کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

7 - رفيع بن مهران رياحى ( م 93 / 90 ه . ق ) معروف به ابو العاليه ، صاحب تفسير .
تفسير و علوم قرآن در قرن دوم دانشمندانى كه در قرن دوم هجرى در زمينه تفسير و علوم قرآنى تحقيق نموده و كتابهايى تأليف نموده‌اند ، عبارتند از :
مجاهد بن جبر مكى ( 21 - 104 ) بر تفسير او محمد بن ادريس شافعى و محمد بن اسماعيل بخارى اعتماد داشتند .
عكرمه مدنى ( م 105 ) صاحب تفسير .
طاوس كيسان يمانى ( م 106 ) ابن تيميه او را در علوم قرآنى از همه داناتر شمرده است و صاحب تفسير .
عطاء بن ابى رباح ( 27 - 114 ) صاحب تفسير القرآن .
محمد بن كعب قرظى مدنى ( م 118 ) ثعلبى هنگام تنظيم تفسيرش از تفسير او استفاده كرده .
اسماعيل بن عبد الرحمن ، معروف به سدى ( م 127 ) صاحب تفسير كبير .
جابر بن يزيد جعفى ( م 127 ) مؤلف تفسير قرآن .
ابان بن تغلب ( م 141 ) او نخستين كسى است كه در علم قرائت و معانى قرآن ، غريب القرآن تأليف نموده است .
قتاده بن دعامه ( م 117 / 118 ) صاحب تفسير القرآن .
محمد بن سائب كلبى ( م 146 ) او داراى دو كتاب در زمينه علوم قرآن است يكى به نام تفسير مجموع قرآن و ديگرى در ارتباط با آيات الاحكام كه احكام القرآن ناميده شده است .
داود بن ابى هند قشيرى ( م 140 ) او در زمينه قرآن كتابهايى تأليف كرده ، از آن جمله نظائر القرآن ، التفسير الكبير ، الناسخ و المنسوخ ، تفسير الخمسمائة آية ، القراءات ، متشابه القرآن ، نوادر التفسير و . .
حسين بن واقدى مروزى ( م 159 ) او نخستين كسى است كه در علم ناسخ و منسوخ كتاب نوشته است .
عبد الرحمن هوارى ( م 172 ) صاحب تفسير القرآن .

مالك بن انس ( م 179 ) مؤلف كتاب تفسير القرآن .
ابراهيم بن طهمان خراسانى ( م 168 ) صاحب تفسير القرآن .
سفيان بن عيينة بن ابى عمران ( 107 - 6 / 198 ) . جوابات القرآن .
عبد الرحمن بن زيد العدوي ( م 182 ) ناسخ القرآن و المنسوخ .
ابراهيم بن اسحاق بغدادى ( م 189 ) ناسخ القرآن و منسوخه ابو حمزه ثمالى ( م 150 ) كه ابن نديم تفسير او را در الفهرست يادآور شده است .
تفسير و علوم قرآن در قرن سوم علمايى كه در قرن سوم در علوم قرآن شهرت يافتند و كتبى را تأليف نموده‌اند ، عبارتند از : هشام بن محمد سائب كلبى كوفى ( م 206 / 204 ) صاحب تفسير آيات الاحكام .
محمد بن عمر واقدى ( م 207 ) . الرغيب فى علوم القرآن .
يحيى بن زياد ( م 207 ) معروف به فراء ، معانى القرآن .
ابو عبيده ، معمر بن المثنى ( م 210 ) مجاز القرآن .
ابن ابى اياس ( م 220 ) ، صاحب تفسير القرآن .
حسن بن على فضال ( م 224 ) كتاب او به نام الناسخ و المنسوخ فى القرآن معروف بود .
خلف بن هشام ( م 229 ) فضائل القرآن .
سعيد بن مسعده اخفش اوسط ( م 215 ) تفسير معانى القرآن .
قاسم بن خليل ( م 234 ) تفسير القرآن .
احمد بن معذل ( م 240 ) احكام القرآن .
على بن عبد الله سعدى ، اسباب النزول ، او نخستين كسى بود كه در اين زمينه كتاب تصنيف نموده است .
محمد بن عبد الله مصرى ( م 9 / 268 ) احكام القرآن .
اسماعيل ازدى ( م 282 ) آيات الاحكام .
محمد بن ادريس ، پيشواى مذهب شافعى ( م 204 ) كتاب احكام القرآن .
ابراهيم بن خالد ( م 240 ) احكام القرآن .
على بن مدينى ( م 234 ) اسباب النزول .

جاحظ بصرى ( 255 ) كتاب نظم القرآن .
محمد بن جنيد ( م 281 ) امثال القرآن ، او نخستين كسى بود كه در اين زمينه كتاب تصنيف نموده و ابن نديم در الفهرست گويد : « كتاب الامثال لابن جنيد » .
محمد بن عبد الله ( م 6 / 268 ) كتاب احكام القرآن .
حسين بن حكم بن مسلم حبرى كوفى ( م 268 ) تفسير او به نام تفسير الحبرى .
ما نزل من القرآن فى على عليه السلام معروف بود و اخيرا به نام تفسير الحبرى تجديد چاپ شده .
داود ظاهرى اصفهانى ( م 273 ) احكام القرآن .
محمد بن اسماعيل ترمذى س ( م 280 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
ابراهيم بن اسحاق حربى ( م 285 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
قاسم بن سلام ( م 4 / 3 / 222 ) معانى القرآن و الناسخ و المنسوخ و غريب القرآن و القراءات و المجاز فى القرآن و فضائل القرآن .
محمد بن ضريس ( م 294 ) ، صاحب تفسير .
ابراهيم بن احمد شيبانى ( رياضى ) ( م 298 ) سراج الهدى فى معانى القرآن و مشاكله و اعرابه .
محمد بن يزيد معروف به مبرد ( م 286 ) معان - القرآن و اعراب القرآن .
ابراهيم بن عبد الله ( م 292 ه ) الناسخ و المنسوخ .
محمد بن عباس بن على ، معروف به ابن حجام ، او در اين زمينه داراى دو كتاب است يكى در همه علوم قرآن و دومى در ارتباط با آياتى كه در حق اهل بيت فرود آمده است .
على مروزى خراسانى ( م 244 ) احكام القرآن .
عبد الله بن عبد الرحمن ، معروف به دارمى ( م 255 ) صاحب تفسير القرآن .
سهل سجستانى ( م 248 ) كتاب اعراب القرآن .
عبد الله بن يحيى يزيدى ( م 237 ) غريب القرآن و تفسيره .
محمد بن يزيد قزوينى ، معروف به ابن ماجه ( م 273 ) صاحب كتاب تفسير .
عبد الله بن مسلم بن قتيبه دينورى ( م 276 ) او در اين باره دو كتاب تصنيف نمود :
يكى تأويل مشكل القرآن ، و ديگرى تفسير غرايب القرآن ، كه مكمل اولى است .
على بن مهزيار ( م 250 ) صاحب تفسير القرآن .

فرات بن ابراهيم ( م 300 ه ) كتاب او به نام تفسير فرات الكوفي معروف است .
تفسير و علوم قرآن در قرن چهارم در اين قرن نيز انديشمندان مذاهب اسلامى كتبى در تفسير علوم قرآن تدوين نموده‌اند كه از آن جمله است :
موسى بن عبد الرحمن معروف به قطان ( م 306 ) احكام القرآن .
محمد بن القاسم ، معروف به ابن قرطبى ( م 355 ) احكام القرآن .
عبد الله بن احمد معروف به ابن المفلس ( م 324 ) احكام القرآن .
سعد بن عبد الله اشعرى ( م 299 / 300 / 301 ) ناسخ القرآن و منسوخه و محكمه و متشابهه .
قاسم بن اصبع قرطبى ( م 304 ) آيات الاحكام ابراهيم بن اسحاق نيشابورى ( م 303 ) معروف به انماطى ، تفسير كبير .
على بن ابراهيم قمى ( م حدود 307 ) تفسير معروف .
قتيبة بن احمد ، معروف به ابن شريح ( م 316 ) تفسير كبير .
محمد بن زيد الواسطي ( م 6 / 307 ) اعجاز القرآن فى نظمه و تأليفه ، عبد القادر جرجانى دو شرح بر آن نوشته است .
محمد بن جرير طبرى ( م 310 ) جامع البيان عن تأويل اى القرآن . در حاشيه آن تفسير غرائب القرآن و رغائب الفرقان ، از نظام الدين نيشابورى قرار دارد .
احمد طحاوى مصرى ( م 321 ) احكام القرآن .
ابراهيم بن سرى ، معروف به زجاج ( م 311 ) معانى القرآن .
احمد رازى معروف به جصاص ( م 370 ) شرح احكام القرآن .
عبد الله بن ابى داود ( م 316 ) كتاب المصاحف .
على بن موسى حنفى ( م 305 ) آيات الاحكام .
محمد بن مسعود بن عياش معروف به عياشى ( م 320 ) كتاب او به نام تفسير عياشى معروف بوده است .
ابراهيم بن محمد ، معروف به نفطويه ( م 323 ) كتاب اعراب القرآن و غريب القرآن و امثال القرآن .

قاسم انبارى ( م 328 ) كتاب عجائب علوم القرآن .
ابو الحسن اشعرى ( م 330 ) كتاب المختزن فى علوم القرآن .
ابو عباس ، معروف به ابن عقده ( م 333 ) صاحب تفسير .
سريح ابن يونس مروزى ( م 335 ) الناسخ و المنسوخ .
احمد بن جعفر ، معروف به ابن منادى ( م 338 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
احمد بن محمد ، معروف به ابن نحاس ( م 338 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
ابو على كوفى ( م 346 ) فضائل القرآن .
محمد تميمى ( م 305 ) احكام القرآن .
محمد بن حسن ( م 351 ) كتاب شفاء الصدور .
ابراهيم بن محمد ( م 383 ) صاحب كتاب تفسير القرآن .
عباد بن عباس طالقانى ( م 385 ) احكام القرآن .
اسماعيل بن عباد ( م 385 ) شرح آيات الاحكام .
على بن عيسى رمانى معروف به اخشيدى ( م 386 ) كتاب او به نام اعجاز القرآن بوده است .
حمد بن محمد خطابى ( م 388 ) كتاب او به نام اعجاز القرآن معروف بود .
محمد ادفوى ( م 388 ) الاستفتاء فى علوم القرآن .
محمد بن اسحاق ، معروف به ابن منده ( م 359 ) الناسخ و المنسوخ .
حسين بن على ( م 399 ) كتاب الناسخ و المنسوخ .
سمرقندى ( م حدود قرن 400 ) المدخل لعلم تفسير القرآن .
محمد بن عبد الله بردعى ( م اواخر اين قرن ) كتاب الناسخ و المنسوخ .
محمد بن عبد الله بن سليمان سعدى ( م بعد 351 ) مجتبى التفسير - مهذب التفسير - مختصر التفسير .
تفسير و علوم قرآن در قرن پنجم در اين قرن نيز مانند قرنهاى پيشين ، انديشمندان علوم قرآن كتبى را تدوين نموده‌اند از آن جمله :
احمد باغاتى ( م 401 ) احكام القرآن .

عبد الرحمن ابن فطيس ( م 402 ) الناسخ و المنسوخ .
ابو بكر محمد بن الطيب الباقلانى ( م 403 ) اعجاز القرآن .
سيد شريف رضى ( م 406 ) تلخيص البيان فى مجازات القرآن ، و نيز حقايق التأويل فى متشابه التنزيل .
هبة الله ابن سلامه ( م 410 ) او داراى تفسير و نيز كتابى به عنوان ناسخ و منسوخ بوده است .
قاضى عبد الجبار معتزلى ( م 415 ) اعجاز القرآن .
عبد القادر بغدادى ( م 429 ) الناسخ و المنسوخ .
على بن سليمان زهراوى ( م 431 ) مؤلف تفسير القرآن .
عبد القاهر بن عبد الرحمن ، معروف به جرجانى ( 4 / 2 / 471 ) اعجاز القرآن الصغير .
ابو يعلى كبير ( 458 ) آيات الاحكام .
احمد بن حسن بيهقى ( م 458 ) آيات الاحكام .
محمد بن طيب معروف به باقلانى ( م 403 ) اعجاز القرآن .
على بن حسين موسوى معروف به سيد مرتضى علم الهدى ( م 436 ) كتاب او به نام الصرفه فى اعجاز القرآن معروف بود . و نيز مؤلف رساله اى مشتمل بر بحث ناسخ و منسوخ و تحريف در قرائت .
سعيد بن محمد ( م 440 ) اعجاز القرآن .
شيخ مفيد ( م 413 ) البرهان فى علوم القرآن ، البيان فى علوم القرآن ، الكلام فى وجوه اعجاز القرآن .
عبد الملك بن محمد ، معروف به ثعالبى نيشابورى ( م 429 ) الاعجاز و الايجاز و . .
ابو جعفر محمد بن حسن ، معروف به شيخ طوسى ( 385 - 460 ) التبيان فى تفسير القرآن .
مكى قيروانى ( م 437 ) مختصر احكام القرآن .
احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى نيشابورى ( م 427 ) الكشف و البيان عن تفسير القرآن .
مكى بن ابى طالب قيسى ( م 437 ) الابانة عن معانى القراءات و تفسير المشكل .
على بن ابراهيم المصري ( م 430 ) البرهان فى تفسير القرآن .

ابو عمرو دانى ( م 444 ) او داراى دو كتاب در اين زمينه است ، يكى التيسير فى القراءات السبع ، و ديگرى المحكم فى النقط .
احمد بن محمد ، معروف به ابن برد اندلسى ( م بعد 440 ) التحصيل فى تفسير القرآن ، و التفصيل فى تفسير القرآن .
ابو عمرو عثمان بن سعيد دانى ( م 444 ) التيسير فى القراءات السبع ، و المقنع فى رسم القرآن ، و المحكم فى نقط المصاحف .
على بن احمد واحدى ( م 468 ) البسيط - الوسيط - الوجيز .
سليمان بن خلف معروف به ابو الوليد باجى ( م 484 ) الناسخ و المنسوخ .
عبد القاهر بن عبد الرحمن جرجانى ( م 1 / 474 ) اعجاز القرآن الكبير .
تفسير و علوم قرآن در قرن ششم در اين قرن نيز انديشمندان به بررسى و كاوش ابحاث تفسير و علوم قرآن پرداخته‌اند و كتبى در اين باره تدوين نموده‌اند ، از آن جمله :
رشيد الدين ميبدى ( م اوايل قرن ششم ) تفسير كشف الاسرار و عدة الابرار .
على بن محمد بن طبرسى ( م 504 ) آيات الاحكام .
ابو حامد محمد غزالى ( م 505 ) او در اين زمينه دو كتاب دارد جواهر القرآن - رموز قرآن .
عبد الرحيم قشيرى نيشابورى ( م 514 ه ) التيسير فى التفسير .
ابو محمد بغوى ( م 510 / 516 ) مصابيح .
احمد بن خلف ( م 531 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
عمر بن محمد نسفى حنفى ( م 537 ) التيسير فى التفسير ، و الاكمل الاطول فى تفسير القرآن .
محمود بن عمر خوارزمى ( م 538 ) معروف به زمخشرى ، تفسير كشاف .
محمد بن ابى القاسم ، معروف به زين المشايخ ( م 562 / 576 ) التنبيه على اعجاز القرآن .
على بن زيد بيهقى خراسانى ، معروف به ابن فندق ( م 565 ) كتاب اعجاز القرآن .
محمد جمال افندى ، روائع الاعجاز .

ابو على طبرسى ( م 548 / 554 ) جمع الجوامع - مجمع البيان فى تفسير القرآن - الكافي الشافي .
محمد بن عبد الله اندلسى معروف به ابن العربي ( م 2 / 543 ) احكام القرآن .
محمد بن عبد الله مكى صقلى ( م 565 ) ينبوع الحياة فى التفسير .
محمد بن ابى القاسم بن بابجوك ( م 562 ) كتاب او به نام مفتاح التنزيل معروف بوده است .
قطب راوندى ( م 573 ) فقه القرآن فى آيات الاحكام .
محمد بن حسين بيهقى نيشابورى ( م حدود 576 ) تفسير آيات الاحكام .
ابن قيم جوزى ( م 597 ) كتاب فنون الافنان فى عجائب علوم القرآن .
على بن محمد ، معروف به كياهراسى ( م 504 ) احكام القرآن .
محمود بن حمزه كرمانى ( م اوايل اين قرن ) كتاب لباب التفسير و البرهان فى متشابه القرآن .
ابو الفتوح رازى ( م 552 ) كتاب او به نام تفسير ابو الفتوح رازى به فارسى معروف است .
عالى بن ابراهيم غزنوى حنفى ( م 5 / 2 / 581 ) تفسير التفسير .
عبد المنعم اندلسى ( م 597 ) احكام القرآن .
ابن الجوزى ( م 597 ) زاد المسير فى علم التفسير .
تفسير و علوم قرآن در قرن هفتم اين قرن نيز شاهد انديشمندانى است كه در زمينه ابحاث تفسير و علوم قرآن كوشش فراوانى مبذول داشته‌اند ، از آن جمله :
عمر بن محمد سهروردى ( م 632 ) بغية البيان فى تفسير القرآن .
احمد بن حمد ، معروف به ابن عرفه ( م 633 ) منهاج الرسوخ فى علم الناسخ و المنسوخ .
علم الدين سخاوى ( م 643 ) كتاب جمال القراء و كمال الاقراء .
يوسف بن قزعلى الواعظ ( م 654 ) تفسير على القرآن العظيم ( 27 جلد ) .
محمد بن عمر معروف به فخر رازى ( م 606 ) مفاتيح الغيب ( تفسير كبير معروف ) .
محمد انصارى خزرجى ( م 671 ) جامع احكام القرآن .