کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

كه در هر لحظه و هر منطقه جغرافيايى از زمين و بر هر عصر و نسل مىتابد ، و آنان به اندازه نياز و ظرفيت خويش از آن انرژى و نور و هدايت كسب كرده ، بىآن كه هيچ كدام مدعى كسب همه انرژى خورشيدى باشند و بىآن كه تلاش و بهره گيرى وافر آنان از خورشيد ، مانع بهره ورى نسلهاى بعد باشد .
اين رمز جاودانگى قرآن است كه قرنها بر آن گذشته و انديشمندان در طول تاريخ از زواياى مختلف در آن نگريسته و كاوش كرده و مطالب نو استفاده نموده‌اند ، ولى هر گز شگفتيها و نو پردازيها و نوآوريها و پيامهاى آن كاهش نيافته و رونق و تازگى و سازندگى خود را از دست نداده است .
اين ويژگيها و ارزشها است كه عالمان و انديشمندان مذاهب اسلامى را در طول قرنها به انديشيدن و مطالعه پيرامون مفاهيم و پيامهاى قرآنى و نيز طرح مباحث مختلف پيرامون آن واداشته است .
بررسى محتواى آن كتابها ، هر كدام مجالى وسيع مىطلبد كه ما در اين نوشته در صدد آن نيستيم ، بلكه تنها نگاهى بسيار گذرا و اشاره وار به اقبال و توجه عالمان به تفسير و علوم قرآن در اعصار مختلف خواهيم داشت و مفسران قرآن را در هر قرن برخواهيم شمرد و اين خود زاويه اى است كه اهتمام انديشيدن اسلامى به قرآن را مىنماياند .
زمان پيدايش تفسير و علوم قرآن زمان پيدايش تفسير و علوم قرآن به اوايل بعثت رسول خدا در مكه مكرمه بازگشت دارد ، و نخستين كسى كه قرآن را با ويژگيهايش براى مردم تفسير و بيان مىكرد ، خود رسول خدا ( ص ) بود و تا زمانى كه حيات داشت صحابه و ياران در اين امر دخالت نمىكردند . بعد از رحلت آن حضرت آن چه را كه صحابه از او ياد گرفته بودند به مردم تعليم مىدادند ، و پس از صحابه ، تابعين و تابعى تابعين تا اين زمان .
بدين جهت است كه تفسير و علوم قرآنى از آغاز پيدايش تا اين زمان مراحلى را پشت سر گذاشت ، ولى بعد از رحلت رسول خدا ( ص ) تفسير قرآن داراى دو جريان شد :
1 - جريان متصل به وحى و نبوت كه نماينده آن اوصياء و امامان معصوم و پيروان آنها بوده‌اند .
2 - جريان عمومى كه مستقيما و به طور دائم به وحى استناد نداشت ، نماينده اين

جريان صحابه و ياران صاحب وحى و پيروان آنها بوده‌اند .
برخى از انديشمندان دو جريان مذكور ، كتابها و رساله‌هاى متنوع در تفسير و علوم قرآن تدوين نموده‌اند ، مناسب است ما آنها را به ترتيب قرنها فهرستوار يادآور شويم .
< فهرس الموضوعات > تفسير و علوم قرآن در قرن اول < / فهرس الموضوعات > تفسير و علوم قرآن در قرن اول در قرن اول هجرى ، مباحث مربوط به علوم قرآن و تفسير كمتر تدوين شده است ، اين مطلب داراى عللى است ، از آن جمله :
1 - وجود رسول خدا در ميان مسلمانان و امكان مراجعه مردم به آن حضرت و پرسش مسائل مورد نياز در زمينهء علوم قرآن و دريافت پاسخ صحيح آنها كه در قرآن به اين نكته تصريح شده است * ( « وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ » ) * ( آل عمران / 164 ) .
2 - نزديكى و تقارن با زمان نزول قرآن و مشخص بودن شأن نزولها از يك سو و نزول قرآن بر اساس مفاهيم لغوى و عرفى همان روزگار ، كه اين دو امر به مسلمانان قرن نخست قدرت و توانايى بيشترى را در زمينهء فهم محكمات و ظواهر قرآن مىداده است .
3 - رايج نبودن كتابت و نويسندگى و كمبود نويسنده در آن عصر .
ولى پس از وفات رسول خدا ( ص ) كه دست مردم از حضور آن كوتاه گرديد ، ناچار شدند كه براى حل مشكلات و ابهامهاى خويش در رابطه با قرآن بيشتر بينديشند و به بحث و فحص بپردازند و براى حفظ دستاوردهاى فكرى خويش به تدوين و تنظيم آنها همت گمارند .
تأكيد اسلام در مورد تعليم و تعلم و گسترش علم ميان امت اسلامى يكى از عواملى است كه مسلمانان را در تدوين اين مباحث و نشر و گسترش آنها و پديد آوردن يك فرهنگ غنى مدون تشويق نموده و موفق داشته است .
< فهرس الموضوعات > طلايه داران تفسير و علوم قرآن < / فهرس الموضوعات > طلايه داران تفسير و علوم قرآن 1 - امير المؤمنين على بن ابى طالب ( ع ) : به استناد منابع تاريخى ، نخستين طلايه دار تدوين تفسير و علوم قرآن ، امير المؤمنين على بن ابى طالب ( ع ) بوده است كه به هنگام گردآورى آيات قرآن به عام و خاص ، مطلق و مقيد ، محكم و متشابه ، ناسخ و منسوخ ، مجمل و مبين ، واجب و مستحب و شأن نزول آنها نيز اشاره فرموده است .

ابن سيرين مىگويد : اگر بدان كتاب دسترسى پيدا مىكردم همه علم ( علوم قرآن ) را مىيافتم .
ابن مسعود مىگويد : قرآن بر هفت حرف آمده و هيچ حرفى از قرآن نيست مگر اين كه داراى ظاهر و باطنى است است و آن ظاهر و باطن نزد على بن ابى طالب ( ع ) بوده است .
جلال الدين سيوطى در كتاب الاتقان فى علوم القرآن ( ج 2 ، ص 187 ) مىگويد : در ميان خلفا كسى كه بيشترين مطالب ( در زمينه علوم قرآن ) را روايت كرده است على بن ابى طالب ( ع ) است .
علامه محمد باقر مجلسى ( 1037 - 1110 ) در كتاب گرانسنگش بحار الأنوار ( ج 17 ) 60 نوع از علوم قرآن را كه على بن ابى طالب املاء فرموده يادآور شده است .
طلايه دار بودن امام على ( ع ) در زمينه تفسير و علوم قرآن امرى بديهى و طبيعى است ، زيرا خود آن حضرت فرموده است : « آيه اى به رسول خدا نازل نشد مگر آن كه آن حضرت به من املاء و قرائت كرد و من به خط خويش آن را نوشتم و پيامبر تأويل و تفسير و . . آن را به من تعليم فرمود » اين روايت را شيخ صدوق رضوان الله عليه در كتاب خصال نقل كرده است .
2 - عبد الله بن مسعود ( م 32 ه - ق ) صاحب تفسير : در بارهء او گفته‌اند كه قرآن را بيش از ديگران حفظ داشت و بهتر از ديگران مىخواند .
3 - عبد الله بن عباس ( م 5 / 68 ه - ق ) صاحب تنوير المقياس ، او دومين چهره اى است كه در ميان صحابهء رسول خدا ( ص ) به عنوان فردى كه در تفسير و علوم قرآن داراى شناخت بوده مطرح است . علامه محمد بن عبد الله زركشى در كتاب البرهان فى علوم القرآن ( ج 2 ، ص 157 ) مىنويسد : در ميان علماى تفسير قرآن على بن ابى طالب و سپس ابن عباس پيشگام همگان مىباشند .
4 - ابى بن كعب بن قيس ( م حدود 19 تا 36 ه - ) او نخستين كسى است كه در فضايل قرآن كتاب نوشت و كتابش در اختيار ديگران قرار گرفت ، و يكى از چهار نفرى است كه در زمان رسول خدا ( ص ) آيات قرآن را گرد آوردند . ابو الخير در طبقات مفسران ، او را در طبقه اول ياد كرده است .
5 - سعيد بن جبير ( م 95 / 94 ) او نيز داراى كتاب تفسير بود . قتاده مىگويد : او از همه تابعين در علم تفسير داناتر بوده است .
6 - جابر بن زيد ( م 93 ه - . ق ) مؤلف كتاب تفسير .

7 - رفيع بن مهران رياحى ( م 93 / 90 ه . ق ) معروف به ابو العاليه ، صاحب تفسير .
تفسير و علوم قرآن در قرن دوم دانشمندانى كه در قرن دوم هجرى در زمينه تفسير و علوم قرآنى تحقيق نموده و كتابهايى تأليف نموده‌اند ، عبارتند از :
مجاهد بن جبر مكى ( 21 - 104 ) بر تفسير او محمد بن ادريس شافعى و محمد بن اسماعيل بخارى اعتماد داشتند .
عكرمه مدنى ( م 105 ) صاحب تفسير .
طاوس كيسان يمانى ( م 106 ) ابن تيميه او را در علوم قرآنى از همه داناتر شمرده است و صاحب تفسير .
عطاء بن ابى رباح ( 27 - 114 ) صاحب تفسير القرآن .
محمد بن كعب قرظى مدنى ( م 118 ) ثعلبى هنگام تنظيم تفسيرش از تفسير او استفاده كرده .
اسماعيل بن عبد الرحمن ، معروف به سدى ( م 127 ) صاحب تفسير كبير .
جابر بن يزيد جعفى ( م 127 ) مؤلف تفسير قرآن .
ابان بن تغلب ( م 141 ) او نخستين كسى است كه در علم قرائت و معانى قرآن ، غريب القرآن تأليف نموده است .
قتاده بن دعامه ( م 117 / 118 ) صاحب تفسير القرآن .
محمد بن سائب كلبى ( م 146 ) او داراى دو كتاب در زمينه علوم قرآن است يكى به نام تفسير مجموع قرآن و ديگرى در ارتباط با آيات الاحكام كه احكام القرآن ناميده شده است .
داود بن ابى هند قشيرى ( م 140 ) او در زمينه قرآن كتابهايى تأليف كرده ، از آن جمله نظائر القرآن ، التفسير الكبير ، الناسخ و المنسوخ ، تفسير الخمسمائة آية ، القراءات ، متشابه القرآن ، نوادر التفسير و . .
حسين بن واقدى مروزى ( م 159 ) او نخستين كسى است كه در علم ناسخ و منسوخ كتاب نوشته است .
عبد الرحمن هوارى ( م 172 ) صاحب تفسير القرآن .

مالك بن انس ( م 179 ) مؤلف كتاب تفسير القرآن .
ابراهيم بن طهمان خراسانى ( م 168 ) صاحب تفسير القرآن .
سفيان بن عيينة بن ابى عمران ( 107 - 6 / 198 ) . جوابات القرآن .
عبد الرحمن بن زيد العدوي ( م 182 ) ناسخ القرآن و المنسوخ .
ابراهيم بن اسحاق بغدادى ( م 189 ) ناسخ القرآن و منسوخه ابو حمزه ثمالى ( م 150 ) كه ابن نديم تفسير او را در الفهرست يادآور شده است .
تفسير و علوم قرآن در قرن سوم علمايى كه در قرن سوم در علوم قرآن شهرت يافتند و كتبى را تأليف نموده‌اند ، عبارتند از : هشام بن محمد سائب كلبى كوفى ( م 206 / 204 ) صاحب تفسير آيات الاحكام .
محمد بن عمر واقدى ( م 207 ) . الرغيب فى علوم القرآن .
يحيى بن زياد ( م 207 ) معروف به فراء ، معانى القرآن .
ابو عبيده ، معمر بن المثنى ( م 210 ) مجاز القرآن .
ابن ابى اياس ( م 220 ) ، صاحب تفسير القرآن .
حسن بن على فضال ( م 224 ) كتاب او به نام الناسخ و المنسوخ فى القرآن معروف بود .
خلف بن هشام ( م 229 ) فضائل القرآن .
سعيد بن مسعده اخفش اوسط ( م 215 ) تفسير معانى القرآن .
قاسم بن خليل ( م 234 ) تفسير القرآن .
احمد بن معذل ( م 240 ) احكام القرآن .
على بن عبد الله سعدى ، اسباب النزول ، او نخستين كسى بود كه در اين زمينه كتاب تصنيف نموده است .
محمد بن عبد الله مصرى ( م 9 / 268 ) احكام القرآن .
اسماعيل ازدى ( م 282 ) آيات الاحكام .
محمد بن ادريس ، پيشواى مذهب شافعى ( م 204 ) كتاب احكام القرآن .
ابراهيم بن خالد ( م 240 ) احكام القرآن .
على بن مدينى ( م 234 ) اسباب النزول .

جاحظ بصرى ( 255 ) كتاب نظم القرآن .
محمد بن جنيد ( م 281 ) امثال القرآن ، او نخستين كسى بود كه در اين زمينه كتاب تصنيف نموده و ابن نديم در الفهرست گويد : « كتاب الامثال لابن جنيد » .
محمد بن عبد الله ( م 6 / 268 ) كتاب احكام القرآن .
حسين بن حكم بن مسلم حبرى كوفى ( م 268 ) تفسير او به نام تفسير الحبرى .
ما نزل من القرآن فى على عليه السلام معروف بود و اخيرا به نام تفسير الحبرى تجديد چاپ شده .
داود ظاهرى اصفهانى ( م 273 ) احكام القرآن .
محمد بن اسماعيل ترمذى س ( م 280 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
ابراهيم بن اسحاق حربى ( م 285 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
قاسم بن سلام ( م 4 / 3 / 222 ) معانى القرآن و الناسخ و المنسوخ و غريب القرآن و القراءات و المجاز فى القرآن و فضائل القرآن .
محمد بن ضريس ( م 294 ) ، صاحب تفسير .
ابراهيم بن احمد شيبانى ( رياضى ) ( م 298 ) سراج الهدى فى معانى القرآن و مشاكله و اعرابه .
محمد بن يزيد معروف به مبرد ( م 286 ) معان - القرآن و اعراب القرآن .
ابراهيم بن عبد الله ( م 292 ه ) الناسخ و المنسوخ .
محمد بن عباس بن على ، معروف به ابن حجام ، او در اين زمينه داراى دو كتاب است يكى در همه علوم قرآن و دومى در ارتباط با آياتى كه در حق اهل بيت فرود آمده است .
على مروزى خراسانى ( م 244 ) احكام القرآن .
عبد الله بن عبد الرحمن ، معروف به دارمى ( م 255 ) صاحب تفسير القرآن .
سهل سجستانى ( م 248 ) كتاب اعراب القرآن .
عبد الله بن يحيى يزيدى ( م 237 ) غريب القرآن و تفسيره .
محمد بن يزيد قزوينى ، معروف به ابن ماجه ( م 273 ) صاحب كتاب تفسير .
عبد الله بن مسلم بن قتيبه دينورى ( م 276 ) او در اين باره دو كتاب تصنيف نمود :
يكى تأويل مشكل القرآن ، و ديگرى تفسير غرايب القرآن ، كه مكمل اولى است .
على بن مهزيار ( م 250 ) صاحب تفسير القرآن .

فرات بن ابراهيم ( م 300 ه ) كتاب او به نام تفسير فرات الكوفي معروف است .
تفسير و علوم قرآن در قرن چهارم در اين قرن نيز انديشمندان مذاهب اسلامى كتبى در تفسير علوم قرآن تدوين نموده‌اند كه از آن جمله است :
موسى بن عبد الرحمن معروف به قطان ( م 306 ) احكام القرآن .
محمد بن القاسم ، معروف به ابن قرطبى ( م 355 ) احكام القرآن .
عبد الله بن احمد معروف به ابن المفلس ( م 324 ) احكام القرآن .
سعد بن عبد الله اشعرى ( م 299 / 300 / 301 ) ناسخ القرآن و منسوخه و محكمه و متشابهه .
قاسم بن اصبع قرطبى ( م 304 ) آيات الاحكام ابراهيم بن اسحاق نيشابورى ( م 303 ) معروف به انماطى ، تفسير كبير .
على بن ابراهيم قمى ( م حدود 307 ) تفسير معروف .
قتيبة بن احمد ، معروف به ابن شريح ( م 316 ) تفسير كبير .
محمد بن زيد الواسطي ( م 6 / 307 ) اعجاز القرآن فى نظمه و تأليفه ، عبد القادر جرجانى دو شرح بر آن نوشته است .
محمد بن جرير طبرى ( م 310 ) جامع البيان عن تأويل اى القرآن . در حاشيه آن تفسير غرائب القرآن و رغائب الفرقان ، از نظام الدين نيشابورى قرار دارد .
احمد طحاوى مصرى ( م 321 ) احكام القرآن .
ابراهيم بن سرى ، معروف به زجاج ( م 311 ) معانى القرآن .
احمد رازى معروف به جصاص ( م 370 ) شرح احكام القرآن .
عبد الله بن ابى داود ( م 316 ) كتاب المصاحف .
على بن موسى حنفى ( م 305 ) آيات الاحكام .
محمد بن مسعود بن عياش معروف به عياشى ( م 320 ) كتاب او به نام تفسير عياشى معروف بوده است .
ابراهيم بن محمد ، معروف به نفطويه ( م 323 ) كتاب اعراب القرآن و غريب القرآن و امثال القرآن .

قاسم انبارى ( م 328 ) كتاب عجائب علوم القرآن .
ابو الحسن اشعرى ( م 330 ) كتاب المختزن فى علوم القرآن .
ابو عباس ، معروف به ابن عقده ( م 333 ) صاحب تفسير .
سريح ابن يونس مروزى ( م 335 ) الناسخ و المنسوخ .
احمد بن جعفر ، معروف به ابن منادى ( م 338 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
احمد بن محمد ، معروف به ابن نحاس ( م 338 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
ابو على كوفى ( م 346 ) فضائل القرآن .
محمد تميمى ( م 305 ) احكام القرآن .
محمد بن حسن ( م 351 ) كتاب شفاء الصدور .
ابراهيم بن محمد ( م 383 ) صاحب كتاب تفسير القرآن .
عباد بن عباس طالقانى ( م 385 ) احكام القرآن .
اسماعيل بن عباد ( م 385 ) شرح آيات الاحكام .
على بن عيسى رمانى معروف به اخشيدى ( م 386 ) كتاب او به نام اعجاز القرآن بوده است .
حمد بن محمد خطابى ( م 388 ) كتاب او به نام اعجاز القرآن معروف بود .
محمد ادفوى ( م 388 ) الاستفتاء فى علوم القرآن .
محمد بن اسحاق ، معروف به ابن منده ( م 359 ) الناسخ و المنسوخ .
حسين بن على ( م 399 ) كتاب الناسخ و المنسوخ .
سمرقندى ( م حدود قرن 400 ) المدخل لعلم تفسير القرآن .
محمد بن عبد الله بردعى ( م اواخر اين قرن ) كتاب الناسخ و المنسوخ .
محمد بن عبد الله بن سليمان سعدى ( م بعد 351 ) مجتبى التفسير - مهذب التفسير - مختصر التفسير .
تفسير و علوم قرآن در قرن پنجم در اين قرن نيز مانند قرنهاى پيشين ، انديشمندان علوم قرآن كتبى را تدوين نموده‌اند از آن جمله :
احمد باغاتى ( م 401 ) احكام القرآن .