق ) و در شام و مصر تلمذ نموده است .
او فقه اهل رأى را - كه پيشواى آن ابو حنيفه است - از ابو مقاتل در شهر رى ، و فقه شافعى را - كه پيشواى آن محمد بن ادريس شافعى است - از ربيع بن سليمان در مصر و